भारतीय राज्यघटनेचा MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने अभ्यास
भारतीय राज्यघटना हा MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा आणि इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. राज्यघटनेतील मूलभूत अधिकार, राज्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वे, मूलभूत कर्तव्ये, घटनादुरुस्ती, संसद, राष्ट्रपती, आपत्कालीन तरतुदी आणि विविध अनुच्छेद यावर परीक्षेत प्रश्न विचारले जातात.
या प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेशी संबंधित 20 अवघड बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. प्रत्येक प्रश्नासोबत योग्य उत्तर आणि थोडक्यात स्पष्टीकरण दिले आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना प्रश्नांचा सराव करण्यासोबतच महत्त्वाच्या घटनात्मक संकल्पनांचे पुनरावलोकन करता येईल.
MPSC परीक्षेची तयारी करताना अनुच्छेद, घटनादुरुस्ती, अनुसूच्या आणि घटनात्मक तरतुदी यांचा नियमित सराव करणे उपयुक्त ठरते.
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. राष्ट्रीय आपत्काल अनुच्छेद ३५२ मध्ये आहे.
2. राज्य आपत्काल अनुच्छेद ३५६ मध्ये आहे.
3. आर्थिक आपत्काल अनुच्छेद ३६० मध्ये आहे.
वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
तीनही आपत्काल वेगवेगळ्या अनुच्छेदात आहेत – ३५२ (राष्ट्रीय), ३५६ (राज्य/राष्ट्रपती राजवट), ३६० (आर्थिक). आर्थिक आपत्काल आतापर्यंत कधीच लागू झालेला नाही. MPSC मध्ये तीनही अनुच्छेद एकत्र विचारले जातात.
प्रश्न २
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मूलभूत अधिकार भाग ३ मध्ये आहेत
B) मार्गदर्शक तत्त्वे भाग ४ मध्ये आहेत
C) मूलभूत कर्तव्ये भाग ४अ मध्ये आहेत
D) मूलभूत कर्तव्ये न्यायालयात थेट लागू करता येतात
उत्तर: D) मूलभूत कर्तव्ये न्यायालयात थेट लागू करता येतात
स्पष्टीकरण:
मूलभूत कर्तव्ये न्यायालयात थेट enforce करता येत नाहीत. मूलभूत अधिकार लागू होतात. मार्गदर्शक तत्त्वेही थेट लागू होत नाहीत. MPSC मध्ये ‘चुकीचे विधान’ प्रकार नेहमी येतो.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| यादी-I | यादी-II |
| ---------------- | -------------------- |
| a) ४२वी दुरुस्ती | 1) मालमत्ता अधिकार काढला |
| b) ४४वी दुरुस्ती | 2) मिनी संविधान |
| c) ७३वी दुरुस्ती | 3) पंचायती राज |
| d) ७४वी दुरुस्ती | 4) नगरपालिका |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण:
४२वी = मिनी संविधान (१९७६), ४४वी = मालमत्ता अधिकार काढला (१९७८), ७३वी = पंचायती राज, ७४वी = नगरपालिका. MPSC मध्ये दुरुस्त्या व त्यांचे विषय जोडून विचारले जातात.
प्रश्न ४
अनुच्छेद २१अ कशाशी संबंधित आहे?
A) जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्य
B) शिक्षणाचा अधिकार
C) धर्म स्वातंत्र्य
D) समानता
उत्तर: B) शिक्षणाचा अधिकार
स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद २१अ – ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण. ८६व्या दुरुस्तीने जोडला. अनुच्छेद २१ = जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्य. MPSC मध्ये २१ व २१अ वेगळे विचारले जातात.
प्रश्न ५
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. राज्यसभेची कमाल सदस्य संख्या २५० आहे.
2. लोकसभेची कमाल सदस्य संख्या ५५२ आहे.
3. राज्यसभेचा कार्यकाळ ६ वर्षे असतो.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
राज्यसभा – कमाल २५०, कार्यकाळ ६ वर्षे (१/३ दर दोन वर्षांनी निवृत्त). लोकसभा – कमाल ५५२, कार्यकाळ ५ वर्षे. MPSC संसद रचना प्रश्नांमध्ये संख्या व कालावधी येतात.
प्रश्न ६
सातवी अनुसूची कशाशी संबंधित आहे?
A) भाषा
B) केंद्र-राज्य कायदेविषयक अधिकार विभागणी
C) शपथ
D) अनुसूचित जाती-जमाती
उत्तर: B) केंद्र-राज्य कायदेविषयक अधिकार विभागणी
स्पष्टीकरण:
सातवी अनुसूची – केंद्र सूची, राज्य सूची, समवर्ती सूची. आठवी = भाषा (२२ भाषा). MPSC मध्ये अनुसूची व विषय जोडी नेहमी विचारली जाते.
प्रश्न ७
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) प्रस्तावना “आम्ही, भारताचे लोक” ने सुरू होते
B) ४२व्या दुरुस्तीने समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, अखंडता जोडले
C) प्रस्तावना न्यायालयात थेट लागू होते
D) प्रस्तावना राज्यघटनेचा आत्मा मानली जाते
उत्तर: C) प्रस्तावना न्यायालयात थेट लागू होते
स्पष्टीकरण:
प्रस्तावना थेट enforceable नाही, पण राज्यघटनेचा आत्मा मानली जाते आणि व्याख्या करताना वापरली जाते. MPSC मध्ये प्रस्तावनेंचे स्वरूप विचारले जाते.
प्रश्न ८
अनुच्छेद ३६८ कशाशी संबंधित आहे?
A) आपत्काल
B) राज्यघटना दुरुस्ती प्रक्रिया
C) राष्ट्रपती अधिकार
D) सर्वोच्च न्यायालय
उत्तर: B) राज्यघटना दुरुस्ती प्रक्रिया
स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद ३६८ – राज्यघटना कशी दुरुस्त करावी हे सांगतो. काही दुरुस्त्यांना राज्य विधानसभांच्या मंजुरीचीही गरज असते. MPSC मध्ये ३६८ महत्त्वाचा अनुच्छेद मानला जातो.
प्रश्न ९
खालील जोड्या जुळवा:
| अनुच्छेद | विषय |
| -------- | ----------------------- |
| a) १४ | 1) अस्पृश्यता नष्ट |
| b) १७ | 2) कायद्यासमोर समानता |
| c) १९ | 3) भाषण व अभिव्यक्ती |
| d) २१ | 4) जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्य |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण:
१४ = समानता, १७ = अस्पृश्यता नष्ट, १९ = स्वातंत्र्य (भाषण इ.), २१ = जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्य. MPSC मूलभूत अधिकार प्रश्नांमध्ये अनुच्छेद-विषय जोडी येते.
प्रश्न १०
मूलभूत कर्तव्ये किती आहेत आणि कोणत्या दुरुस्तीने जोडली गेली?
A) १०, ४२वी दुरुस्ती
B) ११, ४२वी व ८६वी दुरुस्ती
C) १२, ४४वी दुरुस्ती
D) ९, ४२वी दुरुस्ती
उत्तर: B) ११, ४२वी व ८६वी दुरुस्ती
स्पष्टीकरण:
४२व्या दुरुस्तीने १० कर्तव्ये (१९७६), ८६व्या दुरुस्तीने ११वे (शिक्षण) जोडले. अनुच्छेद ५१अ. MPSC मध्ये संख्या व दुरुस्ती दोन्ही विचारली जाते.
प्रश्न ११
राष्ट्रपतींना अध्यादेश काढण्याचा अधिकार कोणत्या अनुच्छेदात आहे?
A) अनुच्छेद ७२
B) अनुच्छेद १२३
C) अनुच्छेद १४३
D) अनुच्छेद ३५२
उत्तर: B) अनुच्छेद १२३
स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद १२३ – संसद सत्रात नसताना राष्ट्रपती अध्यादेश काढू शकतात. ६ आठवड्यांत संसदेत मंजुरी हवी. अनुच्छेद ७२ = क्षमादान. MPSC मध्ये अधिकार-अनुच्छेद जोडी येते.
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. अनुच्छेद ३७० ऑगस्ट २०१९ मध्ये रद्द झाला.
2. जम्मू-काश्मीर आता केंद्रशासित प्रदेश आहे.
3. लडाख वेगळा केंद्रशासित प्रदेश आहे.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
३७० रद्द (२०१९), जम्मू-काश्मीर व लडाख दोन वेगळे केंद्रशासित प्रदेश. MPSC अलीकडील घटनात्मक बदलांमध्ये हा प्रश्न येतो.
प्रश्न १३
संसदेचे संयुक्त अधिवेशन कोणत्या अनुच्छेदात आहे आणि अध्यक्ष कोण असतो?
A) १०८, राज्यसभा अध्यक्ष
B) १०८, लोकसभा अध्यक्ष
C) ११०, उपराष्ट्रपती
D) १२३, राष्ट्रपती
उत्तर: B) १०८, लोकसभा अध्यक्ष
स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद १०८ – संयुक्त अधिवेशन. अध्यक्ष लोकसभा अध्यक्ष असतात. मतभेदाच्या वेळी बोलावले जाते. MPSC संसद प्रक्रिया प्रश्नांमध्ये येते.
प्रश्न १४
खालीलपैकी कोणती अनुसूची भाषाशी संबंधित आहे?
A) सातवी
B) आठवी
C) नववी
D) दहावी
उत्तर: B) आठवी
स्पष्टीकरण:
आठवी अनुसूची – २२ मान्यताप्राप्त भाषा. मूळतः १४ होत्या. सातवी = अधिकार विभागणी, नववी = जमीन सुधारणा संरक्षण. MPSC अनुसूची प्रश्नांमध्ये येते.
प्रश्न १५
खालील विधानांचा विचार करा:
1. राज्यघटनेचे जनक – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
2. राज्यघटना समिती अध्यक्ष – डॉ. राजेंद्र प्रसाद
3. मसुदा समिती अध्यक्ष – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
तीनही विधाने बरोबर. आंबेडकर = मसुदा समिती अध्यक्ष व राज्यघटनेचे जनक, राजेंद्र प्रसाद = संविधान सभा अध्यक्ष. MPSC व्यक्तिविशेष प्रश्नांमध्ये येते.
प्रश्न १६
राष्ट्रपतींना राजीनामा कोणाला द्यावा लागतो?
A) प्रधानमंत्री
B) उपराष्ट्रपती
C) लोकसभा अध्यक्ष
D) मुख्य न्यायाधीश
उत्तर: B) उपराष्ट्रपती
स्पष्टीकरण:
राष्ट्रपती राजीनामा उपराष्ट्रपतींकडे देतात. MPSC कार्यपालिका अधिकार प्रश्नांमध्ये प्रक्रिया विचारली जाते.
प्रश्न १७
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
A) राज्यघटना २६ जानेवारी १९४९ रोजी स्वीकारली
B) राज्यघटना २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारली व २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात
C) राज्यघटना १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी अंमलात
D) राज्यघटना २६ जानेवारी १९५० रोजी स्वीकारली
उत्तर: B) राज्यघटना २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारली व २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात
स्पष्टीकरण:
२६ नोव्हेंबर = संविधान दिन (स्वीकार), २६ जानेवारी = प्रजासत्ताक दिन (अंमलबजावणी). MPSC तारखांचे प्रश्न नेहमी येतात.
प्रश्न १८
९वी अनुसूची मुख्यतः कशासाठी जोडली गेली?
A) भाषा संरक्षण
B) जमीन सुधारणा कायद्यांना न्यायालयीन पुनर्विलोकनापासून संरक्षण
C) आपत्कालीन तरतुदी
D) निवडणूक सुधारणा
उत्तर: B) जमीन सुधारणा कायद्यांना न्यायालयीन पुनर्विलोकनापासून संरक्षण
स्पष्टीकरण:
पहिल्या दुरुस्तीने (१९५१) ९वी अनुसूची जोडली. जमीन सुधारणा कायदे संरक्षणासाठी. MPSC अनुसूची व दुरुस्ती प्रश्नांमध्ये येते.
प्रश्न १९
खालीलपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. भाग ३ – मूलभूत अधिकार
2. भाग ४ – मार्गदर्शक तत्त्वे
3. भाग ४अ – मूलभूत कर्तव्ये
4. भाग ५ – संघ राज्य व्यवस्था
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: B) फक्त १, २, ३
स्पष्टीकरण:
भाग ३, ४, ४अ बरोबर. भाग ५ = संघ (केंद्र) कार्यपालिका, संसद, न्यायव्यवस्था इ. “संघ राज्य व्यवस्था” हा पूर्ण वर्णन नाही. MPSC भाग-विषय जोडीत अचूकता तपासते.
प्रश्न २०
खालील विधानांपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
A) आर्थिक आपत्काल अनेकदा लागू झाला आहे
B) आर्थिक आपत्काल अनुच्छेद ३६० मध्ये आहे व आतापर्यंत लागू झालेला नाही
C) आर्थिक आपत्काल अनुच्छेद ३५६ मध्ये आहे
D) आर्थिक आपत्काल फक्त युद्धकाळात लागू होतो
उत्तर: B) आर्थिक आपत्काल अनुच्छेद ३६० मध्ये आहे व आतापर्यंत लागू झालेला नाही
स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद ३६० – आर्थिक आपत्काल. देशाची आर्थिक स्थैर्य धोक्यात आल्यास लागू होऊ शकतो, पण आजतागायत एकदाही लागू झालेला नाही. MPSC आपत्काल प्रश्नांमध्ये हा फरक विचारला जातो.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- आपत्काल – ३५२, ३५६, ३६०
- २१अ – शिक्षण अधिकार
- ३६८ – दुरुस्ती प्रक्रिया
- १२३ – अध्यादेश
- १०८ – संयुक्त अधिवेशन
- ४२वी – मिनी संविधान | ४४वी – मालमत्ता
- ७३वी – पंचायत | ७४वी – नगरपालिका
- आठवी अनुसूची – २२ भाषा
🎯 MPSC राज्यघटना अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे
या प्रश्नसंचाचा अभ्यास करताना विद्यार्थ्यांनी खालील मुद्द्यांकडे विशेष लक्ष द्यावे:
- महत्त्वाचे घटनात्मक अनुच्छेद आणि त्यांचे विषय
- मूलभूत अधिकार आणि त्यांच्याशी संबंधित अनुच्छेद
- राज्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत कर्तव्ये
- प्रमुख घटनादुरुस्त्या आणि त्यांचे परिणाम
- केंद्र व राज्य यांच्यातील घटनात्मक संबंध
- राष्ट्रपती, संसद आणि सर्वोच्च न्यायालयाशी संबंधित तरतुदी
- आपत्कालीन तरतुदी आणि त्यांचे अनुच्छेद
- राज्यघटनेतील अनुसूच्या आणि त्यांचे विषय
- संविधान सभा आणि राज्यघटना निर्मितीशी संबंधित महत्त्वाच्या व्यक्ती
- MPSC परीक्षेत वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या तारखा, अनुच्छेद आणि घटनादुरुस्त्या
निष्कर्ष
भारतीय राज्यघटना हा MPSC परीक्षेतील महत्त्वाचा आणि गुण मिळवून देणारा विषय आहे. केवळ अनुच्छेद आणि तारखा पाठ करण्याऐवजी त्यामागील घटनात्मक तरतुदी आणि त्यांचा अर्थ समजून घेणे अधिक उपयुक्त ठरते.
या 20 प्रश्नांचा सराव केल्यानंतर चुकीच्या प्रश्नांचे पुन्हा पुनरावलोकन करा आणि संबंधित अनुच्छेद, घटनादुरुस्ती व घटनात्मक तरतुदींचा अभ्यास करा. नियमित प्रश्नसंच सोडवल्यामुळे MPSC परीक्षेतील वस्तुनिष्ठ प्रश्नांची अचूकता आणि वेळेचे व्यवस्थापन सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: