सामान्य विज्ञान | ड्रोन (UAV) तंत्रज्ञान, प्रकार व उपयोग – MPSC 30 प्रश्न (भाग 4)

धडा: ड्रोन (UAV) तंत्रज्ञान

1. ड्रोन / UAV म्हणजे काय?
ड्रोन म्हणजे Unmanned Aerial Vehicle (UAV) – मनुष्यविरहित विमान. रिमोट कंट्रोल किंवा ऑटोपायलटने उडते. कॅमेरा, सेन्सर्स जोडून माहिती गोळा करते.

2. ड्रोनचे मुख्य प्रकार (आकार/वजनानुसार)

• नॅनो: अतिशय लहान (२५० ग्रॅमपेक्षा कमी)
• मायक्रो: लहान
• स्मॉल: मध्यम
• मेडियम व लार्ज: मोठे, जास्त पेलोड
• भारतात वजन व उंचीनुसार वर्गवारी (DGCA)

3. ड्रोनचे तांत्रिक प्रकार

• मल्टी-रोटर (Quadcopter, Hexacopter): उभे उतरणे-उडणे, स्थिर होव्हर
• फिक्स्ड-विंग: विमानासारखे, जास्त रेंज व वेळ
• हायब्रिड: दोन्ही गुणधर्म
• सिंगल-रोटर (हेलिकॉप्टर प्रकार)

4. ड्रोनचे प्रमुख उपयोग

• शेती: फवारणी, पिकांची तपासणी, अचूक शेती
• सर्वेक्षण व मॅपिंग: नकाशे, 3D मॉडेल, कंटूर
• आपत्ती व्यवस्थापन: पूर, भूकंप, शोध-बचाव
• सुरक्षा व निरीक्षण: सीमा, गर्दी, पायाभूत सुविधा
• मिडिया व सिनेमा
• डिलिव्हरी: औषधे, पार्सल (प्रयोग)
• इन्फ्रास्ट्रक्चर तपासणी: टॉवर, पाइपलाइन, सौर प्रकल्प

5. ड्रोन + Remote Sensing + GIS

• ड्रोन उच्च रिझोल्यूशन प्रतिमा घेते
• GIS मध्ये प्रक्रिया करून नकाशे तयार
• लो-कॉस्ट व ऑन-डिमांड डेटा
• छोट्या क्षेत्रासाठी उपग्रहापेक्षा सोयीस्कर

6. भारतातील ड्रोन नियम (DGCA)

• DGCA: Directorate General of Civil Aviation – मुख्य नियामक
• ड्रोन आयात, निर्मिती, उड्डाण यांसाठी परवानगी
• Digital Sky Platform: ऑनलाइन नोंदणी व परवानगी
• नो-फ्लाय झोन, उंची मर्यादा, दिवसा/रात्री नियम
• आधार/पासपोर्ट KYC आवश्यक

7. ड्रोन श्रेणी (भारतात)

• नॅनो, मायक्रो, स्मॉल, मेडियम, लार्ज
• वजन व वापरानुसार वेगवेगळे नियम
• ग्रीन, यलो, रेड झोन (उड्डाण परवानगी)

8. महत्त्वाचे मुद्दे

• ड्रोन = “लो-अल्टिट्यूड रिमोट सेन्सिंग”
• पेलोड = कॅमेरा, स्प्रे, सेन्सर्स
• FVP, Gimbal, Obstacle Avoidance – प्रगत वैशिष्ट्ये
• ड्रोन स्वामित्व व गोपनीयता कायदे महत्त्वाचे

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

UAV चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
A) Universal Aerial Vehicle
B) Unmanned Aerial Vehicle
C) Urban Air Vehicle
D) Unique Aircraft Vehicle

उत्तर: B) Unmanned Aerial Vehicle

स्पष्टीकरण: मनुष्यविरहित विमान.

---

प्रश्न २

ड्रोन कसे नियंत्रित केले जाते?
A) फक्त हाताने
B) रिमोट कंट्रोल किंवा ऑटोपायलट
C) फक्त दोराने
D) फक्त पाण्यात

उत्तर: B) रिमोट कंट्रोल किंवा ऑटोपायलट

स्पष्टीकरण: वायरलेस कंट्रोल.

---

प्रश्न ३

Quadcopter मध्ये किती प्रोपेलर असतात?
A) २
B) ४
C) ६
D) ८

उत्तर: B) ४

स्पष्टीकरण: चार रोटर.

---

प्रश्न ४

मल्टी-रोटर ड्रोनचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
A) जास्त रेंज फक्त
B) उभे उतरणे-उडणे व होव्हर करणे
C) फक्त सरळ उडणे
D) फक्त पाण्यात

उत्तर: B) उभे उतरणे-उडणे व होव्हर करणे

स्पष्टीकरण: VTOL क्षमता.

---

प्रश्न ५

फिक्स्ड-विंग ड्रोनचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) फक्त होव्हर
B) जास्त रेंज व उड्डाण वेळ
C) फक्त घरात
D) फक्त रात्री

उत्तर: B) जास्त रेंज व उड्डाण वेळ

स्पष्टीकरण: विमानासारखे उडते.

---

प्रश्न ६

शेतीमध्ये ड्रोन कशासाठी वापरतात?
A) फक्त खेळ
B) फवारणी, पिकांची तपासणी, मॅपिंग
C) फक्त पाणी
D) फक्त कापणी

उत्तर: B) फवारणी, पिकांची तपासणी, मॅपिंग

स्पष्टीकरण: अचूक शेतीसाठी.

---

प्रश्न ७

भारतात ड्रोन नियम कोण बनवते?
A) ISRO
B) DGCA
C) RBI
D) NITI Aayog

उत्तर: B) DGCA

स्पष्टीकरण: Directorate General of Civil Aviation.

---

प्रश्न ८

Digital Sky Platform कशासाठी आहे?
A) गेम
B) ड्रोन नोंदणी व उड्डाण परवानगी
C) फक्त ईमेल
D) फक्त चॅट

उत्तर: B) ड्रोन नोंदणी व उड्डाण परवानगी

स्पष्टीकरण: DGCA चे ऑनलाइन पोर्टल.

---

प्रश्न ९

ड्रोनचा सर्वेक्षणात उपयोग काय आहे?
A) फक्त फोटो
B) उच्च रिझोल्यूशन मॅपिंग, 3D मॉडेल, कंटूर
C) फक्त आवाज
D) फक्त रंग

उत्तर: B) उच्च रिझोल्यूशन मॅपिंग, 3D मॉडेल, कंटूर

स्पष्टीकरण: लो-कॉस्ट सर्वेक्षण.

---

प्रश्न १०

आपत्ती व्यवस्थापनात ड्रोन कसे मदत करते?
A) फक्त बातमी
B) शोध-बचाव, नुकसान मूल्यांकन, रिअल-टाइम दृश्य
C) फक्त कॉल
D) फक्त पत्र

उत्तर: B) शोध-बचाव, नुकसान मूल्यांकन, रिअल-टाइम दृश्य

स्पष्टीकरण: पूर, भूकंप, हिमस्खलन इ. मध्ये.

---

प्रश्न ११

पेलोड म्हणजे काय?
A) फक्त बॅटरी
B) ड्रोनने नेले जाणारे उपकरण (कॅमेरा, स्प्रे इ.)
C) फक्त प्रोपेलर
D) फक्त रिमोट

उत्तर: B) ड्रोनने नेले जाणारे उपकरण (कॅमेरा, स्प्रे इ.)

स्पष्टीकरण: Payload.

---

प्रश्न १२

ड्रोनला “लो-अल्टिट्यूड रिमोट सेन्सिंग” का म्हणतात?
A) कारण ते अवकाशात जाते
B) कमी उंचीवरून उच्च रिझोल्यूशन डेटा देते
C) कारण ते पाण्यात जाते
D) कारण ते जमिनीवर चालते

उत्तर: B) कमी उंचीवरून उच्च रिझोल्यूशन डेटा देते

स्पष्टीकरण: उपग्रहापेक्षा जवळून.

---

प्रश्न १३

नो-फ्लाय झोन म्हणजे काय?
A) सर्वत्र उड्डाण
B) ड्रोन उड्डाण प्रतिबंधित क्षेत्र
C) फक्त रात्री
D) फक्त दिवसा

उत्तर: B) ड्रोन उड्डाण प्रतिबंधित क्षेत्र

स्पष्टीकरण: विमानतळ, सैन्य क्षेत्र इ.

---

प्रश्न १४

ग्रीन झोन मध्ये ड्रोन उड्डाणाबाबत काय?
A) पूर्ण बंदी
B) कमी निर्बंध / परवानगी सोपी
C) फक्त रात्री
D) फक्त लष्करी

उत्तर: B) कमी निर्बंध / परवानगी सोपी

स्पष्टीकरण: झोननुसार नियम बदलतात.

---

प्रश्न १५

ड्रोन + GIS कसे जोडले जातात?
A) काहीच संबंध नाही
B) ड्रोन प्रतिमा GIS मध्ये प्रक्रिया करून नकाशे तयार
C) फक्त रंग
D) फक्त आवाज

उत्तर: B) ड्रोन प्रतिमा GIS मध्ये प्रक्रिया करून नकाशे तयार

स्पष्टीकरण: Geospatial workflow.

---

प्रश्न १६

इन्फ्रास्ट्रक्चर तपासणीत ड्रोन कशासाठी वापरतात?
A) फक्त रंग
B) टॉवर, पूल, पाइपलाइन, सौर पॅनेल तपासणी
C) फक्त स्वच्छता
D) फक्त पेंटिंग

उत्तर: B) टॉवर, पूल, पाइपलाइन, सौर पॅनेल तपासणी

स्पष्टीकरण: धोकादायक ठिकाणी सुरक्षित.

---

प्रश्न १७

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) Quadcopter – जास्त रेंज | Fixed-wing – फक्त होव्हर
B) मल्टी-रोटर – होव्हर/VTOL; Fixed-wing – जास्त रेंज; DGCA – नियम
C) ड्रोन – फक्त खेळ
D) Digital Sky – गेम

उत्तर: B) मल्टी-रोटर – होव्हर/VTOL; Fixed-wing – जास्त रेंज; DGCA – नियम

स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.

---

प्रश्न १८

ड्रोन डिलिव्हरीचे उदाहरण कोणते?
A) फक्त पत्र
B) औषधे, पार्सल, आपत्कालीन साहित्य
C) फक्त दगड
D) फक्त पाणी

उत्तर: B) औषधे, पार्सल, आपत्कालीन साहित्य

स्पष्टीकरण: प्रयोग व मर्यादित वापर सुरू.

---

प्रश्न १९

ड्रोनमध्ये Gimbal कशासाठी असते?
A) वेग वाढ
B) कॅमेरा स्थिर ठेवणे
C) बॅटरी
D) प्रोपेलर

उत्तर: B) कॅमेरा स्थिर ठेवणे

स्पष्टीकरण: प्रतिमा हादरेमुक्त ठेवते.

---

प्रश्न २०

भारतात ड्रोन उड्डाणासाठी काय आवश्यक आहे?
A) काहीच नाही
B) नोंदणी, परवानगी, KYC (अनेक प्रकरणांत)
C) फक्त इच्छा
D) फक्त पैसे

उत्तर: B) नोंदणी, परवानगी, KYC (अनेक प्रकरणांत)

स्पष्टीकरण: Digital Sky व DGCA नियम.

---

प्रश्न २१

नॅनो ड्रोनचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) अतिशय जड
B) अतिशय हलके (२५० ग्रॅमपेक्षा कमी)
C) फक्त लष्करी
D) फक्त पाण्यात

उत्तर: B) अतिशय हलके (२५० ग्रॅमपेक्षा कमी)

स्पष्टीकरण: वजनानुसार श्रेणी.

---

प्रश्न २२

ड्रोनचा सुरक्षा क्षेत्रात उपयोग काय आहे?
A) फक्त खेळ
B) सीमा निरीक्षण, गर्दी व्यवस्थापन, पायाभूत सुरक्षा
C) फक्त संगीत
D) फक्त चित्रपट

उत्तर: B) सीमा निरीक्षण, गर्दी व्यवस्थापन, पायाभूत सुरक्षा

स्पष्टीकरण: सर्वेलन्स.

---

प्रश्न २३

Obstacle Avoidance म्हणजे काय?
A) वेग वाढ
B) अडथळे ओळखून टाळणे
C) फक्त कॅमेरा
D) फक्त बॅटरी

उत्तर: B) अडथळे ओळखून टाळणे

स्पष्टीकरण: सेन्सर्सनी सुरक्षित उड्डाण.

---

प्रश्न २४

ड्रोन उपग्रहापेक्षा कशात सोयीस्कर आहे?
A) जास्त उंची
B) कमी खर्च, उच्च रिझोल्यूशन, ऑन-डिमांड, छोट्या क्षेत्रासाठी
C) फक्त जास्त क्षेत्र
D) फक्त रात्री

उत्तर: B) कमी खर्च, उच्च रिझोल्यूशन, ऑन-डिमांड, छोट्या क्षेत्रासाठी

स्पष्टीकरण: लोकल व लवचिक.

---

प्रश्न २५

खालीलपैकी ड्रोन उपयोग कोणता नाही?
A) शेती फवारणी
B) मॅपिंग
C) फक्त स्वयंपाक
D) आपत्ती सर्वेक्षण

उत्तर: C) फक्त स्वयंपाक

स्पष्टीकरण: इतर सर्व वैध उपयोग आहेत.

---

प्रश्न २६

हायब्रिड ड्रोन म्हणजे काय?
A) फक्त एक प्रकार
B) मल्टी-रोटर + फिक्स्ड-विंग गुणधर्म एकत्र
C) फक्त पाण्यात
D) फक्त जमिनीवर

उत्तर: B) मल्टी-रोटर + फिक्स्ड-विंग गुणधर्म एकत्र

स्पष्टीकरण: VTOL + जास्त रेंज.

---

प्रश्न २७

ड्रोन नियम पाळणे का आवश्यक आहे?
A) फक्त खर्च
B) सुरक्षा, गोपनीयता व हवाई क्षेत्र व्यवस्थापन
C) फक्त रंग
D) फक्त वजन

उत्तर: B) सुरक्षा, गोपनीयता व हवाई क्षेत्र व्यवस्थापन

स्पष्टीकरण: अपघात व गैरवापर टाळण्यासाठी.

---

प्रश्न २८

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. UAV – Unmanned Aerial Vehicle
2. DGCA – ड्रोन नियामक
3. Quadcopter – ४ प्रोपेलर
4. Digital Sky – नोंदणी पोर्टल

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २९

ड्रोन तंत्रज्ञानाचे भविष्य कशात आहे?
A) फक्त खेळ
B) स्वायत्त डिलिव्हरी, स्मार्ट शेती, स्मार्ट सिटी, आपत्ती प्रतिसाद
C) फक्त मनात
D) फक्त चित्रपट

उत्तर: B) स्वायत्त डिलिव्हरी, स्मार्ट शेती, स्मार्ट सिटी, आपत्ती प्रतिसाद

स्पष्टीकरण: वाढते अनुप्रयोग.

---

प्रश्न ३०

ड्रोन, Remote Sensing व GIS यांचा एकत्रित फायदा काय आहे?
A) फक्त खर्च वाढ
B) जलद, अचूक, कमी खर्चात स्थानिक माहिती व निर्णय समर्थन
C) फक्त गुंतागुंत
D) फक्त मनोरंजन

उत्तर: B) जलद, अचूक, कमी खर्चात स्थानिक माहिती व निर्णय समर्थन

स्पष्टीकरण: आधुनिक geospatial साधनसामग्री.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• UAV = Unmanned Aerial Vehicle (ड्रोन)
• मल्टी-रोटर = होव्हर / VTOL | Fixed-wing = जास्त रेंज
• उपयोग = शेती, मॅपिंग, आपत्ती, सुरक्षा, इन्फ्रा तपासणी
• DGCA = नियामक | Digital Sky = नोंदणी पोर्टल
• पेलोड = कॅमेरा / स्प्रे / सेन्सर्स
• नो-फ्लाय झोन = प्रतिबंधित क्षेत्र
• ड्रोन = लो-अल्टिट्यूड रिमोट सेन्सिंग

निष्कर्ष

ड्रोन तंत्रज्ञान हे Remote Sensing व GIS ला पूरक असून शेती, सर्वेक्षण, आपत्ती व सुरक्षा क्षेत्रात क्रांती घडवत आहे. नियम व उपयोग पक्के केल्यास MPSC मध्ये फायदा होईल. पुढील भागामध्ये एकत्रित अनुप्रयोग व मिश्र प्रश्न पाहता येतील.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २५, २०२६

Read more ...

सामान्य विज्ञान | GIS अनुप्रयोग, GPS व स्थान निर्धारण – MPSC 30 प्रश्न (भाग 3)

धडा: GIS अनुप्रयोग, GPS आणि स्थान निर्धारण

1. GIS चे प्रमुख अनुप्रयोग

• नगरनियोजन: जमीन वापर, रस्ते, पाणीपुरवठा, झोनिंग
• शेती: पिकांची स्थिती, माती विश्लेषण, अचूक शेती (Precision Farming)
• वन व पर्यावरण: वनक्षेत्र, जैवविविधता, प्रदूषण
• आपत्ती व्यवस्थापन: पूर, भूकंप, चक्रीवादळ – जोखीम नकाशे
• आरोग्य: रोग प्रसार नकाशे, रुग्णालय स्थान
• वाहतूक: मार्ग नियोजन, ट्रॅफिक
• खनिज व जलसंसाधन

2. GPS (Global Positioning System)

• अमेरिकी उपग्रह प्रणाली – जगभरात स्थान ठरवते
• किमान ४ उपग्रहांची गरज अचूक 3D स्थानासाठी
• त्रिकोणीय पद्धत (Trilateration) वापरते
• अक्षांश, रेखांश व उंची देते

3. GPS चे विभाग

• स्पेस सेगमेंट: उपग्रह (२४+)
• कंट्रोल सेगमेंट: ग्राउंड स्टेशन्स
• युजर सेगमेंट: रिसिव्हर (फोन, गाडी, हँडहेल्ड)

4. इतर स्थान निर्धारण प्रणाली

• GLONASS: रशिया
• Galileo: युरोपियन युनियन
• BeiDou: चीन
• NavIC (IRNSS): भारत (ISRO) – प्रादेशिक प्रणाली

5. DGPS व अचूकता

• DGPS (Differential GPS): सुधारित अचूकता (सेंटीमीटर/सब-मीटर)
• सामान्य GPS ≈ ५–१० मीटर अचूकता
• DGPS / RTK → जास्त अचूक (सर्वेक्षणासाठी)

6. सर्वेक्षणात GIS + GPS

• जमीन सर्वेक्षण, सीमांकन
• रस्ते व पायाभूत सुविधा
• शेती व वन सर्वेक्षण
• आपत्तीग्रस्त क्षेत्र मॅपिंग

7. NavIC (भारतीय प्रणाली)

• Indian Regional Navigation Satellite System
• ७ उपग्रह (भूस्थिर + भूसिंक्रोनस)
• भारत व आसपासच्या प्रदेशात सेवा
• ISRO द्वारा विकसित

8. महत्त्वाचे मुद्दे

• GIS + Remote Sensing + GPS = Geospatial Technology
• रिअल-टाइम ट्रॅकिंग शक्य
• मोबाइल GIS वाढत आहे
• ओपन डेटा (Bhuvan – ISRO) उपलब्ध

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

GPS चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
A) General Positioning System
B) Global Positioning System
C) Geographic Position Software
D) Ground Positioning Service

उत्तर: B) Global Positioning System

स्पष्टीकरण: जागतिक स्थान निर्धारण प्रणाली.

---

प्रश्न २

अचूक 3D स्थानासाठी किमान किती GPS उपग्रह लागतात?
A) २
B) ३
C) ४
D) ६

उत्तर: C) ४

स्पष्टीकरण: त्रिकोणीय पद्धतीसाठी ४ उपग्रह.

---

प्रश्न ३

GPS कोणत्या देशाने विकसित केले?
A) रशिया
B) अमेरिका
C) चीन
D) भारत

उत्तर: B) अमेरिका

स्पष्टीकरण: US Department of Defense.

---

प्रश्न ४

भारताची नेव्हिगेशन प्रणाली कोणती?
A) GLONASS
B) NavIC (IRNSS)
C) Galileo
D) BeiDou

उत्तर: B) NavIC (IRNSS)

स्पष्टीकरण: Indian Regional Navigation Satellite System.

---

प्रश्न ५

NavIC कोणी विकसित केले?
A) NASA
B) ISRO
C) DRDO
D) BARC

उत्तर: B) ISRO

स्पष्टीकरण: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था.

---

प्रश्न ६

GLONASS कोणत्या देशाची प्रणाली आहे?
A) अमेरिका
B) रशिया
C) चीन
D) जपान

उत्तर: B) रशिया

स्पष्टीकरण: रशियन नेव्हिगेशन प्रणाली.

---

प्रश्न ७

BeiDou कोणत्या देशाची प्रणाली आहे?
A) जपान
B) चीन
C) दक्षिण कोरिया
D) भारत

उत्तर: B) चीन

स्पष्टीकरण: चिनी उपग्रह नेव्हिगेशन.

---

प्रश्न ८

Galileo प्रणाली कोणाची आहे?
A) अमेरिका
B) युरोपियन युनियन
C) रशिया
D) भारत

उत्तर: B) युरोपियन युनियन

स्पष्टीकरण: EU ची नागरी प्रणाली.

---

प्रश्न ९

DGPS म्हणजे काय?
A) Digital GPS
B) Differential GPS
C) Direct GPS
D) Double GPS

उत्तर: B) Differential GPS

स्पष्टीकरण: सुधारित अचूकतेसाठी.

---

प्रश्न १०

सामान्य GPS ची अचूकता सुमारे किती असते?
A) १ सेमी
B) ५–१० मीटर
C) १ किमी
D) १०० किमी

उत्तर: B) ५–१० मीटर

स्पष्टीकरण: सिव्हिलियन GPS अचूकता.

---

प्रश्न ११

GIS चा उपयोग नगरनियोजनमध्ये कसा होतो?
A) फक्त रंग
B) जमीन वापर, रस्ते, झोनिंग, पायाभूत सुविधा
C) फक्त गेम
D) फक्त संगीत

उत्तर: B) जमीन वापर, रस्ते, झोनिंग, पायाभूत सुविधा

स्पष्टीकरण: शहरी नियोजनसाठी महत्त्वाचे.

---

प्रश्न १२

Precision Farming मध्ये काय वापरतात?
A) फक्त बैल
B) GIS + GPS + Remote Sensing
C) फक्त हात
D) फक्त पाऊस

उत्तर: B) GIS + GPS + Remote Sensing

स्पष्टीकरण: अचूक शेती.

---

प्रश्न १३

आपत्ती व्यवस्थापनात GIS कसे मदत करते?
A) फक्त बातमी
B) जोखीम नकाशे, पूरक्षेत्र, मदत मार्ग
C) फक्त फोटो
D) फक्त कॉल

उत्तर: B) जोखीम नकाशे, पूरक्षेत्र, मदत मार्ग

स्पष्टीकरण: आपत्तीपूर्व व आपत्तीकाळात उपयुक्त.

---

प्रश्न १४

GPS चे तीन मुख्य सेगमेंट कोणते?
A) फक्त उपग्रह
B) स्पेस, कंट्रोल, युजर
C) फक्त ग्राउंड
D) फक्त मोबाइल

उत्तर: B) स्पेस, कंट्रोल, युजर

स्पष्टीकरण: तीन भागांची प्रणाली.

---

प्रश्न १५

NavIC मध्ये सुमारे किती उपग्रह आहेत?
A) ३
B) ७
C) २४
D) ३०

उत्तर: B) ७

स्पष्टीकरण: प्रादेशिक प्रणालीसाठी ७ उपग्रह.

---

प्रश्न १६

ISRO चे Bhuvan पोर्टल कशासाठी आहे?
A) गेम
B) भारतीय भू-स्थानिक डेटा व नकाशे
C) फक्त ईमेल
D) फक्त चॅट

उत्तर: B) भारतीय भू-स्थानिक डेटा व नकाशे

स्पष्टीकरण: ISRO चे जिओस्पेशियल पोर्टल.

---

प्रश्न १७

त्रिकोणीय पद्धत (Trilateration) कशासाठी वापरतात?
A) फक्त रंग
B) GPS मध्ये स्थान काढण्यासाठी
C) फक्त प्रिंट
D) फक्त झूम

उत्तर: B) GPS मध्ये स्थान काढण्यासाठी

स्पष्टीकरण: अंतर मोजून स्थान ठरवते.

---

प्रश्न १८

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) GPS – रशिया | GLONASS – अमेरिका
B) GPS – अमेरिका; GLONASS – रशिया; NavIC – भारत; BeiDou – चीन
C) Galileo – भारत
D) NavIC – NASA

उत्तर: B) GPS – अमेरिका; GLONASS – रशिया; NavIC – भारत; BeiDou – चीन

स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.

---

प्रश्न १९

RTK GPS कशासाठी वापरतात?
A) फक्त फोन
B) उच्च अचूक सर्वेक्षण (सेंटीमीटर पातळी)
C) फक्त गेम
D) फक्त कॉल

उत्तर: B) उच्च अचूक सर्वेक्षण (सेंटीमीटर पातळी)

स्पष्टीकरण: Real Time Kinematic.

---

प्रश्न २०

GIS + Remote Sensing + GPS यांना एकत्र काय म्हणतात?
A) फक्त IT
B) Geospatial Technology
C) फक्त Computer
D) फक्त Internet

उत्तर: B) Geospatial Technology

स्पष्टीकरण: भू-स्थानिक तंत्रज्ञान.

---

प्रश्न २१

शेतीमध्ये GPS कसे उपयुक्त आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) ट्रॅक्टर मार्गदर्शन, क्षेत्र मोजमाप, अचूक पेरणी
C) फक्त पाऊस मोजणे
D) फक्त बाजार

उत्तर: B) ट्रॅक्टर मार्गदर्शन, क्षेत्र मोजमाप, अचूक पेरणी

स्पष्टीकरण: Precision agriculture.

---

प्रश्न २२

वाहतूक क्षेत्रात GIS कसे मदत करते?
A) फक्त रंग
B) मार्ग नियोजन, ट्रॅफिक व्यवस्थापन, लॉजिस्टिक्स
C) फक्त पेट्रोल
D) फक्त टायर

उत्तर: B) मार्ग नियोजन, ट्रॅफिक व्यवस्थापन, लॉजिस्टिक्स

स्पष्टीकरण: Network analysis.

---

प्रश्न २३

आधारभूत सुविधा नियोजनसाठी GIS कसे उपयोगी आहे?
A) फक्त फोटो
B) योग्य स्थान निवड, प्रभाव मूल्यांकन
C) फक्त खर्च वाढ
D) फक्त विलंब

उत्तर: B) योग्य स्थान निवड, प्रभाव मूल्यांकन

स्पष्टीकरण: शाळा, रुग्णालय, रस्ते इ. साठी.

---

प्रश्न २४

मोबाइल GIS म्हणजे काय?
A) फक्त डेस्कटॉप
B) मोबाइल/टॅबलेटवर GIS डेटा वापरणे व संकलन
C) फक्त प्रिंट
D) फक्त ऑफलाइन

उत्तर: B) मोबाइल/टॅबलेटवर GIS डेटा वापरणे व संकलन

स्पष्टीकरण: फील्ड वर्कसाठी उपयुक्त.

---

प्रश्न २५

खालीलपैकी GIS अनुप्रयोग कोणता नाही?
A) पूर जोखीम नकाशा
B) जमीन वापर नियोजन
C) फक्त स्वयंपाक कृती
D) वनक्षेत्र बदल

उत्तर: C) फक्त स्वयंपाक कृती

स्पष्टीकरण: इतर सर्व GIS अनुप्रयोग आहेत.

---

प्रश्न २६

NavIC ची सेवा कुठे उपलब्ध आहे?
A) संपूर्ण जग
B) भारत व आसपासचा प्रदेश (प्रादेशिक)
C) फक्त अमेरिका
D) फक्त युरोप

उत्तर: B) भारत व आसपासचा प्रदेश (प्रादेशिक)

स्पष्टीकरण: Regional system.

---

प्रश्न २७

सर्वेक्षणात GPS वापरण्याचा मुख्य फायदा काय आहे?
A) जास्त वेळ
B) जलद, अचूक व कमी खर्चात स्थान मोजमाप
C) फक्त अंदाज
D) फक्त कागद

उत्तर: B) जलद, अचूक व कमी खर्चात स्थान मोजमाप

स्पष्टीकरण: पारंपरिक पद्धतींपेक्षा कार्यक्षम.

---

प्रश्न २८

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. GPS – अमेरिका
2. NavIC – भारत (ISRO)
3. किमान ४ उपग्रह – 3D स्थान
4. DGPS – जास्त अचूकता

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २९

रिअल-टाइम ट्रॅकिंग कशासाठी शक्य होते?
A) फक्त कागद
B) GPS + GIS + मोबाइल नेटवर्क
C) फक्त रेडिओ
D) फक्त पत्र

उत्तर: B) GPS + GIS + मोबाइल नेटवर्क

स्पष्टीकरण: वाहने, माल, लोक ट्रॅक करता येतात.

---

प्रश्न ३०

GIS, GPS व Remote Sensing यांचा एकत्रित उपयोग काय देतो?
A) फक्त मनोरंजन
B) अचूक स्थानिक माहिती व चांगले निर्णय समर्थन
C) फक्त खर्च
D) फक्त गुंतागुंत

उत्तर: B) अचूक स्थानिक माहिती व चांगले निर्णय समर्थन

स्पष्टीकरण: Geospatial तंत्रज्ञान विकास व नियोजनाला चालना देते.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• GPS = Global Positioning System (अमेरिका)
• किमान ४ उपग्रह = 3D स्थान
• NavIC = भारत (ISRO) | GLONASS = रशिया | BeiDou = चीन | Galileo = EU
• DGPS / RTK = जास्त अचूकता
• GIS उपयोग = नगरनियोजन, शेती, आपत्ती, वाहतूक, वन
• Bhuvan = ISRO पोर्टल
• Geospatial Technology = RS + GIS + GPS

निष्कर्ष

GIS अनुप्रयोग, GPS व स्थान निर्धारण हे आधुनिक नियोजन व व्यवस्थापनाचे आधारस्तंभ आहेत. NavIC व DGPS सारख्या संकल्पना पक्क्या केल्यास परीक्षेत फायदा होईल. पुढील भागामध्ये ड्रोन तंत्रज्ञान पाहता येईल.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २५, २०२६

Read more ...

सामान्य विज्ञान | GIS – मूलभूत संकल्पना, घटक व डेटा प्रकार – MPSC 30 प्रश्न (भाग 2)

धडा: GIS (Geographic Information System) – मूलभूत संकल्पना

1. GIS म्हणजे काय?
Geographic Information System म्हणजे भौगोलिक माहिती गोळा करणे, साठवणे, विश्लेषण करणे, व्यवस्थापित करणे आणि नकाशाच्या रूपात प्रदर्शित करणारी प्रणाली.

2. GIS चे मुख्य घटक

• हार्डवेअर: संगणक, GPS, स्कॅनर, प्रिंटर
• सॉफ्टवेअर: ArcGIS, QGIS, MapInfo, ERDAS
• डेटा: स्थानिक (Spatial) + गुणधर्मीय (Attribute)
• लोक / युजर: विश्लेषण करणारे तज्ञ
• पद्धती / प्रक्रिया: विश्लेषणाच्या पद्धती

3. स्थानिक डेटा (Spatial Data) प्रकार

• व्हेक्टर डेटा (Vector):
  • पॉइंट (बिंदू) – गाव, शाळा, टॉवर
  • लाइन (रेषा) – रस्ते, नद्या, रेल्वे
  • पॉलिगॉन (क्षेत्र) – तलाव, जिल्हा, शेत
• रॅस्टर डेटा (Raster):
  • ग्रिड / पिक्सेल आधारित (उपग्रह प्रतिमा, हवाई फोटो)
  • प्रत्येक पिक्सेलला मूल्य

4. गुणधर्मीय डेटा (Attribute Data)

• वस्तूची माहिती (नाव, लोकसंख्या, क्षेत्रफळ, प्रकार)
• टेबल स्वरूपात साठवला जातो
• स्थानिक डेटाला जोडला जातो

5. लेयर्स (Layers)

• GIS मध्ये माहिती वेगवेगळ्या थरांत ठेवतात
• उदा. रस्ते लेयर, नद्या लेयर, गावे लेयर, जमीन वापर लेयर
• लेयर्स एकत्र करून विश्लेषण करता येते

6. नकाशे व प्रोजेक्शन

• नकाशा = पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे सपाट चित्र
• प्रोजेक्शन = 3D पृथ्वीला 2D नकाशात आणण्याची पद्धत
• कोऑर्डिनेट सिस्टम: Geographic (Lat-Long) व Projected
• GPS → अक्षांश-रेखांश देते

7. GIS चे मुख्य कार्य

• डेटा एन्ट्री व साठवण
• नकाशा निर्मिती
• क्वेरी (प्रश्न विचारणे)
• स्थानिक विश्लेषण (Buffer, Overlay, Network)
• निर्णय सहाय्य

8. महत्त्वाचे सॉफ्टवेअर

• QGIS: मोफत व ओपन सोर्स
• ArcGIS: ESRI कंपनीचे (व्यावसायिक)
• Google Earth / Google Maps – सामान्य वापर

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

GIS चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
A) General Information System
B) Geographic Information System
C) Global Internet Service
D) Geological Input Software

उत्तर: B) Geographic Information System

स्पष्टीकरण: भौगोलिक माहिती प्रणाली.

---

प्रश्न २

GIS चे मुख्य काम काय आहे?
A) फक्त गेम
B) भौगोलिक डेटा साठवणे, विश्लेषण व नकाशा दाखवणे
C) फक्त संगीत
D) फक्त चॅट

उत्तर: B) भौगोलिक डेटा साठवणे, विश्लेषण व नकाशा दाखवणे

स्पष्टीकरण: GIS ची मूलभूत व्याख्या.

---

प्रश्न ३

व्हेक्टर डेटामध्ये कोणते प्रकार येतात?
A) फक्त पिक्सेल
B) पॉइंट, लाइन, पॉलिगॉन
C) फक्त ग्रिड
D) फक्त रंग

उत्तर: B) पॉइंट, लाइन, पॉलिगॉन

स्पष्टीकरण: Vector data models.

---

प्रश्न ४

रॅस्टर डेटा कशावर आधारित आहे?
A) रेषा
B) पिक्सेल / ग्रिड
C) फक्त बिंदू
D) फक्त टेबल

उत्तर: B) पिक्सेल / ग्रिड

स्पष्टीकरण: उपग्रह प्रतिमा रॅस्टर असतात.

---

प्रश्न ५

पॉइंट डेटाचे उदाहरण कोणते?
A) नदी
B) गाव / शाळा / टॉवर
C) जिल्हा
D) रस्ता

उत्तर: B) गाव / शाळा / टॉवर

स्पष्टीकरण: बिंदू स्वरूपातील स्थान.

---

प्रश्न ६

लाइन डेटाचे उदाहरण कोणते?
A) तलाव
B) रस्ते, नद्या, रेल्वे
C) शहर
D) शेत

उत्तर: B) रस्ते, नद्या, रेल्वे

स्पष्टीकरण: रेषीय वैशिष्ट्ये.

---

प्रश्न ७

पॉलिगॉन डेटाचे उदाहरण कोणते?
A) टॉवर
B) तलाव, जिल्हा, वनक्षेत्र
C) रस्ता
D) नदी

उत्तर: B) तलाव, जिल्हा, वनक्षेत्र

स्पष्टीकरण: क्षेत्र दर्शवणारे.

---

प्रश्न ८

गुणधर्मीय डेटा (Attribute) म्हणजे काय?
A) फक्त स्थान
B) वस्तूची माहिती (नाव, लोकसंख्या, क्षेत्र)
C) फक्त रंग
D) फक्त आकार

उत्तर: B) वस्तूची माहिती (नाव, लोकसंख्या, क्षेत्र)

स्पष्टीकरण: Attribute data.

---

प्रश्न ९

GIS मध्ये लेयर्स कशासाठी असतात?
A) फक्त रंग
B) वेगवेगळ्या प्रकारची माहिती वेगवेगळ्या थरांत ठेवणे
C) फक्त गेम
D) फक्त स्टोरेज

उत्तर: B) वेगवेगळ्या प्रकारची माहिती वेगवेगळ्या थरांत ठेवणे

स्पष्टीकरण: Layers मुळे विश्लेषण सोपे होते.

---

प्रश्न १०

QGIS कोणत्या प्रकारचे सॉफ्टवेअर आहे?
A) व्यावसायिक फक्त
B) मोफत व ओपन सोर्स
C) फक्त मोबाइल
D) फक्त गेम

उत्तर: B) मोफत व ओपन सोर्स

स्पष्टीकरण: QGIS मोफत उपलब्ध आहे.

---

प्रश्न ११

ArcGIS कोणत्या कंपनीचे आहे?
A) Google
B) ESRI
C) Microsoft
D) ISRO

उत्तर: B) ESRI

स्पष्टीकरण: Environmental Systems Research Institute.

---

प्रश्न १२

उपग्रह प्रतिमा कोणत्या डेटा प्रकारात येते?
A) व्हेक्टर
B) रॅस्टर
C) फक्त टेबल
D) फक्त टेक्स्ट

उत्तर: B) रॅस्टर

स्पष्टीकरण: पिक्सेल आधारित.

---

प्रश्न १३

GPS कशासाठी आहे?
A) फक्त गेम
B) स्थान निर्धारण (अक्षांश-रेखांश)
C) फक्त कॉल
D) फक्त इंटरनेट

उत्तर: B) स्थान निर्धारण (अक्षांश-रेखांश)

स्पष्टीकरण: Global Positioning System.

---

प्रश्न १४

GIS चे मुख्य घटक किती मानले जातात?
A) २
B) ५ (हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, डेटा, लोक, पद्धती)
C) १०
D) फक्त १

उत्तर: B) ५ (हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, डेटा, लोक, पद्धती)

स्पष्टीकरण: पाच मुख्य घटक.

---

प्रश्न १५

Buffer विश्लेषण कशासाठी वापरतात?
A) फक्त रंग
B) एखाद्या वैशिष्ट्याभोवती विशिष्ट अंतर क्षेत्र तयार करणे
C) फक्त प्रिंट
D) फक्त सेव्ह

उत्तर: B) एखाद्या वैशिष्ट्याभोवती विशिष्ट अंतर क्षेत्र तयार करणे

स्पष्टीकरण: उदा. रस्त्याभोवती ५०० मीटर बफर.

---

प्रश्न १६

Overlay विश्लेषण म्हणजे काय?
A) फक्त एक लेयर
B) दोन किंवा अधिक लेयर्स एकत्र करून नवीन माहिती काढणे
C) फक्त डिलीट
D) फक्त झूम

उत्तर: B) दोन किंवा अधिक लेयर्स एकत्र करून नवीन माहिती काढणे

स्पष्टीकरण: महत्त्वाचे स्थानिक विश्लेषण.

---

प्रश्न १७

प्रोजेक्शन कशासाठी आवश्यक आहे?
A) फक्त रंग
B) 3D पृथ्वीला 2D नकाशात आणण्यासाठी
C) फक्त प्रिंट
D) फक्त स्टोरेज

उत्तर: B) 3D पृथ्वीला 2D नकाशात आणण्यासाठी

स्पष्टीकरण: Map Projection.

---

प्रश्न १८

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) पॉइंट – नदी | लाइन – गाव
B) पॉइंट – गाव/टॉवर; लाइन – रस्ते/नदी; पॉलिगॉन – जिल्हा/तलाव
C) रॅस्टर – फक्त रेषा
D) व्हेक्टर – फक्त पिक्सेल

उत्तर: B) पॉइंट – गाव/टॉवर; लाइन – रस्ते/नदी; पॉलिगॉन – जिल्हा/तलाव

स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.

---

प्रश्न १९

स्थानिक डेटा व गुणधर्मीय डेटा यातील संबंध काय आहे?
A) काहीच संबंध नाही
B) गुणधर्मीय डेटा स्थानिक डेटाला जोडला जातो
C) फक्त एकच असतो
D) ते विरुद्ध आहेत

उत्तर: B) गुणधर्मीय डेटा स्थानिक डेटाला जोडला जातो

स्पष्टीकरण: दोन्ही मिळून पूर्ण माहिती देतात.

---

प्रश्न २०

Google Earth कशासाठी उपयुक्त आहे?
A) फक्त गेम
B) पृथ्वीचे दृश्य, स्थान शोधणे, साधे विश्लेषण
C) फक्त प्रोग्रामिंग
D) फक्त हॅकिंग

उत्तर: B) पृथ्वीचे दृश्य, स्थान शोधणे, साधे विश्लेषण

स्पष्टीकरण: सामान्य GIS साधन.

---

प्रश्न २१

GIS मध्ये क्वेरी म्हणजे काय?
A) फक्त प्रिंट
B) डेटावर प्रश्न विचारून विशिष्ट माहिती काढणे
C) फक्त डिलीट
D) फक्त कॉपी

उत्तर: B) डेटावर प्रश्न विचारून विशिष्ट माहिती काढणे

स्पष्टीकरण: Query.

---

प्रश्न २२

रॅस्टर डेटाचा तोटा काय आहे?
A) फार अचूक
B) मोठा स्टोरेज व कडा अस्पष्ट असू शकतात
C) फक्त लहान
D) काहीच तोटा नाही

उत्तर: B) मोठा स्टोरेज व कडा अस्पष्ट असू शकतात

स्पष्टीकरण: पिक्सेलमुळे.

---

प्रश्न २३

व्हेक्टर डेटाचा फायदा काय आहे?
A) फक्त रंग
B) अचूक आकार व कमी स्टोरेज (बहुतेक प्रकरणांत)
C) फक्त पिक्सेल
D) फक्त ग्रिड

उत्तर: B) अचूक आकार व कमी स्टोरेज (बहुतेक प्रकरणांत)

स्पष्टीकरण: रेषा व क्षेत्र अचूक दिसतात.

---

प्रश्न २४

GIS चा उपयोग कोणत्या क्षेत्रात होत नाही?
A) नगरनियोजन
B) आपत्ती व्यवस्थापन
C) फक्त स्वयंपाक
D) शेती व वन

उत्तर: C) फक्त स्वयंपाक

स्पष्टीकरण: इतर सर्व क्षेत्रांत वापर होतो.

---

प्रश्न २५

कोऑर्डिनेट सिस्टम कशासाठी आहे?
A) फक्त रंग
B) पृथ्वीवरील स्थान अचूक दर्शवणे
C) फक्त प्रिंट
D) फक्त झूम

उत्तर: B) पृथ्वीवरील स्थान अचूक दर्शवणे

स्पष्टीकरण: Lat-Long किंवा Projected coordinates.

---

प्रश्न २६

Network विश्लेषण कशासाठी वापरतात?
A) फक्त रंग
B) रस्ते/मार्ग शोधणे, सर्वात लहान मार्ग
C) फक्त इमेज
D) फक्त टेबल

उत्तर: B) रस्ते/मार्ग शोधणे, सर्वात लहान मार्ग

स्पष्टीकरण: वाहतूक व लॉजिस्टिक्ससाठी.

---

प्रश्न २७

खालीलपैकी GIS सॉफ्टवेअर कोणते नाही?
A) QGIS
B) ArcGIS
C) MS Word
D) MapInfo

उत्तर: C) MS Word

स्पष्टीकरण: Word हे GIS सॉफ्टवेअर नाही.

---

प्रश्न २८

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. GIS – भौगोलिक माहिती प्रणाली
2. व्हेक्टर – पॉइंट/लाइन/पॉलिगॉन
3. रॅस्टर – पिक्सेल
4. QGIS – ओपन सोर्स

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २९

GIS मध्ये डेटा एन्ट्री कशी होते?
A) फक्त हाताने
B) डिजिटायझिंग, GPS, उपग्रह डेटा, सर्वेक्षण
C) फक्त प्रिंट
D) फक्त स्क्रीनशॉट

उत्तर: B) डिजिटायझिंग, GPS, उपग्रह डेटा, सर्वेक्षण

स्पष्टीकरण: अनेक पद्धतींनी डेटा येतो.

---

प्रश्न ३०

GIS चे मुख्य महत्त्व काय आहे?
A) फक्त नकाशा काढणे
B) स्थानिक विश्लेषणाद्वारे चांगले निर्णय घेण्यास मदत
C) फक्त मनोरंजन
D) फक्त खर्च वाढवणे

उत्तर: B) स्थानिक विश्लेषणाद्वारे चांगले निर्णय घेण्यास मदत

स्पष्टीकरण: नियोजन व व्यवस्थापनासाठी शक्तिशाली साधन.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• GIS = Geographic Information System
• घटक = हार्डवेअर + सॉफ्टवेअर + डेटा + लोक + पद्धती
• व्हेक्टर = पॉइंट, लाइन, पॉलिगॉन
• रॅस्टर = पिक्सेल / ग्रिड (उपग्रह प्रतिमा)
• Attribute = गुणधर्मीय माहिती
• QGIS = मोफत | ArcGIS = ESRI
• Buffer, Overlay, Network = मुख्य विश्लेषण
• GPS = स्थान निर्धारण

निष्कर्ष

GIS हे भौगोलिक डेटा व्यवस्थापन व विश्लेषणाचे आधुनिक साधन आहे. व्हेक्टर-रॅस्टर फरक व लेयर्सच्या संकल्पना पक्क्या केल्यास पुढील भाग (अनुप्रयोग व GPS) समजण्यास सोपे जाईल.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २५, २०२६

Read more ...

सामान्य विज्ञान | दूर संवेदन – मूलभूत संकल्पना, उपग्रह व सेन्सर्स – MPSC 30 प्रश्न (भाग 1)

धडा: दूर संवेदन (Remote Sensing) – मूलभूत संकल्पना

1. दूर संवेदन म्हणजे काय?
दूर संवेदन म्हणजे एखाद्या वस्तूशी किंवा क्षेत्राशी थेट संपर्क न करता, दूरून माहिती गोळा करण्याची प्रक्रिया. मुख्यतः उपग्रह किंवा विमान/ड्रोनव्दारे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची माहिती मिळवणे.

2. दूर संवेदनाचे मुख्य घटक

• ऊर्जा स्रोत: सूर्य (निष्क्रिय) किंवा रडार (सक्रिय)
• वातावरण: ऊर्जा प्रवास करते
• लक्ष्य (Target): पृथ्वी पृष्ठभाग
• सेन्सर: ऊर्जा पकडणारे उपकरण
• रिसिव्हिंग स्टेशन: डेटा प्राप्त करणे
• विश्लेषण व उपयोग

3. सक्रिय व निष्क्रिय दूर संवेदन

• निष्क्रिय (Passive): सूर्याच्या ऊर्जेवर अवलंबून (उदा. ऑप्टिकल सेन्सर्स)
• सक्रिय (Active): स्वतः ऊर्जा सोडून मोजते (उदा. रडार, LiDAR)

4. विद्युतचुंबकीय वर्णपट (Electromagnetic Spectrum)

• दृश्य प्रकाश (Visible): 0.4 – 0.7 µm
• अवरक्त (Infrared): जवळील, मधला, उष्णता
• मायक्रोवेव्ह: रडारसाठी
• विविध बँड्स वेगवेगळी माहिती देतात (वनस्पती, पाणी, माती, शहर)

5. उपग्रह (Satellites)

• ध्रुवीय कक्षीय (Polar/Sun-synchronous): संपूर्ण पृथ्वी कव्हर (उदा. Landsat, Cartosat, ResourceSat)
• भूस्थिर (Geostationary): एकाच ठिकाणी स्थिर (उदा. INSAT, GSAT – हवामान)
• भारतीय उपग्रह: IRS मालिका, Cartosat, ResourceSat, Oceansat, RISAT

6. सेन्सर्स व रिझोल्यूशन

• स्थानिक रिझोल्यूशन (Spatial): किती लहान वस्तू दिसते (मीटरमध्ये)
• वर्णपट रिझोल्यूशन (Spectral): किती बँड्स
• कालिक रिझोल्यूशन (Temporal): किती दिवसांनी पुन्हा येतो
• रेडिओमेट्रिक रिझोल्यूशन: ऊर्जा पातळीची संवेदनशीलता

7. महत्त्वाचे भारतीय उपग्रह व संस्था

• ISRO: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था
• Cartosat → नकाशे व कार्टोग्राफी
• ResourceSat → शेती, वन, जमीन वापर
• RISAT → रडार (ढग/रात्रीही काम)
• Oceansat → समुद्र अभ्यास

8. दूर संवेदनाचे उपयोग

• शेती (पिकांची स्थिती)
• वन व पर्यावरण
• नगरनियोजन
• आपत्ती व्यवस्थापन (पूर, भूकंप)
• खनिज शोध, समुद्रशास्त्र

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

दूर संवेदन म्हणजे काय?
A) थेट संपर्काने माहिती गोळा करणे
B) दूरून थेट संपर्क न करता माहिती गोळा करणे
C) फक्त प्रयोगशाळेत मोजमाप
D) फक्त नकाशा काढणे

उत्तर: B) दूरून थेट संपर्क न करता माहिती गोळा करणे

स्पष्टीकरण: Remote Sensing ची मूलभूत व्याख्या.

---

प्रश्न २

निष्क्रिय दूर संवेदन कशावर अवलंबून असते?
A) स्वतःच्या ऊर्जेवर
B) सूर्याच्या ऊर्जेवर
C) फक्त रडारवर
D) फक्त विजेवर

उत्तर: B) सूर्याच्या ऊर्जेवर

स्पष्टीकरण: Passive sensors सूर्यप्रकाश वापरतात.

---

प्रश्न ३

सक्रिय दूर संवेदनाचे उदाहरण कोणते?
A) फक्त कॅमेरा
B) रडार व LiDAR
C) फक्त डोळे
D) फक्त दुर्बिण

उत्तर: B) रडार व LiDAR

स्पष्टीकरण: Active sensors स्वतः ऊर्जा सोडतात.

---

प्रश्न ४

दृश्य प्रकाशाची तरंगलांबी किती असते?
A) 0.1 – 0.3 µm
B) 0.4 – 0.7 µm
C) 1 – 2 µm
D) 10 – 20 µm

उत्तर: B) 0.4 – 0.7 µm

स्पष्टीकरण: Visible spectrum.

---

प्रश्न ५

भूस्थिर उपग्रह कशासाठी वापरतात?
A) फक्त नकाशे
B) हवामान निरीक्षण (एक ठिकाणी स्थिर)
C) फक्त लष्करी
D) फक्त खनिज

उत्तर: B) हवामान निरीक्षण (एक ठिकाणी स्थिर)

स्पष्टीकरण: INSAT, GSAT सारखे.

---

प्रश्न ६

ध्रुवीय/सूर्य-समकालिक उपग्रहांचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) एकाच ठिकाणी स्थिर
B) संपूर्ण पृथ्वी कव्हर करणे
C) फक्त एक देश
D) फक्त समुद्र

उत्तर: B) संपूर्ण पृथ्वी कव्हर करणे

स्पष्टीकरण: Landsat, Cartosat सारखे.

---

प्रश्न ७

स्थानिक रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) किती बँड्स
B) किती लहान वस्तू ओळखता येते
C) किती दिवसांनी येतो
D) ऊर्जा संवेदनशीलता

उत्तर: B) किती लहान वस्तू ओळखता येते

स्पष्टीकरण: Spatial Resolution (मीटरमध्ये).

---

प्रश्न ८

कालिक रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) स्थानिक अचूकता
B) उपग्रह किती दिवसांनी त्याच ठिकाणी येतो
C) बँड्सची संख्या
D) रंगांची संख्या

उत्तर: B) उपग्रह किती दिवसांनी त्याच ठिकाणी येतो

स्पष्टीकरण: Temporal Resolution.

---

प्रश्न ९

भारताची अंतराळ संस्था कोणती?
A) NASA
B) ISRO
C) ESA
D) CNSA

उत्तर: B) ISRO

स्पष्टीकरण: Indian Space Research Organisation.

---

प्रश्न १०

Cartosat उपग्रह मुख्यतः कशासाठी आहे?
A) हवामान
B) नकाशे व कार्टोग्राफी
C) फक्त समुद्र
D) फक्त खगोल

उत्तर: B) नकाशे व कार्टोग्राफी

स्पष्टीकरण: उच्च स्थानिक रिझोल्यूशन.

---

प्रश्न ११

ResourceSat मुख्यतः कशासाठी आहे?
A) फक्त लष्करी
B) शेती, वन, जमीन वापर
C) फक्त हवामान
D) फक्त चंद्र

उत्तर: B) शेती, वन, जमीन वापर

स्पष्टीकरण: संसाधन व्यवस्थापनासाठी.

---

प्रश्न १२

RISAT उपग्रहाचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) फक्त दृश्य प्रकाश
B) रडार सेन्सर (ढग व रात्रीही काम)
C) फक्त अवरक्त
D) फक्त GPS

उत्तर: B) रडार सेन्सर (ढग व रात्रीही काम)

स्पष्टीकरण: Radar Imaging Satellite.

---

प्रश्न १३

दूर संवेदनात ऊर्जा स्रोत मुख्यतः कोणता?
A) चंद्र
B) सूर्य
C) तारे
D) विजा

उत्तर: B) सूर्य

स्पष्टीकरण: निष्क्रिय संवेदनासाठी सूर्य मुख्य स्रोत.

---

प्रश्न १४

वर्णपट रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) स्थानिक अचूकता
B) किती वेगवेगळ्या बँड्समध्ये माहिती मिळते
C) वेळ
D) ऊर्जा पातळी

उत्तर: B) किती वेगवेगळ्या बँड्समध्ये माहिती मिळते

स्पष्टीकरण: Spectral Resolution.

---

प्रश्न १५

INSAT मालिका कोणत्या प्रकारची आहे?
A) ध्रुवीय
B) भूस्थिर
C) फक्त चंद्र
D) फक्त मंगळ

उत्तर: B) भूस्थिर

स्पष्टीकरण: हवामान व संदेशवहनासाठी.

---

प्रश्न १६

दूर संवेदनाचा उपयोग कोणत्या क्षेत्रात होत नाही?
A) शेती
B) आपत्ती व्यवस्थापन
C) फक्त स्वयंपाक
D) नगरनियोजन

उत्तर: C) फक्त स्वयंपाक

स्पष्टीकरण: इतर सर्व क्षेत्रांत वापर होतो.

---

प्रश्न १७

LiDAR तंत्रज्ञान कशावर आधारित आहे?
A) ध्वनी
B) लेसर प्रकाश (सक्रिय)
C) फक्त रेडिओ
D) फक्त चुंबक

उत्तर: B) लेसर प्रकाश (सक्रिय)

स्पष्टीकरण: Light Detection and Ranging.

---

प्रश्न १८

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) निष्क्रिय – रडार | सक्रिय – सूर्य
B) निष्क्रिय – सूर्य; सक्रिय – रडार/LiDAR; Cartosat – नकाशे
C) RISAT – फक्त दृश्य
D) ResourceSat – फक्त हवामान

उत्तर: B) निष्क्रिय – सूर्य; सक्रिय – रडार/LiDAR; Cartosat – नकाशे

स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.

---

प्रश्न १९

उपग्रहाकडून डेटा कुठे प्राप्त होतो?
A) फक्त अंतराळात
B) ग्राउंड स्टेशन / रिसिव्हिंग स्टेशन
C) फक्त मोबाइलवर
D) फक्त घरी

उत्तर: B) ग्राउंड स्टेशन / रिसिव्हिंग स्टेशन

स्पष्टीकरण: पृथ्वीवरील स्टेशन डेटा घेतात.

---

प्रश्न २०

मायक्रोवेव्ह प्रदेश कशासाठी उपयुक्त आहे?
A) फक्त रंग
B) रडार इमेजिंग (ढग भेदणे)
C) फक्त संगीत
D) फक्त उष्णता

उत्तर: B) रडार इमेजिंग (ढग भेदणे)

स्पष्टीकरण: मायक्रोवेव्ह ढगांमधून जाते.

---

प्रश्न २१

Oceansat उपग्रह कशासाठी आहे?
A) फक्त जमीन
B) समुद्र व महासागर अभ्यास
C) फक्त शहरे
D) फक्त जंगल

उत्तर: B) समुद्र व महासागर अभ्यास

स्पष्टीकरण: महासागर रंग, वाऱ्याचा वेग इ.

---

प्रश्न २२

दूर संवेदनात “बँड” म्हणजे काय?
A) संगीत
B) विशिष्ट तरंगलांबीची श्रेणी
C) फक्त रंग
D) फक्त आकार

उत्तर: B) विशिष्ट तरंगलांबीची श्रेणी

स्पष्टीकरण: Spectral bands.

---

प्रश्न २३

उच्च स्थानिक रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) मोठ्या वस्तूच दिसणे
B) लहान वस्तूही स्पष्ट दिसणे
C) कमी माहिती
D) फक्त रंग

उत्तर: B) लहान वस्तूही स्पष्ट दिसणे

स्पष्टीकरण: मीटर/सेंटीमीटर पातळी.

---

प्रश्न २४

भारतीय रिमोट सेन्सिंग उपग्रहांची मालिका मुख्यतः कोणती?
A) Landsat
B) IRS (Indian Remote Sensing)
C) Sentinel
D) SPOT

उत्तर: B) IRS (Indian Remote Sensing)

स्पष्टीकरण: ISRO ची IRS मालिका.

---

प्रश्न २५

दूर संवेदन डेटा कशात उपयुक्त आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) शेती, वन, आपत्ती, नगरनियोजन, पर्यावरण
C) फक्त खेळ
D) फक्त संगीत

उत्तर: B) शेती, वन, आपत्ती, नगरनियोजन, पर्यावरण

स्पष्टीकरण: बहुआयामी उपयोग.

---

प्रश्न २६

सक्रिय सेन्सर रात्री काम करू शकतो का?
A) नाही
B) होय (स्वतः ऊर्जा सोडतो)
C) फक्त दिवसा
D) फक्त ढगाळ दिवशी

उत्तर: B) होय (स्वतः ऊर्जा सोडतो)

स्पष्टीकरण: रडार/LiDAR रात्रीही काम करतात.

---

प्रश्न २७

विद्युतचुंबकीय वर्णपटात वनस्पती जास्त परावर्तित करते कोणत्या प्रदेशात?
A) निळा
B) जवळील अवरक्त (Near Infrared)
C) फक्त लाल
D) फक्त अल्ट्राव्हायोलेट

उत्तर: B) जवळील अवरक्त (Near Infrared)

स्पष्टीकरण: निरोगी वनस्पती NIR मध्ये जास्त परावर्तित करते.

---

प्रश्न २८

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. दूर संवेदन – दूरून माहिती
2. निष्क्रिय – सूर्य
3. RISAT – रडार
4. ISRO – भारतीय संस्था

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २९

रेडिओमेट्रिक रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) स्थानिक अचूकता
B) ऊर्जा पातळीतील फरक ओळखण्याची क्षमता
C) वेळ
D) बँड्स

उत्तर: B) ऊर्जा पातळीतील फरक ओळखण्याची क्षमता

स्पष्टीकरण: Radiometric Resolution.

---

प्रश्न ३०

दूर संवेदनाचे मुख्य महत्त्व काय आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) मोठ्या क्षेत्राची जलद, अचूक व नियमित माहिती मिळवणे
C) फक्त खर्चात वाढ
D) फक्त गुंतागुंत

उत्तर: B) मोठ्या क्षेत्राची जलद, अचूक व नियमित माहिती मिळवणे

स्पष्टीकरण: नियोजन व व्यवस्थापनासाठी अमूल्य.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• दूर संवेदन = दूरून थेट संपर्क न करता माहिती
• निष्क्रिय = सूर्य | सक्रिय = रडार/LiDAR
• स्थानिक = लहान वस्तू | कालिक = पुनरावृत्ती कालावधी | वर्णपट = बँड्स
• ISRO = भारतीय संस्था
• Cartosat = नकाशे | ResourceSat = संसाधन | RISAT = रडार
• INSAT/GSAT = भूस्थिर (हवामान)
• दृश्य प्रकाश = 0.4–0.7 µm

निष्कर्ष

दूर संवेदन हे आधुनिक भूगोल, शेती, आपत्ती व्यवस्थापन व पर्यावरण निरीक्षणाचे महत्त्वाचे साधन आहे. उपग्रह, सेन्सर्स व रिझोल्यूशनच्या संकल्पना पक्क्या केल्यास पुढील भाग (GIS) समजण्यास सोपे जाईल.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २५, २०२६

Read more ...

सामान्य विज्ञान | ICT – कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड, IoT व नवीन तंत्रज्ञान – MPSC 30 प्रश्न (भाग 5)

धडा: नवीन तंत्रज्ञान – AI, Cloud, IoT, Blockchain

1. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI)

• यंत्रांना मानवीसारखे विचार, शिकणे व निर्णय घेण्याची क्षमता देणे
• उपप्रकार:
  • Machine Learning (ML): डेटामधून शिकणे
  • Deep Learning: न्यूरल नेटवर्क आधारित
  • Natural Language Processing (NLP): भाषा समजणे (ChatGPT, Google Translate)
  • Computer Vision: प्रतिमा ओळखणे
• वापर: चेहरा ओळख, व्हॉइस असिस्टंट, शिफारस प्रणाली, स्वायत्त वाहने

2. क्लाउड कंप्युटिंग (Cloud Computing)

• इंटरनेटवरून सर्व्हर, स्टोरेज, सॉफ्टवेअर वापरणे (खरेदी न करता)
• प्रकार:
  • IaaS: Infrastructure as a Service (AWS EC2)
  • PaaS: Platform as a Service
  • SaaS: Software as a Service (Gmail, Google Drive, Office 365)
• फायदे: कमी खर्च, स्केलेबिलिटी, कुठूनही अॅक्सेस
• उदा. Amazon AWS, Microsoft Azure, Google Cloud

3. IoT (Internet of Things)

• दैनंदिन वस्तूंना इंटरनेटशी जोडणे (सेन्सर्स + नेटवर्क)
• उदा. स्मार्ट वॉच, स्मार्ट होम, स्मार्ट सिटी, स्मार्ट फार्मिंग, इंडस्ट्रियल IoT
• डेटा गोळा करून निर्णय घेणे

4. ब्लॉकचेन (Blockchain)

• वितरित, अपरिवर्तनीय व पारदर्शक डिजिटल लेजर
• प्रत्येक ब्लॉकमध्ये डेटा + हॅश + मागील ब्लॉकचा हॅश
• वापर: क्रिप्टोकरन्सी (Bitcoin), स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट, सप्लाय चेन, वोटिंग, डिजिटल ओळख
• विकेंद्रित (Decentralized) – मध्यवर्ती प्राधिकरण नसते

5. Big Data

• अत्यंत मोठ्या प्रमाणातील डेटा (Volume, Velocity, Variety – 3Vs)
• विश्लेषण करून उपयुक्त माहिती काढणे
• वापर: शिफारस प्रणाली, आरोग्य, शेती, शासन

6. 5G तंत्रज्ञान

• पाचवी पिढीचे मोबाइल नेटवर्क
• अतिजलद स्पीड, कमी लेटन्सी, जास्त डिव्हायसेस कनेक्ट
• IoT, स्वायत्त वाहने, स्मार्ट सिटीसाठी उपयुक्त

7. इतर महत्त्वाची तंत्रज्ञाने

• VR / AR: Virtual Reality / Augmented Reality
• ड्रोन: सर्वेक्षण, शेती, डिलिव्हरी
• रोबोटिक्स
• क्वांटम कंप्युटिंग (भविष्य)

8. महत्त्वाचे मुद्दे

• AI ≠ रोबोट (AI सॉफ्टवेअर, रोबोट हार्डवेअर असू शकतो)
• Cloud = इंटरनेटवर संसाधन
• Blockchain = विश्वास व पारदर्शकता
• IoT = कनेक्टेड डिव्हायसेस

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

AI म्हणजे काय?
A) Automatic Internet
B) Artificial Intelligence
C) Advanced Input
D) Applied Information

उत्तर: B) Artificial Intelligence

स्पष्टीकरण: कृत्रिम बुद्धिमत्ता.

---

प्रश्न २

Machine Learning कशावर आधारित आहे?
A) फक्त नियम
B) डेटामधून शिकणे
C) फक्त हार्डवेअर
D) फक्त इंटरनेट

उत्तर: B) डेटामधून शिकणे

स्पष्टीकरण: ML हा AI चा भाग आहे.

---

प्रश्न ३

ChatGPT कोणत्या तंत्रज्ञानावर आधारित आहे?
A) फक्त ब्लॉकचेन
B) Natural Language Processing (NLP) व AI
C) फक्त IoT
D) फक्त क्लाउड स्टोरेज

उत्तर: B) Natural Language Processing (NLP) व AI

स्पष्टीकरण: भाषा समजून उत्तर देते.

---

प्रश्न ४

Cloud Computing म्हणजे काय?
A) फक्त लोकल स्टोरेज
B) इंटरनेटवरून सर्व्हर व सॉफ्टवेअर वापरणे
C) फक्त हार्ड डिस्क
D) फक्त मोबाइल

उत्तर: B) इंटरनेटवरून सर्व्हर व सॉफ्टवेअर वापरणे

स्पष्टीकरण: खरेदी न करता वापरता येते.

---

प्रश्न ५

SaaS चे उदाहरण कोणते?
A) AWS EC2
B) Gmail, Google Drive, Office 365
C) फक्त हार्डवेअर
D) फक्त राउटर

उत्तर: B) Gmail, Google Drive, Office 365

स्पष्टीकरण: Software as a Service.

---

प्रश्न ६

IaaS म्हणजे काय?
A) Internet as a Service
B) Infrastructure as a Service
C) Information as a Service
D) Input as a Service

उत्तर: B) Infrastructure as a Service

स्पष्टीकरण: सर्व्हर, स्टोरेज इ. पुरवठा.

---

प्रश्न ७

IoT म्हणजे काय?
A) Internet of Things
B) Input of Technology
C) Internal Office Tool
D) Information of Transfer

उत्तर: A) Internet of Things

स्पष्टीकरण: वस्तूंना इंटरनेटशी जोडणे.

---

प्रश्न ८

IoT चे उदाहरण कोणते?
A) फक्त डेस्कटॉप
B) स्मार्ट वॉच, स्मार्ट होम, स्मार्ट सिटी
C) फक्त प्रिंटर
D) फक्त कीबोर्ड

उत्तर: B) स्मार्ट वॉच, स्मार्ट होम, स्मार्ट सिटी

स्पष्टीकरण: कनेक्टेड डिव्हायसेस.

---

प्रश्न ९

ब्लॉकचेनची मुख्य वैशिष्ट्ये कोणती?
A) केंद्रीकृत व बदलता येणारा
B) वितरित, अपरिवर्तनीय व पारदर्शक
C) फक्त गोपनीय
D) फक्त जलद

उत्तर: B) वितरित, अपरिवर्तनीय व पारदर्शक

स्पष्टीकरण: Blockchain properties.

---

प्रश्न १०

Bitcoin कोणत्या तंत्रज्ञानावर आधारित आहे?
A) AI
B) Blockchain
C) IoT
D) Cloud फक्त

उत्तर: B) Blockchain

स्पष्टीकरण: क्रिप्टोकरन्सी ब्लॉकचेन वापरते.

---

प्रश्न ११

Big Data च्या 3Vs कोणते?
A) Volume, Velocity, Variety
B) Value, Virus, Vision
C) Virtual, Visual, Voice
D) Valid, Verified, Variable

उत्तर: A) Volume, Velocity, Variety

स्पष्टीकरण: मोठ्या प्रमाणातील, जलद व विविध डेटा.

---

प्रश्न १२

5G चे मुख्य फायदे कोणते?
A) फक्त स्वस्त
B) अतिजलद स्पीड, कमी लेटन्सी, जास्त डिव्हायसेस
C) फक्त कॉल
D) फक्त SMS

उत्तर: B) अतिजलद स्पीड, कमी लेटन्सी, जास्त डिव्हायसेस

स्पष्टीकरण: IoT व स्वायत्त वाहनांसाठी उपयुक्त.

---

प्रश्न १३

AWS, Azure, Google Cloud हे कशाचे उदाहरण आहेत?
A) अँटीव्हायरस
B) Cloud Service Providers
C) ब्राउझर
D) ऑपरेटिंग सिस्टम

उत्तर: B) Cloud Service Providers

स्पष्टीकरण: क्लाउड सेवा पुरवठादार.

---

प्रश्न १४

Computer Vision कशासाठी आहे?
A) भाषा
B) प्रतिमा व व्हिडिओ ओळखणे
C) फक्त आवाज
D) फक्त टेक्स्ट

उत्तर: B) प्रतिमा व व्हिडिओ ओळखणे

स्पष्टीकरण: चेहरा ओळख, ऑब्जेक्ट डिटेक्शन.

---

प्रश्न १५

Deep Learning कशावर आधारित आहे?
A) साधे नियम
B) Artificial Neural Networks
C) फक्त ब्लॉकचेन
D) फक्त IoT

उत्तर: B) Artificial Neural Networks

स्पष्टीकरण: मानवी मेंदूसारखे स्तर.

---

प्रश्न १६

स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट कोणत्या तंत्रज्ञानाशी संबंधित आहे?
A) AI फक्त
B) Blockchain
C) 5G फक्त
D) क्लाउड फक्त

उत्तर: B) Blockchain

स्पष्टीकरण: स्वयंपूर्ण करार.

---

प्रश्न १७

VR म्हणजे काय?
A) Very Rapid
B) Virtual Reality
C) Visual Record
D) Variable Rate

उत्तर: B) Virtual Reality

स्पष्टीकरण: आभासी वास्तव.

---

प्रश्न १८

AR म्हणजे काय?
A) Artificial Robot
B) Augmented Reality
C) Automatic Record
D) Advanced RAM

उत्तर: B) Augmented Reality

स्पष्टीकरण: वास्तव + डिजिटल माहिती.

---

प्रश्न १९

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) AI – फक्त हार्डवेअर | IoT – फक्त सॉफ्टवेअर
B) AI – बुद्धिमत्ता; Cloud – इंटरनेट संसाधन; IoT – कनेक्टेड वस्तू; Blockchain – वितरित लेजर
C) 5G – फक्त कॉल
D) Big Data – फक्त छोटी माहिती

उत्तर: B) AI – बुद्धिमत्ता; Cloud – इंटरनेट संसाधन; IoT – कनेक्टेड वस्तू; Blockchain – वितरित लेजर

स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.

---

प्रश्न २०

क्लाउड कंप्युटिंगचा मुख्य फायदा काय आहे?
A) जास्त खर्च
B) कमी खर्च, स्केलेबिलिटी, कुठूनही अॅक्सेस
C) फक्त ऑफलाइन
D) फक्त एकाच ठिकाणी

उत्तर: B) कमी खर्च, स्केलेबिलिटी, कुठूनही अॅक्सेस

स्पष्टीकरण: पे-अॅज-यू-गो मॉडेल.

---

प्रश्न २१

ब्लॉकचेनमध्ये डेटा का बदलता येत नाही?
A) कारण तो गुप्त आहे
B) प्रत्येक ब्लॉकमध्ये मागील ब्लॉकचा हॅश असतो (अपरिवर्तनीय)
C) कारण तो छोटी आहे
D) कारण तो सेंट्रल आहे

उत्तर: B) प्रत्येक ब्लॉकमध्ये मागील ब्लॉकचा हॅश असतो (अपरिवर्तनीय)

स्पष्टीकरण: चेन संरचनेमुळे.

---

प्रश्न २२

IoT मध्ये डेटा कुठून येतो?
A) फक्त कीबोर्ड
B) सेन्सर्स व कनेक्टेड डिव्हायसेस
C) फक्त माउस
D) फक्त प्रिंटर

उत्तर: B) सेन्सर्स व कनेक्टेड डिव्हायसेस

स्पष्टीकरण: सेन्सर्स वातावरणातील माहिती गोळा करतात.

---

प्रश्न २३

NLP कशासाठी आहे?
A) प्रतिमा
B) मानवी भाषा समजणे व प्रक्रिया करणे
C) फक्त गणना
D) फक्त स्टोरेज

उत्तर: B) मानवी भाषा समजणे व प्रक्रिया करणे

स्पष्टीकरण: Natural Language Processing.

---

प्रश्न २४

5G कोणत्या तंत्रज्ञानाला चालना देते?
A) फक्त 2G
B) IoT, स्वायत्त वाहने, स्मार्ट सिटी
C) फक्त SMS
D) फक्त रेडिओ

उत्तर: B) IoT, स्वायत्त वाहने, स्मार्ट सिटी

स्पष्टीकरण: कमी लेटन्सी व जास्त कनेक्टिविटी.

---

प्रश्न २५

PaaS म्हणजे काय?
A) Power as a Service
B) Platform as a Service
C) Program as a Service
D) Print as a Service

उत्तर: B) Platform as a Service

स्पष्टीकरण: डेव्हलपमेंट प्लॅटफॉर्म पुरवठा.

---

प्रश्न २६

खालीलपैकी AI चा वापर कोणता नाही?
A) चेहरा ओळख
B) व्हॉइस असिस्टंट
C) फक्त हार्ड डिस्क वाढवणे
D) शिफारस प्रणाली

उत्तर: C) फक्त हार्ड डिस्क वाढवणे

स्पष्टीकरण: हे AI चे काम नाही.

---

प्रश्न २७

ड्रोन तंत्रज्ञान कशासाठी वापरतात?
A) फक्त खेळ
B) सर्वेक्षण, शेती, डिलिव्हरी, निरीक्षण
C) फक्त कॉल
D) फक्त स्टोरेज

उत्तर: B) सर्वेक्षण, शेती, डिलिव्हरी, निरीक्षण

स्पष्टीकरण: बहुउद्देशीय वापर.

---

प्रश्न २८

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. AI – कृत्रिम बुद्धिमत्ता
2. Cloud – इंटरनेट संसाधन
3. IoT – Internet of Things
4. Blockchain – वितरित लेजर

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २९

भविष्यातील तंत्रज्ञान कोणते मानले जाते?
A) फक्त 2G
B) क्वांटम कंप्युटिंग, प्रगत AI, 6G
C) फक्त फ्लॉपी डिस्क
D) फक्त डायल-अप

उत्तर: B) क्वांटम कंप्युटिंग, प्रगत AI, 6G

स्पष्टीकरण: पुढील पिढीचे तंत्रज्ञान.

---

प्रश्न ३०

AI, Cloud, IoT व Blockchain यांचा एकत्रित परिणाम काय आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) स्मार्ट, कार्यक्षम व कनेक्टेड डिजिटल समाज
C) फक्त खर्च वाढ
D) फक्त गुंतागुंत

उत्तर: B) स्मार्ट, कार्यक्षम व कनेक्टेड डिजिटल समाज

स्पष्टीकरण: या तंत्रज्ञानामुळे उद्योग, शासन व जीवन बदलत आहे.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• AI = कृत्रिम बुद्धिमत्ता | ML = डेटामधून शिकणे | NLP = भाषा
• Cloud = IaaS, PaaS, SaaS | AWS, Azure, Google Cloud
• IoT = Internet of Things (स्मार्ट डिव्हायसेस)
• Blockchain = वितरित + अपरिवर्तनीय + पारदर्शक
• Big Data = Volume, Velocity, Variety
• 5G = जलद + कमी लेटन्सी
• VR = Virtual | AR = Augmented

निष्कर्ष

कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड, IoT आणि ब्लॉकचेन हे भविष्य घडवणारे तंत्रज्ञान आहेत. या भागासह ICT / माहिती व संप्रेषण तंत्रज्ञान मालिका पूर्ण होते. सर्व ५ भागांचा अभ्यास केल्यास MPSC सामान्य विज्ञान (ICT) चांगले आवरणे शक्य आहे.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २४, २०२६

Read more ...

सामान्य विज्ञान | ICT – सायबर सुरक्षा, डिजिटल पेमेंट व डिजिटल इंडिया – MPSC 30 प्रश्न (भाग 4)

धडा: सायबर सुरक्षा, डिजिटल पेमेंट आणि डिजिटल इंडिया

1. सायबर सुरक्षा (Cyber Security)

• संगणक, नेटवर्क व डेटा यांचे अनधिकृत प्रवेश, चोरी व नुकसान यापासून संरक्षण
• मुख्य उद्दिष्टे: Confidentiality (गोपनीयता), Integrity (अखंडता), Availability (उपलब्धता) – CIA Triad

2. मालवेअर (Malware) प्रकार

• व्हायरस (Virus): प्रोग्रामला चिकटून पसरतो, युजर अॅक्शनची गरज
• वर्म्स (Worms): स्वतः पसरतात, नेटवर्कमार्गे
• ट्रोजन हॉर्स: उपयुक्त वाटणारा पण हानिकारक
• रॅन्समवेअर: डेटा लॉक करून खंडणी मागणे
• स्पाईवेअर: माहिती चोरणे
• अॅडवेअर: जाहिराती दाखवणे

3. सायबर हल्ल्यांचे प्रकार

• फिशिंग (Phishing): बनावट ईमेल/वेबसाइटने माहिती चोरणे
• हॅकिंग: अनधिकृत प्रवेश
• डिनॉयल ऑफ सर्व्हिस (DoS/DDoS): सर्व्हर डाउन करणे
• आयडेंटिटी थieft: ओळख चोरणे
• सोशल इंजिनिअरिंग: मानवी दुर्बलांचा गैरफायदा

4. सुरक्षा उपाय

• मजबूत पासवर्ड + OTP / 2FA
• अँटीव्हायरस व फायरवॉल
• नियमित अपडेट
• शंकास्पद लिंक/ईमेल टाळणे
• डेटा बॅकअप
• HTTPS वेबसाइट वापरणे

5. डिजिटल पेमेंट

• UPI (Unified Payments Interface): NPCI द्वारा, तत्काळ पैसे ट्रान्सफर
• BHIM ऍप
• RuPay कार्ड
• NEFT / RTGS / IMPS
• वॉलेट: Paytm, PhonePe, Google Pay
• आधार पेमेंट ब्रिज

6. आधार (Aadhaar)

• UIDAI द्वारा जारी १२ अंकी युनिक ओळख क्रमांक
• बायोमेट्रिक + डेमोग्राफिक माहिती
• वापर: सबसिडी, बँक, मोबाइल, डिजिटल पेमेंट, KYC

7. डिजिटल इंडिया अभियान

• २०१५ मध्ये सुरू
• उद्दिष्टे:
  • डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर
  • डिजिटल सेवा (ई-गव्हर्नन्स)
  • डिजिटल साक्षरता
• मुख्य घटक: भारतनेट, डिजिटल लॉकर, UMANG, MyGov, e-Hospital, DigiLocker

8. महत्त्वाचे मुद्दे

• NPCI = National Payments Corporation of India
• UIDAI = Unique Identification Authority of India
• OTP = One Time Password
• 2FA = Two Factor Authentication

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

सायबर सुरक्षेचे CIA Triad म्हणजे काय?
A) Computer, Internet, Access
B) Confidentiality, Integrity, Availability
C) Control, Input, Output
D) Code, Info, Authority

उत्तर: B) Confidentiality, Integrity, Availability

स्पष्टीकरण: गोपनीयता, अखंडता, उपलब्धता.

---

प्रश्न २

व्हायरस कसा पसरतो?
A) स्वतःच
B) प्रोग्रामला चिकटून (युजर अॅक्शनने)
C) फक्त इंटरनेटशिवाय
D) फक्त हार्डवेअरमध्ये

उत्तर: B) प्रोग्रामला चिकटून (युजर अॅक्शनने)

स्पष्टीकरण: व्हायरस होस्ट प्रोग्रामची गरज असते.

---

प्रश्न ३

रॅन्समवेअर काय करतो?
A) जाहिराती दाखवतो
B) डेटा लॉक करून खंडणी मागतो
C) फक्त स्पीड वाढवतो
D) फक्त पासवर्ड बदलतो

उत्तर: B) डेटा लॉक करून खंडणी मागतो

स्पष्टीकरण: Ransomware.

---

प्रश्न ४

फिशिंग म्हणजे काय?
A) मासेमारी
B) बनावट ईमेल/वेबसाइटने माहिती चोरणे
C) फायरवॉल
D) अँटीव्हायरस

उत्तर: B) बनावट ईमेल/वेबसाइटने माहिती चोरणे

स्पष्टीकरण: Phishing हल्ला.

---

प्रश्न ५

UPI चा अर्थ काय?
A) Unique Payment Interface
B) Unified Payments Interface
C) Universal Payment India
D) User Payment Interface

उत्तर: B) Unified Payments Interface

स्पष्टीकरण: NPCI द्वारा विकसित.

---

प्रश्न ६

UPI कोणी विकसित केले?
A) RBI
B) NPCI
C) SEBI
D) NITI Aayog

उत्तर: B) NPCI

स्पष्टीकरण: National Payments Corporation of India.

---

प्रश्न ७

आधार किती अंकी क्रमांक आहे?
A) १०
B) १२
C) १६
D) १८

उत्तर: B) १२

स्पष्टीकरण: १२ अंकी युनिक ओळख क्रमांक.

---

प्रश्न ८

आधार कोणी जारी करते?
A) RBI
B) UIDAI
C) NPCI
D) TRAI

उत्तर: B) UIDAI

स्पष्टीकरण: Unique Identification Authority of India.

---

प्रश्न ९

डिजिटल इंडिया अभियान कधी सुरू झाले?
A) २०१०
B) २०१५
C) २०१८
D) २०२०

उत्तर: B) २०१५

स्पष्टीकरण: १ जुलै २०१५ रोजी.

---

प्रश्न १०

ट्रोजन हॉर्स म्हणजे काय?
A) उपयुक्त वाटणारा पण हानिकारक सॉफ्टवेअर
B) फायरवॉल
C) अँटीव्हायरस
D) ब्राउझर

उत्तर: A) उपयुक्त वाटणारा पण हानिकारक सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: ट्रोजन हॉर्स.

---

प्रश्न ११

2FA म्हणजे काय?
A) Two File Access
B) Two Factor Authentication
C) Two Folder Application
D) Two Form Agreement

उत्तर: B) Two Factor Authentication

स्पष्टीकरण: दोन स्तरांवरील सुरक्षा.

---

प्रश्न १२

OTP म्हणजे काय?
A) One Time Password
B) Online Transfer Protocol
C) Open Text Program
D) Official Transaction Process

उत्तर: A) One Time Password

स्पष्टीकरण: एकदाच वापरता येणारा पासवर्ड.

---

प्रश्न १३

फायरवॉल कशासाठी आहे?
A) फक्त स्पीड
B) अनधिकृत प्रवेश रोखणे
C) फक्त प्रिंटिंग
D) फक्त स्टोरेज

उत्तर: B) अनधिकृत प्रवेश रोखणे

स्पष्टीकरण: नेटवर्क सुरक्षा साधन.

---

प्रश्न १४

RuPay कार्ड कोणी जारी केले?
A) Visa
B) NPCI
C) Mastercard
D) RBI थेट

उत्तर: B) NPCI

स्पष्टीकरण: भारतीय पेमेंट कार्ड.

---

प्रश्न १५

DigiLocker कशासाठी आहे?
A) गेम
B) डिजिटल दस्तावेज साठवणे
C) फक्त पेमेंट
D) फक्त चॅट

उत्तर: B) डिजिटल दस्तावेज साठवणे

स्पष्टीकरण: डिजिटल इंडिया अंतर्गत.

---

प्रश्न १६

स्पाईवेअर काय करतो?
A) डेटा लॉक
B) गुप्तपणे माहिती चोरणे
C) जाहिराती फक्त
D) स्पीड वाढ

उत्तर: B) गुप्तपणे माहिती चोरणे

स्पष्टीकरण: Spyware.

---

प्रश्न १७

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) व्हायरस – स्वतः पसरतो | वर्म्स – चिकटतो
B) व्हायरस – होस्ट गरज; वर्म्स – स्वतः पसरतो; रॅन्समवेअर – खंडणी
C) फिशिंग – फायरवॉल
D) UPI – UIDAI

उत्तर: B) व्हायरस – होस्ट गरज; वर्म्स – स्वतः पसरतो; रॅन्समवेअर – खंडणी

स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.

---

प्रश्न १८

BHIM ऍप कशासाठी आहे?
A) गेम
B) UPI आधारित पेमेंट
C) फक्त चॅट
D) फक्त व्हिडिओ

उत्तर: B) UPI आधारित पेमेंट

स्पष्टीकरण: भारत इंटरफेस फॉर मनी.

---

प्रश्न १९

डिजिटल इंडियाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
A) फक्त गेमिंग
B) डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर, सेवा व साक्षरता
C) फक्त हार्डवेअर विक्री
D) फक्त सोशल मीडिया

उत्तर: B) डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर, सेवा व साक्षरता

स्पष्टीकरण: तीन मुख्य स्तंभ.

---

प्रश्न २०

मजबूत पासवर्ड कसा असावा?
A) फक्त नाव
B) अक्षरे + आकडे + चिन्हे + लांबी
C) फक्त १२३४
D) फक्त जन्मदिनांक

उत्तर: B) अक्षरे + आकडे + चिन्हे + लांबी

स्पष्टीकरण: कॉम्प्लेक्स पासवर्ड सुरक्षित.

---

प्रश्न २१

DoS हल्ला म्हणजे काय?
A) डेटा सेव्ह
B) सर्व्हरला जास्त ट्रॅफिक देऊन डाउन करणे
C) पासवर्ड बदल
D) फाइल कॉपी

उत्तर: B) सर्व्हरला जास्त ट्रॅफिक देऊन डाउन करणे

स्पष्टीकरण: Denial of Service.

---

प्रश्न २२

आधारमध्ये काय समाविष्ट आहे?
A) फक्त नाव
B) बायोमेट्रिक + डेमोग्राफिक माहिती
C) फक्त पत्ता
D) फक्त फोटो

उत्तर: B) बायोमेट्रिक + डेमोग्राफिक माहिती

स्पष्टीकरण: बोटांचे ठसे, आयरीस, फोटो इ.

---

प्रश्न २३

खालीलपैकी डिजिटल पेमेंट पद्धत कोणती?
A) फक्त रोख
B) UPI, RuPay, NEFT, IMPS
C) फक्त चेक
D) फक्त मनीऑर्डर

उत्तर: B) UPI, RuPay, NEFT, IMPS

स्पष्टीकरण: सर्व डिजिटल पद्धती आहेत.

---

प्रश्न २४

अँटीव्हायरस कशासाठी आहे?
A) स्पीड वाढ
B) मालवेअर पासून संरक्षण
C) फक्त प्रिंटिंग
D) फक्त इंटरनेट स्पीड

उत्तर: B) मालवेअर पासून संरक्षण

स्पष्टीकरण: व्हायरस, ट्रोजन इ. पासून बचाव.

---

प्रश्न २५

UMANG ऍप कशासाठी आहे?
A) गेम
B) सरकारी सेवा एका ऍपमध्ये
C) फक्त पेमेंट
D) फक्त चॅट

उत्तर: B) सरकारी सेवा एका ऍपमध्ये

स्पष्टीकरण: Unified Mobile Application for New-age Governance.

---

प्रश्न २६

शंकास्पद ईमेल आल्यास काय करावे?
A) लगेच लिंक उघडावी
B) लिंक/अॅटॅचमेंट न उघडता डिलीट किंवा रिपोर्ट
C) पासवर्ड द्यावा
D) फॉरवर्ड करावा

उत्तर: B) लिंक/अॅटॅचमेंट न उघडता डिलीट किंवा रिपोर्ट

स्पष्टीकरण: फिशिंग टाळण्यासाठी.

---

प्रश्न २७

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. UPI – NPCI
2. आधार – १२ अंकी
3. डिजिटल इंडिया – २०१५
4. रॅन्समवेअर – खंडणी

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २८

IMPS म्हणजे काय?
A) Immediate Payment Service
B) Internet Money Payment System
C) Indian Mobile Payment Service
D) Instant Mail Payment System

उत्तर: A) Immediate Payment Service

स्पष्टीकरण: २४×७ तत्काळ पैसे ट्रान्सफर.

---

प्रश्न २९

डेटा बॅकअप कशासाठी आवश्यक आहे?
A) फक्त स्पेस वाढ
B) डेटा लॉस पासून संरक्षण
C) फक्त स्पीड
D) फक्त रंग

उत्तर: B) डेटा लॉस पासून संरक्षण

स्पष्टीकरण: रॅन्समवेअर किंवा हार्डवेअर फेल्युअर पासून बचाव.

---

प्रश्न ३०

सायबर सुरक्षा, डिजिटल पेमेंट व डिजिटल इंडिया यांचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) सुरक्षित, सुलभ व सर्वसमावेशक डिजिटल सेवा
C) फक्त हॅकिंग
D) फक्त सोशल मीडिया

उत्तर: B) सुरक्षित, सुलभ व सर्वसमावेशक डिजिटल सेवा

स्पष्टीकरण: नागरिकांना सुरक्षित डिजिटल सुविधा मिळाव्यात.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• CIA = Confidentiality, Integrity, Availability
• व्हायरस = होस्ट गरज | वर्म्स = स्वतः | रॅन्समवेअर = खंडणी
• फिशिंग = बनावट ईमेल/वेबसाइट
• UPI = NPCI | आधार = १२ अंकी (UIDAI)
• डिजिटल इंडिया = २०१५
• 2FA + OTP = अतिरिक्त सुरक्षा
• DigiLocker, UMANG, BHIM = डिजिटल इंडिया सेवा

निष्कर्ष

सायबर सुरक्षा, डिजिटल पेमेंट आणि डिजिटल इंडिया हे आजच्या डिजिटल युगातील अत्यंत महत्त्वाचे विषय आहेत. सुरक्षा उपाय व सरकारी डिजिटल सेवा पक्क्या केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये AI, क्लाउड, IoT, ब्लॉकचेन व नवीन तंत्रज्ञान पाहता येईल.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २४, २०२६

Read more ...

सामान्य विज्ञान | ICT – MS Office (Word, Excel, PowerPoint) व फाइल व्यवस्थापन – MPSC 30 प्रश्न (भाग 3)

धडा: MS Office आणि फाइल व्यवस्थापन

1. MS Office म्हणजे काय?
Microsoft कंपनीने तयार केलेले ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर पॅकेज. मुख्य घटक: Word, Excel, PowerPoint, Access, Outlook.

2. MS Word (वर्ड प्रोसेसिंग)

• कागदपत्रे, पत्रे, रिपोर्ट तयार करण्यासाठी
• महत्त्वाचे शॉर्टकट:
  • Ctrl + C → कॉपी
  • Ctrl + V → पेस्ट
  • Ctrl + X → कट
  • Ctrl + Z → अनडू
  • Ctrl + B → बोल्ड
  • Ctrl + I → इटॅलिक
  • Ctrl + U → अंडरलाइन
  • Ctrl + S → सेव्ह
  • Ctrl + P → प्रिंट
  • Ctrl + A → सर्व सिलेक्ट
• फाइल एक्सटेंशन: .doc, .docx

3. MS Excel (स्प्रेडशीट)

• आकडेवारी, टेबल, चार्ट, गणना
• रो (Row) = आडवी ओळ | कॉलम (Column) = उभी ओळ
• सेल = रो + कॉलम (उदा. A1)
• महत्त्वाचे फॉर्म्युले:
  • =SUM() → बेरीज
  • =AVERAGE() → सरासरी
  • =MAX() / =MIN()
  • =COUNT()
• फाइल एक्सटेंशन: .xls, .xlsx

4. MS PowerPoint (प्रेझेंटेशन)

• स्लाइड쇼, प्रेझेंटेशन तयार करण्यासाठी
• स्लाइड, ट्रान्झिशन, अॅनिमेशन
• फाइल एक्सटेंशन: .ppt, .pptx

5. फाइल व्यवस्थापन

• फाइल = डेटा साठवण्याचे एकक
• फोल्डर / डिरेक्टरी = फाइल्स व्यवस्थित ठेवणे
• फाइल एक्सटेंशन = फाइल प्रकार ओळखणे

6. महत्त्वाचे फाइल एक्सटेंशन

• .txt → टेक्स्ट
• .doc / .docx → Word
• .xls / .xlsx → Excel
• .ppt / .pptx → PowerPoint
• .pdf → Portable Document
• .jpg / .png → इमेज
• .mp3 → ऑडिओ
• .mp4 → व्हिडिओ
• .zip / .rar → कॉम्प्रेस्ड
• .exe → एक्झिक्युटेबल

7. महत्त्वाचे शॉर्टकट (सामान्य)

• Ctrl + N → नवीन फाइल
• Ctrl + O → ओपन
• Ctrl + S → सेव्ह
• Alt + F4 → बंद
• Windows + D → डेस्कटॉप
• Alt + Tab → विंडो बदल

8. महत्त्वाचे मुद्दे

• Excel मध्ये फॉर्म्युला नेहमी = ने सुरू
• PowerPoint = दृश्य सादरीकरण
• PDF = पोर्टेबल व फॉरमॅट न बदलणारा

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

MS Word कशासाठी वापरतात?
A) गणना
B) कागदपत्रे व पत्रे तयार करणे
C) स्लाइडशो
D) फक्त गेम

उत्तर: B) कागदपत्रे व पत्रे तयार करणे

स्पष्टीकरण: Word प्रोसेसिंग सॉफ्टवेअर आहे.

---

प्रश्न २

MS Excel कशासाठी वापरतात?
A) पत्रे
B) आकडेवारी, टेबल व गणना
C) फक्त स्लाइड
D) फक्त इमेज

उत्तर: B) आकडेवारी, टेबल व गणना

स्पष्टीकरण: स्प्रेडशीट सॉफ्टवेअर.

---

प्रश्न ३

MS PowerPoint कशासाठी वापरतात?
A) गणना
B) प्रेझेंटेशन व स्लाइडशो
C) फक्त पत्रे
D) फक्त संगीत

उत्तर: B) प्रेझेंटेशन व स्लाइडशो

स्पष्टीकरण: सादरीकरणासाठी.

---

प्रश्न ४

Ctrl + C शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) पेस्ट
B) कॉपी
C) कट
D) सेव्ह

उत्तर: B) कॉपी

स्पष्टीकरण: कॉपी करण्यासाठी.

---

प्रश्न ५

Ctrl + V शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) कॉपी
B) पेस्ट
C) कट
D) अनडू

उत्तर: B) पेस्ट

स्पष्टीकरण: पेस्ट करण्यासाठी.

---

प्रश्न ६

Ctrl + X शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) कॉपी
B) पेस्ट
C) कट
D) सेव्ह

उत्तर: C) कट

स्पष्टीकरण: कट करण्यासाठी.

---

प्रश्न ७

Ctrl + Z शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) रिडू
B) अनडू
C) सेव्ह
D) प्रिंट

उत्तर: B) अनडू

स्पष्टीकरण: मागील क्रिया रद्द करण्यासाठी.

---

प्रश्न ८

Ctrl + B शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) इटॅलिक
B) बोल्ड
C) अंडरलाइन
D) सेव्ह

उत्तर: B) बोल्ड

स्पष्टीकरण: ठळक अक्षरे.

---

प्रश्न ९

Ctrl + S शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) ओपन
B) सेव्ह
C) प्रिंट
D) बंद

उत्तर: B) सेव्ह

स्पष्टीकरण: फाइल सेव्ह करण्यासाठी.

---

प्रश्न १०

Excel मध्ये फॉर्म्युला कशापासून सुरू होतो?
A) #
B) =
C) $
D) @

उत्तर: B) =

स्पष्टीकरण: सर्व फॉर्म्युले = ने सुरू होतात.

---

प्रश्न ११

Excel मध्ये बेरीज करण्यासाठी कोणते फॉर्म्युला?
A) =ADD()
B) =SUM()
C) =TOTAL()
D) =PLUS()

उत्तर: B) =SUM()

स्पष्टीकरण: SUM फंक्शन बेरीज करते.

---

प्रश्न १२

Excel मध्ये सरासरी काढण्यासाठी कोणते फॉर्म्युला?
A) =SUM()
B) =AVERAGE()
C) =MEAN()
D) =AVG()

उत्तर: B) =AVERAGE()

स्पष्टीकरण: AVERAGE फंक्शन.

---

प्रश्न १३

Word फाइल एक्सटेंशन काय आहे?
A) .xls
B) .doc / .docx
C) .ppt
D) .pdf

उत्तर: B) .doc / .docx

स्पष्टीकरण: Word दस्तावेज.

---

प्रश्न १४

Excel फाइल एक्सटेंशन काय आहे?
A) .doc
B) .xls / .xlsx
C) .ppt
D) .txt

उत्तर: B) .xls / .xlsx

स्पष्टीकरण: Excel स्प्रेडशीट.

---

प्रश्न १५

PowerPoint फाइल एक्सटेंशन काय आहे?
A) .doc
B) .xls
C) .ppt / .pptx
D) .pdf

उत्तर: C) .ppt / .pptx

स्पष्टीकरण: PowerPoint प्रेझेंटेशन.

---

प्रश्न १६

PDF चा अर्थ काय?
A) Personal Document File
B) Portable Document Format
C) Public Data File
D) Print Document Format

उत्तर: B) Portable Document Format

स्पष्टीकरण: फॉरमॅट न बदलता पाहता येतो.

---

प्रश्न १७

Excel मध्ये रो (Row) कशा दर्शवतात?
A) अक्षरे (A, B, C)
B) आकडे (1, 2, 3)
C) चिन्हे
D) रंग

उत्तर: B) आकडे (1, 2, 3)

स्पष्टीकरण: रो आकड्यांनी ओळखतात.

---

प्रश्न १८

Excel मध्ये कॉलम (Column) कशा दर्शवतात?
A) आकडे
B) अक्षरे (A, B, C)
C) चिन्हे
D) रंग

उत्तर: B) अक्षरे (A, B, C)

स्पष्टीकरण: कॉलम अक्षरांनी ओळखतात.

---

प्रश्न १९

.jpg फाइल कशा प्रकारची आहे?
A) ऑडिओ
B) इमेज
C) व्हिडिओ
D) टेक्स्ट

उत्तर: B) इमेज

स्पष्टीकरण: इमेज फाइल फॉरमॅट.

---

प्रश्न २०

.mp3 फाइल कशा प्रकारची आहे?
A) इमेज
B) ऑडिओ
C) व्हिडिओ
D) दस्तावेज

उत्तर: B) ऑडिओ

स्पष्टीकरण: ऑडिओ फाइल.

---

प्रश्न २१

.mp4 फाइल कशा प्रकारची आहे?
A) इमेज
B) ऑडिओ
C) व्हिडिओ
D) टेक्स्ट

उत्तर: C) व्हिडिओ

स्पष्टीकरण: व्हिडिओ फाइल.

---

प्रश्न २२

.zip फाइल कशासाठी आहे?
A) इमेज
B) कॉम्प्रेस्ड / संकुचित फाइल
C) ऑडिओ
D) व्हिडिओ

उत्तर: B) कॉम्प्रेस्ड / संकुचित फाइल

स्पष्टीकरण: आकार कमी करण्यासाठी.

---

प्रश्न २३

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) Word – .xls | Excel – .doc
B) Word – .docx; Excel – .xlsx; PowerPoint – .pptx
C) PDF – .exe
D) mp3 – इमेज

उत्तर: B) Word – .docx; Excel – .xlsx; PowerPoint – .pptx

स्पष्टीकरण: सर्व एक्सटेंशन योग्य आहेत.

---

प्रश्न २४

Ctrl + A शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) कॉपी
B) सर्व सिलेक्ट
C) पेस्ट
D) सेव्ह

उत्तर: B) सर्व सिलेक्ट

स्पष्टीकरण: सर्व निवडण्यासाठी.

---

प्रश्न २५

Ctrl + P शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) सेव्ह
B) प्रिंट
C) ओपन
D) बंद

उत्तर: B) प्रिंट

स्पष्टीकरण: प्रिंट करण्यासाठी.

---

प्रश्न २६

Excel मध्ये सेल म्हणजे काय?
A) फक्त रो
B) रो व कॉलमच्या छेदनबिंदूतील चौकट
C) फक्त कॉलम
D) फाइल

उत्तर: B) रो व कॉलमच्या छेदनबिंदूतील चौकट

स्पष्टीकरण: उदा. A1, B2.

---

प्रश्न २७

.exe फाइल कशा प्रकारची आहे?
A) इमेज
B) एक्झिक्युटेबल (प्रोग्राम रन होणारी)
C) टेक्स्ट
D) ऑडिओ

उत्तर: B) एक्झिक्युटेबल (प्रोग्राम रन होणारी)

स्पष्टीकरण: सॉफ्टवेअर इंस्टॉल/रन करण्यासाठी.

---

प्रश्न २८

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. Ctrl + C – कॉपी
2. =SUM() – बेरीज
3. .docx – Word
4. .pptx – PowerPoint

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २९

Alt + Tab शॉर्टकट कशासाठी आहे?
A) सेव्ह
B) विंडो / ऍप्लिकेशन बदलणे
C) प्रिंट
D) बंद

उत्तर: B) विंडो / ऍप्लिकेशन बदलणे

स्पष्टीकरण: ओपन असलेल्या विंडोजमध्ये स्विच.

---

प्रश्न ३०

MS Office व फाइल व्यवस्थापनाचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) फक्त गेम
B) दस्तऐवज, गणना, सादरीकरण व डेटा व्यवस्थित ठेवणे
C) फक्त इंटरनेट
D) फक्त हार्डवेअर

उत्तर: B) दस्तऐवज, गणना, सादरीकरण व डेटा व्यवस्थित ठेवणे

स्पष्टीकरण: ऑफिस कामासाठी आवश्यक साधने.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• Word = .docx | Excel = .xlsx | PowerPoint = .pptx
• Ctrl + C = कॉपी | Ctrl + V = पेस्ट | Ctrl + X = कट | Ctrl + Z = अनडू
• Ctrl + B = बोल्ड | Ctrl + S = सेव्ह | Ctrl + P = प्रिंट
• Excel फॉर्म्युला = ने सुरू | =SUM() = बेरीज | =AVERAGE() = सरासरी
• रो = आकडे | कॉलम = अक्षरे | सेल = A1
• .pdf = Portable | .jpg = इमेज | .mp3 = ऑडिओ | .zip = कॉम्प्रेस्ड

निष्कर्ष

MS Office व फाइल व्यवस्थापन हे दैनंदिन ऑफिस व परीक्षा कामासाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत. शॉर्टकट व एक्सटेंशन पक्के केल्यास वेळ वाचतो व अचूकता वाढते. पुढील भागामध्ये सायबर सुरक्षा, डिजिटल पेमेंट व डिजिटल इंडिया पाहता येईल.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २४, २०२६

Read more ...

सामान्य विज्ञान | ICT – ऑपरेटिंग सिस्टम, इंटरनेट व नेटवर्किंग – MPSC 30 प्रश्न (भाग 2)

धडा: ऑपरेटिंग सिस्टम, इंटरनेट आणि नेटवर्किंग

1. ऑपरेटिंग सिस्टम (Operating System - OS)

• संगणक हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांच्यातील सेतू
• मुख्य कार्ये: मेमरी व्यवस्थापन, फाइल व्यवस्थापन, प्रोसेस व्यवस्थापन, सुरक्षा, युजर इंटरफेस
• उदाहरणे: Windows, Linux, macOS, Android, iOS, Unix
• प्रकार: सिंगल युजर, मल्टी युजर, रियल टाइम, डिस्ट्रिब्युटेड

2. इंटरनेट (Internet)

• जागतिक संगणक नेटवर्क
• ARPANET पासून सुरुवात (1960s)
• WWW (World Wide Web) – टिम बर्नर्स-ली
• वेबसाइट, वेबपेज, होमपेज
• URL (Uniform Resource Locator) – वेबसाइटचा पत्ता
• IP Address – संगणकाचा युनिक पत्ता

3. नेटवर्क प्रकार

• LAN (Local Area Network): छोटे क्षेत्र (ऑफिस, शाळा)
• MAN (Metropolitan Area Network): शहर पातळी
• WAN (Wide Area Network): मोठे क्षेत्र (इंटरनेट)
• PAN (Personal Area Network): ब्लूटूथ, वैयक्तिक

4. नेटवर्क उपकरणे

• राउटर (Router): वेगवेगळ्या नेटवर्कमध्ये डेटा पाठवणे
• स्विच (Switch): LAN मध्ये कनेक्शन
• हब (Hub): साधे कनेक्शन
• मोडेम (Modem): डिजिटल ↔ अॅनालॉग रूपांतर
• ब्रिज, गेटवे

5. प्रोटोकॉल (Protocols)

• TCP/IP: इंटरनेटचा मुख्य प्रोटोकॉल
• HTTP / HTTPS: वेबपेज
• FTP: फाइल ट्रान्सफर
• SMTP / POP3 / IMAP: ईमेल
• DNS: डोमेन नाव → IP

6. ब्राउझर (Web Browser)

• वेबसाइट पाहण्यासाठी सॉफ्टवेअर
• उदा. Google Chrome, Mozilla Firefox, Microsoft Edge, Safari, Opera

7. ईमेल (Email)

• इलेक्ट्रॉनिक मेल
• रचना: username@domain.com
• CC (Carbon Copy), BCC (Blind Carbon Copy)
• अॅटॅचमेंट

8. महत्त्वाचे मुद्दे

• इंटरनेट ≠ WWW (WWW इंटरनेटचा भाग आहे)
• HTTPS = सुरक्षित (S = Secure)
• IP v4 = 32-bit | IP v6 = 128-bit
• डाउनलोड = सर्व्हरकडून घेणे | अपलोड = सर्व्हरकडे पाठवणे

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

ऑपरेटिंग सिस्टम कशासाठी आहे?
A) फक्त गेम
B) हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांना जोडणे
C) फक्त प्रिंटिंग
D) फक्त इंटरनेट

उत्तर: B) हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांना जोडणे

स्पष्टीकरण: OS हा सेतू आहे.

---

प्रश्न २

खालीलपैकी ऑपरेटिंग सिस्टम कोणते?
A) MS Word
B) Windows
C) Chrome
D) Excel

उत्तर: B) Windows

स्पष्टीकरण: Windows हे OS आहे.

---

प्रश्न ३

WWW चा शोध कोणी लावला?
A) बिल गेट्स
B) टिम बर्नर्स-ली
C) स्टीव्ह जॉब्स
D) मार्क झकरबर्ग

उत्तर: B) टिम बर्नर्स-ली

स्पष्टीकरण: World Wide Web चा जनक.

---

प्रश्न ४

LAN म्हणजे काय?
A) Large Area Network
B) Local Area Network
C) Long Area Network
D) Limited Access Network

उत्तर: B) Local Area Network

स्पष्टीकरण: छोटे क्षेत्रातील नेटवर्क.

---

प्रश्न ५

WAN चे उदाहरण कोणते?
A) ऑफिस नेटवर्क
B) इंटरनेट
C) ब्लूटूथ
D) होम नेटवर्क

उत्तर: B) इंटरनेट

स्पष्टीकरण: WAN मोठ्या क्षेत्रासाठी.

---

प्रश्न ६

IP Address कशासाठी आहे?
A) फक्त ईमेल
B) संगणकाचा युनिक पत्ता
C) फक्त पासवर्ड
D) फक्त फाइल

उत्तर: B) संगणकाचा युनिक पत्ता

स्पष्टीकरण: Internet Protocol Address.

---

प्रश्न ७

URL म्हणजे काय?
A) युजर नाव
B) वेबसाइटचा पत्ता
C) पासवर्ड
D) फाइल नाव

उत्तर: B) वेबसाइटचा पत्ता

स्पष्टीकरण: Uniform Resource Locator.

---

प्रश्न ८

HTTP म्हणजे काय?
A) Hyper Text Transfer Protocol
B) High Text Transfer Protocol
C) Hyper Transfer Text Protocol
D) Home Text Transfer Protocol

उत्तर: A) Hyper Text Transfer Protocol

स्पष्टीकरण: वेबपेज ट्रान्सफरसाठी.

---

प्रश्न ९

HTTPS मध्ये S चा अर्थ काय?
A) System
B) Secure
C) Speed
D) Simple

उत्तर: B) Secure

स्पष्टीकरण: HTTPS सुरक्षित कनेक्शन आहे.

---

प्रश्न १०

ईमेल प्रोटोकॉल कोणते?
A) HTTP
B) SMTP / POP3 / IMAP
C) FTP
D) TCP फक्त

उत्तर: B) SMTP / POP3 / IMAP

स्पष्टीकरण: ईमेल पाठवणे व मिळवणे.

---

प्रश्न ११

FTP कशासाठी आहे?
A) ईमेल
B) फाइल ट्रान्सफर
C) वेबपेज
D) व्हिडिओ कॉल

उत्तर: B) फाइल ट्रान्सफर

स्पष्टीकरण: File Transfer Protocol.

---

प्रश्न १२

मोडेम कशासाठी आहे?
A) फक्त प्रिंटिंग
B) डिजिटल ↔ अॅनालॉग रूपांतर
C) फक्त स्टोरेज
D) फक्त गेम

उत्तर: B) डिजिटल ↔ अॅनालॉग रूपांतर

स्पष्टीकरण: इंटरनेट कनेक्शनसाठी.

---

प्रश्न १३

राउटर कशासाठी आहे?
A) फक्त प्रिंटिंग
B) वेगवेगळ्या नेटवर्कमध्ये डेटा पाठवणे
C) फक्त स्टोरेज
D) फक्त कीबोर्ड

उत्तर: B) वेगवेगळ्या नेटवर्कमध्ये डेटा पाठवणे

स्पष्टीकरण: Router नेटवर्क जोडतो.

---

प्रश्न १४

ब्राउझर कशासाठी आहे?
A) फाइल सेव्ह
B) वेबसाइट पाहणे
C) फक्त ईमेल
D) फक्त प्रिंटिंग

उत्तर: B) वेबसाइट पाहणे

स्पष्टीकरण: Chrome, Firefox इ. ब्राउझर आहेत.

---

प्रश्न १५

ईमेल अॅड्रेसचा योग्य फॉरमॅट कोणता?
A) username.domain.com
B) username@domain.com
C) username#domain.com
D) username/domain.com

उत्तर: B) username@domain.com

स्पष्टीकरण: @ चिन्ह आवश्यक आहे.

---

प्रश्न १६

CC चा अर्थ काय?
A) Carbon Copy
B) Computer Copy
C) Central Copy
D) Common Copy

उत्तर: A) Carbon Copy

स्पष्टीकरण: इतरांना प्रत पाठवणे.

---

प्रश्न १७

BCC चा अर्थ काय?
A) Blind Carbon Copy
B) Basic Carbon Copy
C) Broad Carbon Copy
D) Back Carbon Copy

उत्तर: A) Blind Carbon Copy

स्पष्टीकरण: इतरांना दिसणार नाही अशी प्रत.

---

प्रश्न १८

DNS कशासाठी आहे?
A) फाइल ट्रान्सफर
B) डोमेन नावला IP मध्ये रूपांतर
C) ईमेल
D) प्रिंटिंग

उत्तर: B) डोमेन नावला IP मध्ये रूपांतर

स्पष्टीकरण: Domain Name System.

---

प्रश्न १९

PAN चे उदाहरण कोणते?
A) इंटरनेट
B) ब्लूटूथ
C) ऑफिस LAN
D) शहर नेटवर्क

उत्तर: B) ब्लूटूथ

स्पष्टीकरण: Personal Area Network.

---

प्रश्न २०

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) LAN – इंटरनेट | WAN – ऑफिस
B) LAN – छोटे क्षेत्र; WAN – मोठे क्षेत्र; PAN – वैयक्तिक
C) HTTP – ईमेल
D) FTP – वेबपेज

उत्तर: B) LAN – छोटे क्षेत्र; WAN – मोठे क्षेत्र; PAN – वैयक्तिक

स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.

---

प्रश्न २१

TCP/IP कशासाठी आहे?
A) फक्त ईमेल
B) इंटरनेटचा मुख्य प्रोटोकॉल
C) फक्त प्रिंटिंग
D) फक्त स्टोरेज

उत्तर: B) इंटरनेटचा मुख्य प्रोटोकॉल

स्पष्टीकरण: Transmission Control Protocol / Internet Protocol.

---

प्रश्न २२

डाउनलोड म्हणजे काय?
A) सर्व्हरकडे पाठवणे
B) सर्व्हरकडून फाइल/डेटा घेणे
C) फक्त डिलीट
D) फक्त कॉपी

उत्तर: B) सर्व्हरकडून फाइल/डेटा घेणे

स्पष्टीकरण: Download.

---

प्रश्न २३

अपलोड म्हणजे काय?
A) सर्व्हरकडून घेणे
B) सर्व्हरकडे फाइल/डेटा पाठवणे
C) फक्त सेव्ह
D) फक्त प्रिंट

उत्तर: B) सर्व्हरकडे फाइल/डेटा पाठवणे

स्पष्टीकरण: Upload.

---

प्रश्न २४

IP v4 किती बिटचा असतो?
A) 16-bit
B) 32-bit
C) 64-bit
D) 128-bit

उत्तर: B) 32-bit

स्पष्टीकरण: IPv4 = 32-bit address.

---

प्रश्न २५

IP v6 किती बिटचा असतो?
A) 32-bit
B) 64-bit
C) 128-bit
D) 256-bit

उत्तर: C) 128-bit

स्पष्टीकरण: IPv6 = 128-bit address.

---

प्रश्न २६

इंटरनेट आणि WWW यातील फरक काय आहे?
A) दोन्ही एकच
B) इंटरनेट = नेटवर्क, WWW = त्यावरील सेवा
C) WWW मोठे आहे
D) काहीच फरक नाही

उत्तर: B) इंटरनेट = नेटवर्क, WWW = त्यावरील सेवा

स्पष्टीकरण: WWW हा इंटरनेटचा भाग आहे.

---

प्रश्न २७

Android कोणत्या प्रकारचे OS आहे?
A) डेस्कटॉप फक्त
B) मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम
C) फक्त सर्व्हर
D) फक्त क्लाउड

उत्तर: B) मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम

स्पष्टीकरण: Android मोबाइल OS आहे.

---

प्रश्न २८

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. OS – हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर सेतू
2. LAN – छोटे क्षेत्र
3. HTTPS – सुरक्षित
4. टिम बर्नर्स-ली – WWW

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २९

स्विच व हब यातील फरक काय आहे?
A) काहीच फरक नाही
B) स्विच अधिक बुद्धिमान व कार्यक्षम
C) हब अधिक जलद
D) स्विच फक्त वायरलेस

उत्तर: B) स्विच अधिक बुद्धिमान व कार्यक्षम

स्पष्टीकरण: स्विच विशिष्ट डिव्हाइसला डेटा पाठवतो.

---

प्रश्न ३०

ऑपरेटिंग सिस्टम, इंटरनेट व नेटवर्किंग यांचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) फक्त गेम
B) संगणक वापरण्यास सोपा करणे व जगभर कनेक्टिविटी
C) फक्त स्टोरेज
D) फक्त प्रिंटिंग

उत्तर: B) संगणक वापरण्यास सोपा करणे व जगभर कनेक्टिविटी

स्पष्टीकरण: या तंत्रज्ञानामुळे जग जोडले गेले आहे.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• OS = हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर सेतू
• LAN = छोटे | MAN = शहर | WAN = मोठे | PAN = वैयक्तिक
• WWW = टिम बर्नर्स-ली
• HTTP = वेब | HTTPS = सुरक्षित | FTP = फाइल | SMTP = ईमेल
• IP v4 = 32-bit | IP v6 = 128-bit
• URL = वेबसाइट पत्ता | DNS = डोमेन → IP
• CC = प्रत | BCC = गुप्त प्रत

निष्कर्ष

ऑपरेटिंग सिस्टम, इंटरनेट आणि नेटवर्किंग हे आधुनिक डिजिटल जगाचे आधारस्तंभ आहेत. प्रोटोकॉल व नेटवर्क प्रकार पक्के केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये MS Office व फाइल व्यवस्थापन पाहता येईल.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २४, २०२६

Read more ...

सामान्य विज्ञान | ICT – संगणक मूलभूत, हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर – MPSC 30 प्रश्न (भाग 1)

धडा: संगणक मूलभूत संकल्पना

1. संगणक म्हणजे काय?
संगणक हे एक इलेक्ट्रॉनिक उपकरण आहे जे डेटा स्वीकारते (Input), प्रक्रिया करते (Process) आणि परिणाम देते (Output). याला **IPO Cycle** म्हणतात.

2. संगणकाचे मुख्य भाग

• हार्डवेअर (Hardware): स्पर्श करता येणारे भाग – CPU, मॉनिटर, कीबोर्ड, माउस, प्रिंटर
• सॉफ्टवेअर (Software): प्रोग्राम व सूचना – ऑपरेटिंग सिस्टम, ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
• फर्मवेअर (Firmware): हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांच्यातील सेतू

3. CPU (Central Processing Unit)

• संगणकाचे “मेंदू”
• भाग:
  • ALU (Arithmetic Logic Unit): गणितीय व तार्किक क्रिया
  • CU (Control Unit): सर्व भागांचे नियंत्रण
  • Registers: अतिशय जलद मेमरी

4. मेमरी (Memory)

• प्राथमिक मेमरी (Primary):
  • RAM (Random Access Memory): तात्पुरती, अस्थिर (Volatile)
  • ROM (Read Only Memory): कायमची, स्थिर (Non-volatile)
• द्वितीयक मेमरी (Secondary): हार्ड डिस्क, SSD, पेन ड्राइव्ह, CD/DVD, मेमरी कार्ड
• कॅशे मेमरी: CPU जवळची अतिजलद मेमरी

5. इनपुट उपकरणे (Input Devices)

• कीबोर्ड, माउस, स्कॅनर, मायक्रोफोन, जॉयस्टिक, टच स्क्रीन, वेबकॅम, बारकोड रीडर, OCR, MICR, OMR

6. आउटपुट उपकरणे (Output Devices)

• मॉनिटर, प्रिंटर, स्पीकर, प्रोजेक्टर, प्लॉटर, हेडफोन

7. सॉफ्टवेअरचे प्रकार

• सिस्टम सॉफ्टवेअर: ऑपरेटिंग सिस्टम (Windows, Linux, Android, macOS)
• ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर: MS Word, Excel, Chrome, Photoshop
• युटिलिटी सॉफ्टवेअर: अँटीव्हायरस, फाइल कम्प्रेशन

8. महत्त्वाची एकके

• Bit → 0 किंवा 1
• 1 Byte = 8 Bits
• 1 KB = 1024 Bytes
• 1 MB = 1024 KB
• 1 GB = 1024 MB
• 1 TB = 1024 GB

---

सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.

---

प्रश्न (30 MCQs)

प्रश्न १

संगणकाचे “मेंदू” कोणते आहे?
A) मॉनिटर
B) CPU
C) कीबोर्ड
D) माउस

उत्तर: B) CPU

स्पष्टीकरण: Central Processing Unit सर्व प्रक्रिया नियंत्रित करते.

---

प्रश्न २

RAM कोणत्या प्रकारची मेमरी आहे?
A) कायमची
B) तात्पुरती व अस्थिर (Volatile)
C) फक्त वाचण्यायोग्य
D) द्वितीयक

उत्तर: B) तात्पुरती व अस्थिर (Volatile)

स्पष्टीकरण: वीज गेल्यावर RAM मधील डेटा मिटतो.

---

प्रश्न ३

ROM मधील डेटा कायमचा असतो का?
A) नाही
B) होय (Non-volatile)
C) फक्त काही वेळा
D) फक्त रात्री

उत्तर: B) होय (Non-volatile)

स्पष्टीकरण: ROM मधील डेटा कायम राहतो.

---

प्रश्न ४

ALU कशासाठी आहे?
A) नियंत्रण
B) गणितीय व तार्किक क्रिया
C) फक्त साठवण
D) फक्त प्रदर्शन

उत्तर: B) गणितीय व तार्किक क्रिया

स्पष्टीकरण: Arithmetic Logic Unit.

---

प्रश्न ५

कीबोर्ड कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) आउटपुट
B) इनपुट
C) प्रोसेसिंग
D) स्टोरेज

उत्तर: B) इनपुट

स्पष्टीकरण: कीबोर्ड डेटा टाकण्यासाठी वापरतात.

---

प्रश्न ६

मॉनिटर कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) इनपुट
B) आउटपुट
C) प्रोसेसिंग
D) स्टोरेज

उत्तर: B) आउटपुट

स्पष्टीकरण: मॉनिटर परिणाम दाखवतो.

---

प्रश्न ७

1 Byte मध्ये किती Bits असतात?
A) 4
B) 8
C) 16
D) 32

उत्तर: B) 8

स्पष्टीकरण: 1 Byte = 8 Bits.

---

प्रश्न ८

1 KB किती Bytes असतात?
A) 1000
B) 1024
C) 512
D) 2048

उत्तर: B) 1024

स्पष्टीकरण: बायनरी पद्धतीत 1024.

---

प्रश्न ९

हार्ड डिस्क कोणत्या प्रकारची मेमरी आहे?
A) प्राथमिक
B) द्वितीयक (Secondary)
C) कॅशे
D) रजिस्टर

उत्तर: B) द्वितीयक (Secondary)

स्पष्टीकरण: कायमस्वरूपी साठवणूक.

---

प्रश्न १०

ऑपरेटिंग सिस्टम कोणत्या प्रकारचे सॉफ्टवेअर आहे?
A) ऍप्लिकेशन
B) सिस्टम सॉफ्टवेअर
C) युटिलिटी फक्त
D) गेम

उत्तर: B) सिस्टम सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: OS हार्डवेअर व युजर यांना जोडते.

---

प्रश्न ११

MS Word कोणत्या प्रकारचे सॉफ्टवेअर आहे?
A) सिस्टम
B) ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
C) फर्मवेअर
D) ड्रायव्हर

उत्तर: B) ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: वापरकर्त्यासाठी उपयुक्त प्रोग्राम.

---

प्रश्न १२

स्कॅनर कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) आउटपुट
B) इनपुट
C) स्टोरेज
D) प्रोसेसिंग

उत्तर: B) इनपुट

स्पष्टीकरण: स्कॅनर कागदी माहिती डिजिटल करतो.

---

प्रश्न १३

प्रिंटर कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) इनपुट
B) आउटपुट
C) प्रोसेसिंग
D) मेमरी

उत्तर: B) आउटपुट

स्पष्टीकरण: प्रिंटर कागदावर परिणाम छापतो.

---

प्रश्न १४

IPO Cycle म्हणजे काय?
A) Internet Protocol
B) Input – Process – Output
C) Internal Processing Only
D) Input Power Output

उत्तर: B) Input – Process – Output

स्पष्टीकरण: संगणकाचे मूलभूत चक्र.

---

प्रश्न १५

कॅशे मेमरी कुठे असते?
A) हार्ड डिस्कवर
B) CPU जवळ
C) पेन ड्राइव्हमध्ये
D) मॉनिटरमध्ये

उत्तर: B) CPU जवळ

स्पष्टीकरण: अतिजलद मेमरी.

---

प्रश्न १६

खालीलपैकी कोणते इनपुट उपकरण नाही?
A) कीबोर्ड
B) माउस
C) स्पीकर
D) स्कॅनर

उत्तर: C) स्पीकर

स्पष्टीकरण: स्पीकर आउटपुट उपकरण आहे.

---

प्रश्न १७

खालीलपैकी कोणते आउटपुट उपकरण नाही?
A) मॉनिटर
B) प्रिंटर
C) कीबोर्ड
D) स्पीकर

उत्तर: C) कीबोर्ड

स्पष्टीकरण: कीबोर्ड इनपुट आहे.

---

प्रश्न १८

SSD म्हणजे काय?
A) Super Speed Drive
B) Solid State Drive
C) System Storage Device
D) Secondary Storage Disk

उत्तर: B) Solid State Drive

स्पष्टीकरण: जलद द्वितीयक स्टोरेज.

---

प्रश्न १९

MICR कुठे वापरतात?
A) शाळेत
B) बँक चेक वाचण्यासाठी
C) हॉस्पिटलमध्ये
D) रेल्वे स्टेशनवर

उत्तर: B) बँक चेक वाचण्यासाठी

स्पष्टीकरण: Magnetic Ink Character Recognition.

---

प्रश्न २०

OMR कुठे वापरतात?
A) फक्त फोटो
B) परीक्षा उत्तरपत्रिका तपासण्यासाठी
C) संगीत
D) व्हिडिओ

उत्तर: B) परीक्षा उत्तरपत्रिका तपासण्यासाठी

स्पष्टीकरण: Optical Mark Recognition.

---

प्रश्न २१

खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) RAM – कायमची | ROM – तात्पुरती
B) RAM – अस्थिर; ROM – स्थिर; CPU – मेंदू
C) हार्ड डिस्क – प्राथमिक
D) मॉनिटर – इनपुट

उत्तर: B) RAM – अस्थिर; ROM – स्थिर; CPU – मेंदू

स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.

---

प्रश्न २२

1 GB मध्ये किती MB असतात?
A) 1000
B) 1024
C) 512
D) 2048

उत्तर: B) 1024

स्पष्टीकरण: 1 GB = 1024 MB.

---

प्रश्न २३

टच स्क्रीन कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) फक्त इनपुट
B) इनपुट व आउटपुट दोन्ही
C) फक्त आउटपुट
D) फक्त स्टोरेज

उत्तर: B) इनपुट व आउटपुट दोन्ही

स्पष्टीकरण: टच स्क्रीन दोन्ही कार्ये करते.

---

प्रश्न २४

कंट्रोल युनिट (CU) कशासाठी आहे?
A) गणितीय क्रिया
B) सर्व भागांचे नियंत्रण व समन्वय
C) फक्त साठवण
D) फक्त प्रदर्शन

उत्तर: B) सर्व भागांचे नियंत्रण व समन्वय

स्पष्टीकरण: CU सर्व प्रक्रिया नियंत्रित करते.

---

प्रश्न २५

खालीलपैकी सिस्टम सॉफ्टवेअर कोणते?
A) MS Excel
B) Windows / Linux
C) Chrome
D) Photoshop

उत्तर: B) Windows / Linux

स्पष्टीकरण: ऑपरेटिंग सिस्टम सिस्टम सॉफ्टवेअर आहे.

---

प्रश्न २६

पेन ड्राइव्ह कोणत्या प्रकारची मेमरी आहे?
A) प्राथमिक
B) द्वितीयक
C) कॅशे
D) रजिस्टर

उत्तर: B) द्वितीयक

स्पष्टीकरण: पोर्टेबल द्वितीयक स्टोरेज.

---

प्रश्न २७

बारकोड रीडर कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) आउटपुट
B) इनपुट
C) प्रोसेसिंग
D) स्टोरेज

उत्तर: B) इनपुट

स्पष्टीकरण: बारकोड रीडर माहिती वाचतो.

---

प्रश्न २८

खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. CPU – मेंदू
2. RAM – अस्थिर
3. 1 Byte = 8 Bits
4. कीबोर्ड – इनपुट

A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४

उत्तर: C) १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.

---

प्रश्न २९

फर्मवेअर म्हणजे काय?
A) फक्त हार्डवेअर
B) हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांच्यातील सेतू
C) फक्त ऍप्लिकेशन
D) फक्त गेम

उत्तर: B) हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांच्यातील सेतू

स्पष्टीकरण: BIOS हे फर्मवेअरचे उदाहरण आहे.

---

प्रश्न ३०

संगणकाचे मूलभूत कार्य कोणते आहे?
A) फक्त खेळणे
B) Input → Process → Output (IPO)
C) फक्त साठवणे
D) फक्त प्रदर्शन

उत्तर: B) Input → Process → Output (IPO)

स्पष्टीकरण: हे संगणकाचे मूलभूत चक्र आहे.

---

📚 झटपट पुनरावलोकन

• CPU = मेंदू (ALU + CU)
• RAM = अस्थिर | ROM = स्थिर
• 1 Byte = 8 Bits | 1 KB = 1024 Bytes
• इनपुट = कीबोर्ड, माउस, स्कॅनर
• आउटपुट = मॉनिटर, प्रिंटर, स्पीकर
• सिस्टम सॉफ्टवेअर = OS | ऍप्लिकेशन = Word, Excel
• IPO Cycle = Input – Process – Output

निष्कर्ष

संगणकाची मूलभूत संकल्पना, हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर आणि मेमरी हे ICT चे पायाभूत विषय आहेत. एकके आणि उपकरणांचे प्रकार पक्के केल्यास पुढील भाग समजण्यास सोपे जाईल.

VAIBHAVRAJ1012 ऑगस्ट २४, २०२६

Read more ...