भारतीय राज्यघटना | मूलभूत कर्तव्ये व मार्गदर्शक तत्त्वे – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 4)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. मूलभूत कर्तव्ये भाग ४-A मध्ये आहेत (कलम ५१-A).
2. ती ४२व्या घटनादुरुस्ती, १९७६ मध्ये जोडली गेली.
3. ती न्याय्य आहेत (Justiciable).
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: कर्तव्ये गैर-न्याय्य (Non-justiciable).
प्रश्न २
मूलभूत कर्तव्ये कोणत्या देशाच्या संविधानातून प्रेरणा घेऊन जोडली?
A) अमेरिका
B) रशिया (सोव्हिएत)
C) ब्रिटन
D) फ्रान्स
उत्तर: B) रशिया (सोव्हिएत)
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| विषय | भाग / कलम |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) मूलभूत हक्क | 1) भाग ४-A, ५१-A |
| b) मार्गदर्शक तत्त्वे | 2) भाग ३ |
| c) मूलभूत कर्तव्ये | 3) भाग ४ |
| d) प्रस्तावना | 4) सुरुवात |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ४
सध्या मूलभूत कर्तव्ये किती आहेत?
A) १०
B) ११
C) १२
D) ९
उत्तर: B) ११
स्पष्टीकरण: मूळ १०, ८६व्या दुरुस्तीने ११वे (शिक्षण) जोडले.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मूलभूत कर्तव्ये – नागरिकांसाठी
B) ती नैतिक व देशभक्तीपर आहेत
C) उल्लंघनास थेट शिक्षा होते (स्वयंचलित)
D) कायद्याने अंमलबजावणी शक्य
उत्तर: C) उल्लंघनास थेट शिक्षा होते (स्वयंचलित)
स्पष्टीकरण: थेट कायदा नसल्यास शिक्षा नाही.
प्रश्न ६
मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP) कोणत्या भागात आहेत?
A) भाग ३
B) भाग ४
C) भाग ४-A
D) भाग ५
उत्तर: B) भाग ४
स्पष्टीकरण: कलम ३६ ते ५१.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. DPSP – गैर-न्याय्य (Non-justiciable).
2. ती राज्य धोरणाचे मार्गदर्शन करतात.
3. न्यायालये त्यांच्या आधारे कायदा अवैध ठरवू शकतात थेट.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| तत्त्व / कलम | विषय |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) कलम ३९ | 1) गांधीवादी |
| b) कलम ४० | 2) समाजवादी |
| c) कलम ४४ | 3) पंचायत |
| d) कलम ४८ | 4) समान नागरी संहिता |
A) a-2, b-3, c-4, d-1
B) a-1, b-2, c-3, d-4
C) a-2, b-1, c-4, d-3
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-4, d-1
प्रश्न ९
समान नागरी संहिता (Uniform Civil Code) कोणत्या कलमात?
A) ४०
B) ४४
C) ४५
D) ५१
उत्तर: B) ४४
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) DPSP – आयर्लंडच्या संविधानातून
B) मूलभूत हक्क न्याय्य, DPSP गैर-न्याय्य
C) DPSP – फक्त केंद्र सरकारसाठी
D) राज्ये व केंद्र दोघांना लागू
उत्तर: C) DPSP – फक्त केंद्र सरकारसाठी
प्रश्न ११
कलम ४० कशाशी संबंधित?
A) शिक्षण
B) ग्रामपंचायतींचे संघटन
C) पर्यावरण
D) आंतरराष्ट्रीय शांती
उत्तर: B) ग्रामपंचायतींचे संघटन
स्पष्टीकरण: गांधीवादी तत्त्व.
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ४२व्या दुरुस्तीने DPSP मध्ये काही तत्त्वे जोडली/बदलली.
2. पर्यावरण संरक्षण – कलम ४८-A.
3. DPSP पूर्णपणे बदलता येत नाहीत.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| कर्तव्य (५१-A) | विषय |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) संविधान पालन | 1) वैज्ञानिक दृष्टिकोन |
| b) राष्ट्रीय एकता | 2) आदर |
| c) वैज्ञानिक दृष्टी | 3) एकता अखंडता |
| d) शिक्षण | 4) ६–१४ वर्षे मुलांना |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न १४
कलम ४५ कशाशी संबंधित (मूळ/सुधारित)?
A) समान नागरी संहिता
B) बालकांचे प्रारंभिक शिक्षण / ६ वर्षांखालील
C) पंचायत
D) पर्यावरण
उत्तर: B) बालकांचे प्रारंभिक शिक्षण / ६ वर्षांखालील
स्पष्टीकरण: ८६व्या दुरुस्तीनंतर बदल.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मूलभूत कर्तव्ये – ११
B) ११वे कर्तव्य – पालकांनी मुलांना शिक्षण देणे
C) कर्तव्ये – फक्त १९५० पासून
D) ४२वी दुरुस्ती – कर्तव्ये जोडली
उत्तर: C) कर्तव्ये – फक्त १९५० पासून
प्रश्न १६
DPSP चे वर्गीकरण कसे केले जाते?
A) फक्त एक प्रकार
B) समाजवादी, गांधीवादी, उदारमतवादी-बौद्धिक
C) फक्त धार्मिक
D) फक्त आर्थिक
उत्तर: B) समाजवादी, गांधीवादी, उदारमतवादी-बौद्धिक
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. कलम ३९ – जीवनावश्यक गोष्टींचे समान वाटप, संपत्ती केंद्रीकरण प्रतिबंध.
2. कलम ४७ – जीवनमान व आरोग्य सुधारणा.
3. हे सर्व गांधीवादी तत्त्वे आहेत.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: ३९ समाजवादी, ४७ मिश्र.
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| कलम | तत्त्व |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) ४० | 1) समान नागरी संहिता |
| b) ४४ | 2) पंचायत |
| c) ४८-A | 3) पर्यावरण संरक्षण |
| d) ५१ | 4) आंतरराष्ट्रीय शांती |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
मूलभूत हक्क व DPSP मधील मुख्य फरक कोणता?
A) दोन्ही न्याय्य
B) हक्क न्याय्य, DPSP गैर-न्याय्य
C) दोन्ही गैर-न्याय्य
D) DPSP न्याय्य, हक्क गैर-न्याय्य
उत्तर: B) हक्क न्याय्य, DPSP गैर-न्याय्य
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) DPSP – कल्याणकारी राज्याचे आधार
B) न्यायालये DPSP ला मार्गदर्शन म्हणून वापरतात
C) DPSP थेट न्यायालयात दावा करता येतो
D) मिनर्व्हा मिल्स प्रकरण – हक्क व DPSP संतुलन
उत्तर: C) DPSP थेट न्यायालयात दावा करता येतो
प्रश्न २१
कलम ५१-A (a) कशाशी संबंधित?
A) वैज्ञानिक दृष्टिकोन
B) संविधान, राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत यांचा आदर
C) शिक्षण
D) पर्यावरण
उत्तर: B) संविधान, राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत यांचा आदर
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मूलभूत कर्तव्ये – नागरिकांची नैतिक जबाबदारी.
2. DPSP – राज्याची जबाबदारी.
3. दोन्ही – १९५० पासून मूळ संविधानात.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: कर्तव्ये १९७६ मध्ये जोडली.
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| प्रकार | उदाहरण |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) समाजवादी DPSP | 1) कलम ४०, ४३, ४७ |
| b) गांधीवादी | 2) कलम ३८, ३९, ४१ |
| c) उदारमतवादी | 3) कलम ४४, ४५, ५१ |
| d) कर्तव्ये | 4) कलम ५१-A |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २४
८६व्या घटनादुरुस्तीने काय केले?
A) फक्त DPSP बदल
B) कलम २१-A + ५१-A(k) शिक्षण कर्तव्य + कलम ४५ बदल
C) फक्त कर्तव्ये काढली
D) काहीही नाही
उत्तर: B) कलम २१-A + ५१-A(k) शिक्षण कर्तव्य + कलम ४५ बदल
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) कलम ४८ – शेती व पशुसंवर्धन
B) कलम ४८-A – पर्यावरण
C) कलम ४९ – राष्ट्रीय स्मारके
D) कलम ४४ – पंचायत
उत्तर: D) कलम ४४ – पंचायत
स्पष्टीकरण: ४४ = समान नागरी संहिता; ४० = पंचायत.
प्रश्न २६
DPSP चे महत्त्व काय?
A) फक्त सजावट
B) कल्याणकारी राज्य, सामाजिक-आर्थिक न्याय, धोरण मार्गदर्शन
C) फक्त राजकीय
D) फक्त धार्मिक
उत्तर: B) कल्याणकारी राज्य, सामाजिक-आर्थिक न्याय, धोरण मार्गदर्शन
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मूलभूत हक्क – व्यक्तीकेंद्रित.
2. DPSP – समाज/समुदायकेंद्रित.
3. दोन्ही एकमेकांना पूरक.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| कलम / विषय | संबंधित |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) ५१-A | 1) DPSP |
| b) ३६–५१ | 2) मूलभूत कर्तव्ये |
| c) ४४ | 3) समान नागरी संहिता |
| d) ४० | 4) पंचायत |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) कर्तव्ये – १९५० | DPSP – १९७६
B) DPSP – भाग ४ (१९५०); कर्तव्ये – भाग ४-A (१९७६); ११ कर्तव्ये; कलम ४४ – UCC
C) कलम ४० – UCC
D) कर्तव्ये न्याय्य
उत्तर: B) DPSP – भाग ४ (१९५०); कर्तव्ये – भाग ४-A (१९७६); ११ कर्तव्ये; कलम ४४ – UCC
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. मूलभूत कर्तव्ये – ५१-A, ११, १९७६, गैर-न्याय्य
2. DPSP – भाग ४, ३६–५१, गैर-न्याय्य, आयर्लंड प्रेरणा
3. कलम ४० पंचायत, ४४ UCC, ४८-A पर्यावरण
4. हक्क न्याय्य + DPSP गैर-न्याय्य = संतुलन; दोन्ही पूरक
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – कर्तव्ये व DPSP सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- मूलभूत कर्तव्ये – भाग ४-A, कलम ५१-A, ११ कर्तव्ये, १९७६ (४२वी), रशिया प्रेरणा
- DPSP – भाग ४, कलम ३६–५१, गैर-न्याय्य, आयर्लंड
- कलम ४० – पंचायत | ४४ – समान नागरी संहिता | ४८-A – पर्यावरण
- समाजवादी + गांधीवादी + उदारमतवादी तत्त्वे
- हक्क (न्याय्य) + DPSP (गैर-न्याय्य) = पूरक
- ८६वी दुरुस्ती – शिक्षण कर्तव्य (५१-A k)
