मानवी भूगोल व पर्यावरण | अवघड तुलना व मिश्र – MPSC 30 प्रश्न (भाग 12)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. संपूर्ण मालिकेची पुनरावृत्ती. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. HDI – आरोग्य + शिक्षण + उत्पन्न | UNDP.
2. शाश्वत विकास – ब्रुंडटलँड १९८७.
3. HDI = फक्त GDP.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २
खालीलपैकी कोणती जोडी **चुकीची** आहे?
A) UNEP – नैरोबी
B) NGT – २०१०
C) क्योटो प्रोटोकॉल – २०१५
D) पॅरिस करार – २०१५
उत्तर: C) क्योटो प्रोटोकॉल – २०१५
स्पष्टीकरण: क्योटो = १९९७; पॅरिस = २०१५.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा (अवघड):
| संस्था / कायदा | वर्ष / विषय |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) Water Act | 1) १९८६ |
| b) Air Act | 2) १९७४ |
| c) Environment Act | 3) १९८१ |
| d) Disaster Mgmt Act | 4) २००५ |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ४
PM 2.5 व BOD तुलना – योग्य विधान?
A) दोन्ही ध्वनी प्रदूषण
B) PM 2.5 – वायू; BOD – जल प्रदूषण मोजणी
C) दोन्ही मृदा
D) BOD – वायू कण
उत्तर: B) PM 2.5 – वायू; BOD – जल प्रदूषण मोजणी
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) नैऋत्य मान्सून – जून-सप्टेंबर
B) ईशान्य – तमिळनाडू मुख्य पाऊस
C) मराठवाडा – जास्त पाऊस प्रदेश
D) कोकण – जास्त पाऊस; मराठवाडा – छाया
उत्तर: C) मराठवाडा – जास्त पाऊस प्रदेश
प्रश्न ६
खालील क्रमांकातील योग्य जोडी कोणती?
A) उ.प्र. – सर्वाधिक घनता | बिहार – सर्वाधिक लोकसंख्या
B) उ.प्र. – सर्वाधिक लोकसंख्या; बिहार – उच्च घनता; केरळ – उच्च साक्षरता
C) दिल्ली – कमी घनता
D) सिक्किम – सर्वाधिक लोकसंख्या
उत्तर: B) उ.प्र. – सर्वाधिक लोकसंख्या; बिहार – उच्च घनता; केरळ – उच्च साक्षरता
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. पुश फॅक्टर – गरिबी, दुष्काळ.
2. पुल फॅक्टर – नोकरी, शिक्षण.
3. झोपडपट्टी वाढ – ग्रामीण→शहरी स्थलांतराशी संबंधित.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| आपत्ती / घटना | वर्ष / स्थान |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) भोपाळ गॅस | 1) २०१३, उत्तराखंड |
| b) केदारनाथ पूर | 2) १९८४, मध्य प्रदेश |
| c) हिंद महासागर सुनामी | 3) २००४ |
| d) प्रोजेक्ट टायगर | 4) १९७३ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
३R व चक्रीय अर्थव्यवस्था तुलना – योग्य?
A) ३R = फक्त Recycle
B) ३R = Reduce-Reuse-Recycle; चक्रीय = संसाधन चक्रात ठेवणे
C) दोन्ही = फक्त जाळणे
D) चक्रीय = जास्त कचरा
उत्तर: B) ३R = Reduce-Reuse-Recycle; चक्रीय = संसाधन चक्रात ठेवणे
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) NDMA – Disaster Management Act २००५
B) NGT – २०१०
C) CPCB – फक्त राज्य स्तरावर
D) MoEFCC – केंद्र पर्यावरण मंत्रालय
उत्तर: C) CPCB – फक्त राज्य स्तरावर
स्पष्टीकरण: CPCB = **केंद्रीय**; SPCB = राज्य.
प्रश्न ११
काळी माती व जलोढ माती तुलना – योग्य विधान?
A) दोन्ही फक्त राजस्थान
B) काळी – बेसाल्ट, कापूस; जलोढ – गाळ, गहू-तांदूळ
C) काळी – फक्त तांदूळ
D) जलोढ – फक्त कापूस
उत्तर: B) काळी – बेसाल्ट, कापूस; जलोढ – गाळ, गहू-तांदूळ
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. सदाहरित – पश्चिम घाट, ईशान्य.
2. पर्णपाती – साग, साल.
3. मैंग्रोव्ह – सुंदरबन; काटेरी – राजस्थान.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा (संस्था):
| संस्था | मुख्यालय / कार्य |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) UNEP | 1) हवामान विज्ञान अहवाल |
| b) IPCC | 2) नैरोबी |
| c) NGT | 3) पर्यावरण न्यायाधिकरण |
| d) MPCB | 4) महाराष्ट्र प्रदूषण |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
पूर व दुष्काळ तुलना – योग्य?
A) दोन्ही समान प्रदेशात नेहमी
B) पूर – बिहार/आसाम/गंगा; दुष्काळ – मराठवाडा/राजस्थान
C) दुष्काळ – पूर्व किनारा मुख्य
D) पूर – फक्त राजस्थान
उत्तर: B) पूर – बिहार/आसाम/गंगा; दुष्काळ – मराठवाडा/राजस्थान
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) धारावी – मुंबई, मोठी झोपडपट्टी
B) तांडा – भटके/विमुक्त वस्ती
C) गाव – शेती आधारित
D) झोपडपट्टी – नेहमी नियोजित वसाहत
उत्तर: D) झोपडपट्टी – नेहमी नियोजित वसाहत
प्रश्न १६
SDGs व MDGs तुलना – योग्य विधान?
A) दोन्ही २००० मध्ये
B) MDGs – २०००–२०१५; SDGs – १७ ध्येये, २०१५–२०३०
C) SDGs – फक्त ८ ध्येये
D) MDGs – २०३० पर्यंत
उत्तर: B) MDGs – २०००–२०१५; SDGs – १७ ध्येये, २०१५–२०३०
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. अ‍ॅसिड रेन – SO₂, NO₂.
2. युट्रोफिकेशन – पोषक द्रव्ये → ऑक्सिजन घट.
3. BOD जास्त = स्वच्छ पाणी.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: BOD जास्त = **प्रदूषित** पाणी.
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| संधारण / ऊर्जा | उदाहरण |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) जलसंधारण | 1) सौर, पवन |
| b) स्वच्छ ऊर्जा | 2) जलयुक्त शिवार |
| c) ३R | 3) Reduce-Reuse-Recycle |
| d) नेट झीरो | 4) उत्सर्जन-शोषण संतुलन |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
मेल्घाट व ताडोबा तुलना – योग्य?
A) दोन्ही केरळात
B) मेल्घाट – अमरावती (पहिला व्याघ्र); ताडोबा – चंद्रपूर
C) ताडोबा – अमरावती
D) दोन्ही फक्त पक्षी अभयारण्य
उत्तर: B) मेल्घाट – अमरावती (पहिला व्याघ्र); ताडोबा – चंद्रपूर
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) चिपको – उत्तराखंड
B) अप्पिको – कर्नाटक
C) प्रोजेक्ट टायगर – १९७३
D) चिपको – फक्त महाराष्ट्र
उत्तर: D) चिपको – फक्त महाराष्ट्र
प्रश्न २१
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. नूतनीकरणयोग्य – सौर, पवन, जल.
2. अनूतनीकरण – कोळसा, तेल, खनिजे.
3. कोळसा – अनंत काळ पुरेल.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २२
खालील जोड्या जुळवा (आपत्ती व्यवस्थापन):
| संस्था | कार्य |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) NDMA | 1) बचाव दल |
| b) IMD | 2) राष्ट्रीय धोरण |
| c) INCOIS | 3) हवामान, चक्रीवादळ |
| d) NDRF | 4) त्सुनामी पूर्व सूचना |
A) a-2, b-3, c-4, d-1
B) a-1, b-2, c-3, d-4
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-4, d-1
प्रश्न २३
रॅमसर व CITES तुलना – योग्य?
A) दोन्ही फक्त हवामान
B) Ramsar – आर्द्रभूमि; CITES – संकटग्रस्त प्रजाती व्यापार
C) CITES – फक्त नद्या
D) Ramsar – वन्यजीव व्यापार
उत्तर: B) Ramsar – आर्द्रभूमि; CITES – संकटग्रस्त प्रजाती व्यापार
प्रश्न २४
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) महाराष्ट्र – ६ प्रशासकीय विभाग, ३६ जिल्हे
B) मुंबई – राजधानी; नागपूर – उपराजधानी
C) गोवा – केंद्रशासित प्रदेश
D) महाराष्ट्र – १ मे १९६०
उत्तर: C) गोवा – केंद्रशासित प्रदेश
स्पष्टीकरण: गोवा = **राज्य**.
प्रश्न २५
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. इंटरजनरेशनल इक्विटी – भविष्याच्या गरजा जतन.
2. Capability Approach – अमर्त्य सेन.
3. ग्रीन GDP – पर्यावरण ऱ्हास वजा करून मोजणी.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २६
खालील जोड्या जुळवा (प्रदूषण उपाय):
| उपाय | प्रदूषण |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) STP / ETP | 1) वायू |
| b) Catalytic Converter / EV | 2) जल |
| c) ३R / वर्गीकरण | 3) कचरा / प्लास्टिक |
| d) आवाज अडथळे | 4) ध्वनी |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २७
खालीलपैकी **सर्वात अचूक** जोडी कोणती?
A) लोणार – अकोला | कळसूबाई – सातारा
B) लोणार – बुलढाणा; कळसूबाई – अहमदनगर; गोदावरी – त्र्यंबकेश्वर
C) ताडोबा – अमरावती
D) मेल्घाट – चंद्रपूर
उत्तर: B) लोणार – बुलढाणा; कळसूबाई – अहमदनगर; गोदावरी – त्र्यंबकेश्वर
प्रश्न २८
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. वन ध्येय – ३३%.
2. JFM – लोकसहभाग वन व्यवस्थापन.
3. Forest Conservation Act – १९८०.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) UNEP – दिल्ली | BOD जास्त = स्वच्छ | मराठवाडा = जास्त पाऊस
B) UNEP – नैरोबी; BOD जास्त = प्रदूषित; मराठवाडा = पर्जन्य छाया; HDI ≠ फक्त GDP
C) पॅरिस – १९९७
D) NGT – १९७४
उत्तर: B) UNEP – नैरोबी; BOD जास्त = प्रदूषित; मराठवाडा = पर्जन्य छाया; HDI ≠ फक्त GDP
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. HDI – UNDP; शाश्वत विकास – १९८७; SDGs – १७ (२०१५)
2. Water १९७४, Air १९८१, Environment १९८६, NGT २०१०, NDMA २००५
3. वायू – PM/SO₂; जल – BOD/युट्रोफिकेशन; पूर – गंगा; दुष्काळ – मराठवाडा
4. ३R + स्वच्छ ऊर्जा + वन/जल संधारण + पूर्व सूचना = पर्यावरण पूरक विकास
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – संपूर्ण मालिका अवघड सारांश.
📚 संपूर्ण मालिका झटपट पुनरावलोकन (भाग १–१२)
- हवामान: मान्सून, छाया, Isohyet/Isotherm, एल-निनो
- प्रशासन: २८+८, महाराष्ट्र ६ विभाग/३६ जिल्हे, ७३वी-७४वी
- खनिजे: कोळसा, लोह, बॉक्साइट, मुंबई हाई
- वने: ३३%, चिपको, टायगर १९७३, मेल्घाट-ताडोबा
- लोकसंख्या: उ.प्र./बिहार, पुश-पुल, स्थलांतर
- वस्त्या: गाव-तांडा-झोपडपट्टी, धारावी, PMAY
- HDI/SDG: ब्रुंडटलँड, १७ ध्येये, Capability
- संधारण: ३R, जलयुक्त शिवार, नेट झीरो
- प्रदूषण: PM, BOD, अ‍ॅसिड रेन, Air/Water Act
- आपत्ती: भोपाळ १९८४, NDMA, IMD, NDRF
- संस्था: UNEP, UNFCCC, CPCB, NGT, MoEFCC
