1. राज्य रचना
- महाराष्ट्र राज्य: १ मे १९६० रोजी अस्तित्वात
- राजधानी: मुंबई
- उन्हाळी अधिवेशन: नागपूर
- उच्च न्यायालय: मुंबई उच्च न्यायालय (औरंगाबाद व नागपूर खंडपीठ)
2. राज्यपाल व मुख्यमंत्री
- राज्यपाल: राज्याचा घटनात्मक प्रमुख (केंद्र नियुक्त)
- मुख्यमंत्री: वास्तविक कार्यकारी प्रमुख
- मंत्रिमंडळ: मुख्यमंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली
3. विधानमंडळ
- द्विसदनीय:
- विधानसभा (लोअर हाऊस) – २८८ सदस्य
- विधान परिषद (अपर हाऊस) – ७८ सदस्य
- विधानसभा कालावधी: ५ वर्षे
4. प्रशासकीय विभाग
- एकूण ६ विभाग:
- कोकण
- पुणे
- नाशिक
- औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर)
- अमरावती
- नागपूर
5. जिल्हे
- एकूण जिल्हे: ३६
- नवीन जिल्हे: पालघर (२०१४), मुलुंड/इतर बदल वेळोवेळी
- सर्वात मोठा जिल्हा (क्षेत्रफळ): अहमदनगर
- सर्वात लहान: मुंबई शहर
6. महत्त्वाची मंत्रालये व संस्था
- मुख्य मंत्रालय: मंत्रालय, मुंबई
- महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग (MPSC)
- महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळ / महावितरण
- महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ (MIDC)
7. स्थानिक स्वराज्य संस्था
- ग्रामीण: ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद
- शहरी: महानगरपालिका, नगरपालिका, नगरपरिषद
- मुंबई महानगरपालिका (BMC) – आशियातील मोठ्यांपैकी एक
सूचना: वरील माहिती वाचून समजून घ्या. नंतर प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
महाराष्ट्र राज्य कोणत्या दिवशी अस्तित्वात आले?
A) १५ ऑगस्ट १९४७
B) २६ जानेवारी १९५०
C) १ मे १९६०
D) १ नोव्हेंबर १९५६
उत्तर: C) १ मे १९६०
स्पष्टीकरण: मुंबई राज्याचे विभाजन होऊन महाराष्ट्र व गुजरात अस्तित्वात आले.
प्रश्न २
महाराष्ट्राची राजधानी कोणती आहे?
A) पुणे
B) नागपूर
C) मुंबई
D) औरंगाबाद
उत्तर: C) मुंबई
स्पष्टीकरण: मुंबई राजधानी आहे. उन्हाळी अधिवेशन नागपूरला भरते.
प्रश्न ३
महाराष्ट्र विधानसभेत एकूण किती सदस्य आहेत?
A) २५०
B) २८८
C) ३००
D) २७०
उत्तर: B) २८८
स्पष्टीकरण: विधानसभा – २८८ निर्वाचित सदस्य.
प्रश्न ४
महाराष्ट्र विधान परिषदेत किती सदस्य आहेत?
A) ६०
B) ७८
C) ९०
D) १००
उत्तर: B) ७८
स्पष्टीकरण: विधान परिषद – ७८ सदस्य.
प्रश्न ५
महाराष्ट्रात एकूण किती प्रशासकीय विभाग आहेत?
A) ४
B) ५
C) ६
D) ८
उत्तर: C) ६
स्पष्टीकरण: कोकण, पुणे, नाशिक, औरंगाबाद, अमरावती, नागपूर.
प्रश्न ६
महाराष्ट्रात एकूण किती जिल्हे आहेत?
A) ३४
B) ३५
C) ३६
D) ३८
उत्तर: C) ३६
स्पष्टीकरण: सध्या ३६ जिल्हे आहेत.
प्रश्न ७
महाराष्ट्राचे उच्च न्यायालय कोणते आहे?
A) पुणे उच्च न्यायालय
B) मुंबई उच्च न्यायालय
C) नागपूर उच्च न्यायालय
D) औरंगाबाद उच्च न्यायालय
उत्तर: B) मुंबई उच्च न्यायालय
स्पष्टीकरण: मुख्य पीठ मुंबई, खंडपीठे औरंगाबाद व नागपूर.
प्रश्न ८
महाराष्ट्र विधानमंडळ कोणत्या प्रकारचे आहे?
A) एकसदनीय
B) द्विसदनीय
C) त्रिसदनीय
D) काहीच नाही
उत्तर: B) द्विसदनीय
स्पष्टीकरण: विधानसभा + विधान परिषद.
प्रश्न ९
महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा (क्षेत्रफळाने) कोणता आहे?
A) पुणे
B) अहमदनगर
C) नाशिक
D) यवतमाळ
उत्तर: B) अहमदनगर
स्पष्टीकरण: क्षेत्रफळाने अहमदनगर सर्वात मोठा.
प्रश्न १०
महाराष्ट्रातील सर्वात लहान जिल्हा कोणता आहे?
A) मुंबई शहर
B) मुंबई उपनगर
C) पालघर
D) सिंधुदुर्ग
उत्तर: A) मुंबई शहर
स्पष्टीकरण: क्षेत्रफळाने मुंबई शहर सर्वात लहान.
प्रश्न ११
राज्यपालांची नियुक्ती कोण करते?
A) मुख्यमंत्री
B) राष्ट्रपती
C) पंतप्रधान
D) विधानसभा
उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
प्रश्न १२
मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती कोण करते?
A) राष्ट्रपती
B) राज्यपाल
C) विधानसभा अध्यक्ष
D) पंतप्रधान
उत्तर: B) राज्यपाल
स्पष्टीकरण: बहुमत असलेल्या नेत्याला राज्यपाल मुख्यमंत्री म्हणून नियुक्त करतात.
प्रश्न १३
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाचे (MPSC) मुख्य काम काय आहे?
A) कर गोळा करणे
B) राज्य सेवा भरती परीक्षा घेणे
C) कायदे तयार करणे
D) न्यायालयीन काम
उत्तर: B) राज्य सेवा भरती परीक्षा घेणे
स्पष्टीकरण: MPSC राज्य सेवा व इतर पदांसाठी परीक्षा घेते.
प्रश्न १४
मुंबई महानगरपालिकेचे संक्षिप्त नाव काय आहे?
A) MMC
B) BMC
C) MCGM
D) B व C दोन्ही
उत्तर: D) B व C दोन्ही
स्पष्टीकरण: BMC (Brihanmumbai Municipal Corporation) / MCGM.
प्रश्न १५
पालघर जिल्हा कोणत्या वर्षी अस्तित्वात आला?
A) २०१०
B) २०१२
C) २०१४
D) २०१६
उत्तर: C) २०१४
स्पष्टीकरण: ठाणे जिल्ह्यातून वेगळा करून पालघर तयार.
प्रश्न १६
महाराष्ट्रातील कोकण विभागात कोणते जिल्हे येतात?
A) पुणे, सातारा
B) मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, पालघर
C) नाशिक, धुळे
D) नागपूर, भंडारा
उत्तर: B) मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, पालघर
स्पष्टीकरण: कोकण विभाग किनारी जिल्ह्यांचा.
प्रश्न १७
विधानसभेचा कार्यकाळ किती वर्षे असतो?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) ७ वर्षे
उत्तर: B) ५ वर्षे
स्पष्टीकरण: सामान्यतः ५ वर्षे.
प्रश्न १८
महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाचे संक्षिप्त नाव काय आहे?
A) MIDC
B) MSEB
C) MSRTC
D) MHADA
उत्तर: A) MIDC
स्पष्टीकरण: Maharashtra Industrial Development Corporation.
प्रश्न १९
नागपूर शहर कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
A) फक्त उद्योग
B) उन्हाळी अधिवेशन व संत्रा
C) फक्त समुद्र
D) फक्त किल्ला
उत्तर: B) उन्हाळी अधिवेशन व संत्रा
स्पष्टीकरण: विधानमंडळाचे उन्हाळी अधिवेशन नागपूरला भरते.
प्रश्न २०
महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य संस्था कोणती?
A) फक्त महानगरपालिका
B) ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद
C) फक्त नगरपालिका
D) फक्त कंटोनमेंट
उत्तर: B) ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद
स्पष्टीकरण: त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्था.
प्रश्न २१
मुंबई उच्च न्यायालयाची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
A) १८६०
B) १८६२
C) १८७०
D) १९५०
उत्तर: B) १८६२
स्पष्टीकरण: Bombay High Court – १८६२.
प्रश्न २२
महाराष्ट्रात एकूण किती महानगरपालिका आहेत? (अंदाजे)
A) १०
B) २०+
C) ५
D) ५०
उत्तर: B) २०+
स्पष्टीकरण: मुंबई, पुणे, नागपूर, ठाणे, नाशिक, औरंगाबाद इ. अनेक.
प्रश्न २३
‘मंत्रालय’ कुठे आहे?
A) पुणे
B) मुंबई (नरीमन पॉइंट / मंत्रालय परिसर)
C) नागपूर
D) औरंगाबाद
उत्तर: B) मुंबई (नरीमन पॉइंट / मंत्रालय परिसर)
स्पष्टीकरण: राज्य शासनाचे मुख्य कार्यालय मुंबईत.
प्रश्न २४
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) विधानसभा – ७८ | विधान परिषद – २८८
B) विधानसभा – २८८; विधान परिषद – ७८; जिल्हे – ३६
C) विभाग – ४
D) राजधानी – नागपूर
उत्तर: B) विधानसभा – २८८; विधान परिषद – ७८; जिल्हे – ३६
स्पष्टीकरण: सर्व आकडे योग्य आहेत.
प्रश्न २५
महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे संक्षिप्त नाव काय आहे?
A) MIDC
B) MSRTC
C) MSEB
D) MHADA
उत्तर: B) MSRTC
स्पष्टीकरण: Maharashtra State Road Transport Corporation.
प्रश्न २६
औरंगाबाद विभागाला आता काय नाव आहे?
A) छत्रपती संभाजीनगर विभाग
B) औरंगाबादच
C) मराठवाडा विभाग
D) A व C दोन्ही वापरले जातात
उत्तर: D) A व C दोन्ही वापरले जातात
स्पष्टीकरण: शहर व जिल्ह्याचे नाव बदलले आहे.
प्रश्न २७
राज्यपालांचा कार्यकाळ सामान्यतः किती वर्षे असतो?
A) ३ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) आजीवन
उत्तर: B) ५ वर्षे
स्पष्टीकरण: सामान्यतः ५ वर्षे, पण राष्ट्रपतींच्या मर्जीनुसार.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. महाराष्ट्र दिन – १ मे
2. राजधानी – मुंबई
3. जिल्हे – ३६
4. विभाग – ६
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
महाराष्ट्रातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे नियामक कायदा कोणता?
A) फक्त केंद्रिय कायदा
B) महाराष्ट्र नगरपरिषदा व नगरपालिका अधिनियम तसेच पंचायत राज अधिनियम
C) फक्त भारतीय दंड संहिता
D) फक्त घटना
उत्तर: B) महाराष्ट्र नगरपरिषदा व नगरपालिका अधिनियम तसेच पंचायत राज अधिनियम
स्पष्टीकरण: राज्यस्तरीय कायद्यांनी नियंत्रित.
प्रश्न ३०
महाराष्ट्र राज्य व प्रशासनाचे मुख्य महत्त्व काय आहे?
A) फक्त राजकारण
B) लोकशाही विकेंद्रीकरण, विकास योजना व नागरिक सेवा
C) फक्त कर
D) फक्त पोलीस
उत्तर: B) लोकशाही विकेंद्रीकरण, विकास योजना व नागरिक सेवा
स्पष्टीकरण: राज्य शासन व स्थानिक संस्था विकास व सेवेसाठी महत्त्वाच्या आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- महाराष्ट्र दिन = १ मे १९६०
- राजधानी = मुंबई | उन्हाळी अधिवेशन = नागपूर
- विधानसभा = २८८ | विधान परिषद = ७८
- जिल्हे = ३६ | विभाग = ६
- उच्च न्यायालय = मुंबई (खंडपीठे: औरंगाबाद, नागपूर)
- MPSC = राज्य सेवा परीक्षा | MIDC = औद्योगिक विकास
- स्थानिक स्वराज्य = ग्रामपंचायत ते महानगरपालिका
निष्कर्ष
महाराष्ट्राच्या राज्य रचना, विधानमंडळ, जिल्हे व प्रशासकीय विभागांची माहिती MPSC साठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. आकडेवारी व नावे पक्की केल्यास प्रश्न सहज सोडवता येतात. पुढील भागामध्ये भूगोल (नद्या, डोंगर, हवामान, खनिजे) पाहता येईल.
