1. संगणक म्हणजे काय?
संगणक हे एक इलेक्ट्रॉनिक उपकरण आहे जे डेटा स्वीकारते (Input), प्रक्रिया करते (Process) आणि परिणाम देते (Output). याला **IPO Cycle** म्हणतात.
2. संगणकाचे मुख्य भाग
- हार्डवेअर (Hardware): स्पर्श करता येणारे भाग – CPU, मॉनिटर, कीबोर्ड, माउस, प्रिंटर
- सॉफ्टवेअर (Software): प्रोग्राम व सूचना – ऑपरेटिंग सिस्टम, ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
- फर्मवेअर (Firmware): हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांच्यातील सेतू
3. CPU (Central Processing Unit)
- संगणकाचे “मेंदू”
- भाग:
- ALU (Arithmetic Logic Unit): गणितीय व तार्किक क्रिया
- CU (Control Unit): सर्व भागांचे नियंत्रण
- Registers: अतिशय जलद मेमरी
4. मेमरी (Memory)
- प्राथमिक मेमरी (Primary):
- RAM (Random Access Memory): तात्पुरती, अस्थिर (Volatile)
- ROM (Read Only Memory): कायमची, स्थिर (Non-volatile)
- द्वितीयक मेमरी (Secondary): हार्ड डिस्क, SSD, पेन ड्राइव्ह, CD/DVD, मेमरी कार्ड
- कॅशे मेमरी: CPU जवळची अतिजलद मेमरी
5. इनपुट उपकरणे (Input Devices)
- कीबोर्ड, माउस, स्कॅनर, मायक्रोफोन, जॉयस्टिक, टच स्क्रीन, वेबकॅम, बारकोड रीडर, OCR, MICR, OMR
6. आउटपुट उपकरणे (Output Devices)
- मॉनिटर, प्रिंटर, स्पीकर, प्रोजेक्टर, प्लॉटर, हेडफोन
7. सॉफ्टवेअरचे प्रकार
- सिस्टम सॉफ्टवेअर: ऑपरेटिंग सिस्टम (Windows, Linux, Android, macOS)
- ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर: MS Word, Excel, Chrome, Photoshop
- युटिलिटी सॉफ्टवेअर: अँटीव्हायरस, फाइल कम्प्रेशन
8. महत्त्वाची एकके
- Bit → 0 किंवा 1
- 1 Byte = 8 Bits
- 1 KB = 1024 Bytes
- 1 MB = 1024 KB
- 1 GB = 1024 MB
- 1 TB = 1024 GB
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
संगणकाचे “मेंदू” कोणते आहे?
A) मॉनिटर
B) CPU
C) कीबोर्ड
D) माउस
उत्तर: B) CPU
स्पष्टीकरण: Central Processing Unit सर्व प्रक्रिया नियंत्रित करते.
प्रश्न २
RAM कोणत्या प्रकारची मेमरी आहे?
A) कायमची
B) तात्पुरती व अस्थिर (Volatile)
C) फक्त वाचण्यायोग्य
D) द्वितीयक
उत्तर: B) तात्पुरती व अस्थिर (Volatile)
स्पष्टीकरण: वीज गेल्यावर RAM मधील डेटा मिटतो.
प्रश्न ३
ROM मधील डेटा कायमचा असतो का?
A) नाही
B) होय (Non-volatile)
C) फक्त काही वेळा
D) फक्त रात्री
उत्तर: B) होय (Non-volatile)
स्पष्टीकरण: ROM मधील डेटा कायम राहतो.
प्रश्न ४
ALU कशासाठी आहे?
A) नियंत्रण
B) गणितीय व तार्किक क्रिया
C) फक्त साठवण
D) फक्त प्रदर्शन
उत्तर: B) गणितीय व तार्किक क्रिया
स्पष्टीकरण: Arithmetic Logic Unit.
प्रश्न ५
कीबोर्ड कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) आउटपुट
B) इनपुट
C) प्रोसेसिंग
D) स्टोरेज
उत्तर: B) इनपुट
स्पष्टीकरण: कीबोर्ड डेटा टाकण्यासाठी वापरतात.
प्रश्न ६
मॉनिटर कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) इनपुट
B) आउटपुट
C) प्रोसेसिंग
D) स्टोरेज
उत्तर: B) आउटपुट
स्पष्टीकरण: मॉनिटर परिणाम दाखवतो.
प्रश्न ७
1 Byte मध्ये किती Bits असतात?
A) 4
B) 8
C) 16
D) 32
उत्तर: B) 8
स्पष्टीकरण: 1 Byte = 8 Bits.
प्रश्न ८
1 KB किती Bytes असतात?
A) 1000
B) 1024
C) 512
D) 2048
उत्तर: B) 1024
स्पष्टीकरण: बायनरी पद्धतीत 1024.
प्रश्न ९
हार्ड डिस्क कोणत्या प्रकारची मेमरी आहे?
A) प्राथमिक
B) द्वितीयक (Secondary)
C) कॅशे
D) रजिस्टर
उत्तर: B) द्वितीयक (Secondary)
स्पष्टीकरण: कायमस्वरूपी साठवणूक.
प्रश्न १०
ऑपरेटिंग सिस्टम कोणत्या प्रकारचे सॉफ्टवेअर आहे?
A) ऍप्लिकेशन
B) सिस्टम सॉफ्टवेअर
C) युटिलिटी फक्त
D) गेम
उत्तर: B) सिस्टम सॉफ्टवेअर
स्पष्टीकरण: OS हार्डवेअर व युजर यांना जोडते.
प्रश्न ११
MS Word कोणत्या प्रकारचे सॉफ्टवेअर आहे?
A) सिस्टम
B) ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
C) फर्मवेअर
D) ड्रायव्हर
उत्तर: B) ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
स्पष्टीकरण: वापरकर्त्यासाठी उपयुक्त प्रोग्राम.
प्रश्न १२
स्कॅनर कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) आउटपुट
B) इनपुट
C) स्टोरेज
D) प्रोसेसिंग
उत्तर: B) इनपुट
स्पष्टीकरण: स्कॅनर कागदी माहिती डिजिटल करतो.
प्रश्न १३
प्रिंटर कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) इनपुट
B) आउटपुट
C) प्रोसेसिंग
D) मेमरी
उत्तर: B) आउटपुट
स्पष्टीकरण: प्रिंटर कागदावर परिणाम छापतो.
प्रश्न १४
IPO Cycle म्हणजे काय?
A) Internet Protocol
B) Input – Process – Output
C) Internal Processing Only
D) Input Power Output
उत्तर: B) Input – Process – Output
स्पष्टीकरण: संगणकाचे मूलभूत चक्र.
प्रश्न १५
कॅशे मेमरी कुठे असते?
A) हार्ड डिस्कवर
B) CPU जवळ
C) पेन ड्राइव्हमध्ये
D) मॉनिटरमध्ये
उत्तर: B) CPU जवळ
स्पष्टीकरण: अतिजलद मेमरी.
प्रश्न १६
खालीलपैकी कोणते इनपुट उपकरण नाही?
A) कीबोर्ड
B) माउस
C) स्पीकर
D) स्कॅनर
उत्तर: C) स्पीकर
स्पष्टीकरण: स्पीकर आउटपुट उपकरण आहे.
प्रश्न १७
खालीलपैकी कोणते आउटपुट उपकरण नाही?
A) मॉनिटर
B) प्रिंटर
C) कीबोर्ड
D) स्पीकर
उत्तर: C) कीबोर्ड
स्पष्टीकरण: कीबोर्ड इनपुट आहे.
प्रश्न १८
SSD म्हणजे काय?
A) Super Speed Drive
B) Solid State Drive
C) System Storage Device
D) Secondary Storage Disk
उत्तर: B) Solid State Drive
स्पष्टीकरण: जलद द्वितीयक स्टोरेज.
प्रश्न १९
MICR कुठे वापरतात?
A) शाळेत
B) बँक चेक वाचण्यासाठी
C) हॉस्पिटलमध्ये
D) रेल्वे स्टेशनवर
उत्तर: B) बँक चेक वाचण्यासाठी
स्पष्टीकरण: Magnetic Ink Character Recognition.
प्रश्न २०
OMR कुठे वापरतात?
A) फक्त फोटो
B) परीक्षा उत्तरपत्रिका तपासण्यासाठी
C) संगीत
D) व्हिडिओ
उत्तर: B) परीक्षा उत्तरपत्रिका तपासण्यासाठी
स्पष्टीकरण: Optical Mark Recognition.
प्रश्न २१
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) RAM – कायमची | ROM – तात्पुरती
B) RAM – अस्थिर; ROM – स्थिर; CPU – मेंदू
C) हार्ड डिस्क – प्राथमिक
D) मॉनिटर – इनपुट
उत्तर: B) RAM – अस्थिर; ROM – स्थिर; CPU – मेंदू
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २२
1 GB मध्ये किती MB असतात?
A) 1000
B) 1024
C) 512
D) 2048
उत्तर: B) 1024
स्पष्टीकरण: 1 GB = 1024 MB.
प्रश्न २३
टच स्क्रीन कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) फक्त इनपुट
B) इनपुट व आउटपुट दोन्ही
C) फक्त आउटपुट
D) फक्त स्टोरेज
उत्तर: B) इनपुट व आउटपुट दोन्ही
स्पष्टीकरण: टच स्क्रीन दोन्ही कार्ये करते.
प्रश्न २४
कंट्रोल युनिट (CU) कशासाठी आहे?
A) गणितीय क्रिया
B) सर्व भागांचे नियंत्रण व समन्वय
C) फक्त साठवण
D) फक्त प्रदर्शन
उत्तर: B) सर्व भागांचे नियंत्रण व समन्वय
स्पष्टीकरण: CU सर्व प्रक्रिया नियंत्रित करते.
प्रश्न २५
खालीलपैकी सिस्टम सॉफ्टवेअर कोणते?
A) MS Excel
B) Windows / Linux
C) Chrome
D) Photoshop
उत्तर: B) Windows / Linux
स्पष्टीकरण: ऑपरेटिंग सिस्टम सिस्टम सॉफ्टवेअर आहे.
प्रश्न २६
पेन ड्राइव्ह कोणत्या प्रकारची मेमरी आहे?
A) प्राथमिक
B) द्वितीयक
C) कॅशे
D) रजिस्टर
उत्तर: B) द्वितीयक
स्पष्टीकरण: पोर्टेबल द्वितीयक स्टोरेज.
प्रश्न २७
बारकोड रीडर कोणत्या प्रकारचे उपकरण आहे?
A) आउटपुट
B) इनपुट
C) प्रोसेसिंग
D) स्टोरेज
उत्तर: B) इनपुट
स्पष्टीकरण: बारकोड रीडर माहिती वाचतो.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. CPU – मेंदू
2. RAM – अस्थिर
3. 1 Byte = 8 Bits
4. कीबोर्ड – इनपुट
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
फर्मवेअर म्हणजे काय?
A) फक्त हार्डवेअर
B) हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांच्यातील सेतू
C) फक्त ऍप्लिकेशन
D) फक्त गेम
उत्तर: B) हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांच्यातील सेतू
स्पष्टीकरण: BIOS हे फर्मवेअरचे उदाहरण आहे.
प्रश्न ३०
संगणकाचे मूलभूत कार्य कोणते आहे?
A) फक्त खेळणे
B) Input → Process → Output (IPO)
C) फक्त साठवणे
D) फक्त प्रदर्शन
उत्तर: B) Input → Process → Output (IPO)
स्पष्टीकरण: हे संगणकाचे मूलभूत चक्र आहे.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- CPU = मेंदू (ALU + CU)
- RAM = अस्थिर | ROM = स्थिर
- 1 Byte = 8 Bits | 1 KB = 1024 Bytes
- इनपुट = कीबोर्ड, माउस, स्कॅनर
- आउटपुट = मॉनिटर, प्रिंटर, स्पीकर
- सिस्टम सॉफ्टवेअर = OS | ऍप्लिकेशन = Word, Excel
- IPO Cycle = Input – Process – Output
निष्कर्ष
संगणकाची मूलभूत संकल्पना, हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर आणि मेमरी हे ICT चे पायाभूत विषय आहेत. एकके आणि उपकरणांचे प्रकार पक्के केल्यास पुढील भाग समजण्यास सोपे जाईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: