1. छत्रपती शिवाजी महाराज
- जन्म: १९ फेब्रुवारी १६३० (शिवनेरी किल्ला)
- आई: जिजाबाई | वडील: शहाजीराजे भोसले
- गुरू: समर्थ रामदास, दादोजी कोंडदेव
- राज्याभिषेक: ६ जून १६७४ (रायगड)
- मृत्यू: ३ एप्रिल १६८० (रायगड)
2. महत्त्वाची युद्धे व घटना
- जावळी (मोरोपंतांचे साहाय्य)
- प्रतापगड (अफझल खान वध – १६५९)
- पन्हाळा व विशाळगड
- सुरत लूट (१६६४ व १६७०)
- पुरंदर तह (१६६५) – जयसिंग
- आग्र्याहून सुटका (१६६६)
- सिंधुदुर्ग, रायगड, राजगड किल्ले
3. प्रशासन
- अष्टप्रधान मंडळ: पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सेनापती, पंडितराव, न्यायाधीश, सुमंत
- किल्ल्यांचे महत्त्व – स्वराज्याचा आधार
- चौथाई व सरदेशमुखी
- मराठीत राज्यकारभार
4. उत्तरवर्ती राजे
- संभाजी महाराज: १६८०–१६८९
- राजaram महाराज: १६८९–१७०० (जिंजी)
- ताराराणी: राजaram यांच्या पत्नी, मुघलांशी संघर्ष
- शाहू महाराज: १७०७ नंतर
5. पेशवे कालखंड
- बालाजी विश्वनाथ → बाजीराव I → नानासाहेब → माधवराव
- बाजीराव I – मराठा सामर्थ्याचा विस्तार
- पानीपतची तिसरी लढाई (१७६१) – मराठ्यांचा पराभव
- १८१८ – पेशवे सत्तेचा अंत (ब्रिटिश)
6. महत्त्वाचे किल्ले
- रायगड – राजधानी
- प्रतापगड, तोरणा, राजगड, सिंहगड, पुरंदर, सिंधुदुर्ग
सूचना: वरील माहिती वाचून समजून घ्या. नंतर प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म केव्हा झाला?
A) १९ फेब्रुवारी १६२७
B) १९ फेब्रुवारी १६३०
C) ६ जून १६७४
D) ३ एप्रिल १६८०
उत्तर: B) १९ फेब्रुवारी १६३०
स्पष्टीकरण: शिवनेरी किल्ल्यावर जन्म.
प्रश्न २
शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक केव्हा झाला?
A) १६३०
B) १६५९
C) ६ जून १६७४
D) १६८०
उत्तर: C) ६ जून १६७४
स्पष्टीकरण: रायगड किल्ल्यावर.
प्रश्न ३
अफझल खान वध कोणत्या किल्ल्याजवळ झाला?
A) रायगड
B) प्रतापगड
C) सिंहगड
D) पुरंदर
उत्तर: B) प्रतापगड
स्पष्टीकरण: १६५९ मध्ये प्रतापगड.
प्रश्न ४
शिवाजी महाराजांचे गुरू कोण होते?
A) समर्थ रामदास व दादोजी कोंडदेव
B) फक्त एकनाथ
C) फक्त तुकाराम
D) फक्त रामदास
उत्तर: A) समर्थ रामदास व दादोजी कोंडदेव
स्पष्टीकरण: दोघांचाही प्रभाव होता.
प्रश्न ५
अष्टप्रधान मंडळात पेशवा कशासाठी होता?
A) सेनापती
B) प्रधान / मुख्यमंत्री
C) न्यायाधीश
D) धार्मिक
उत्तर: B) प्रधान / मुख्यमंत्री
स्पष्टीकरण: पेशवा = प्रधानमंत्री.
प्रश्न ६
पुरंदर तह कोणत्या वर्षी झाला?
A) १६५९
B) १६६५
C) १६७४
D) १६८०
उत्तर: B) १६६५
स्पष्टीकरण: मिर्झा राजा जयसिंग यांच्याशी.
प्रश्न ७
शिवाजी महाराजांनी आग्र्याहून सुटका केव्हा केली?
A) १६६५
B) १६६६
C) १६७०
D) १६७४
उत्तर: B) १६६६
स्पष्टीकरण: औरंगजेबाच्या कैदेतून.
प्रश्न ८
शिवाजी महाराजांचे स्वराज्याचे मुख्य केंद्र कोणते किल्ले होते?
A) फक्त सिंधुदुर्ग
B) रायगड, राजगड, प्रतापगड
C) फक्त पुरंदर
D) फक्त तोरणा
उत्तर: B) रायगड, राजगड, प्रतापगड
स्पष्टीकरण: रायगड राजधानी होती.
प्रश्न ९
शिवाजी महाराजांचा मृत्यू केव्हा झाला?
A) ६ जून १६७४
B) ३ एप्रिल १६८०
C) १९ फेब्रुवारी १६३०
D) १६८९
उत्तर: B) ३ एप्रिल १६८०
स्पष्टीकरण: रायगड किल्ल्यावर.
प्रश्न १०
संभाजी महाराजांचा कार्यकाळ किती होता?
A) १६७४–१६८०
B) १६८०–१६८९
C) १६८९–१७००
D) १७०७–१७४९
उत्तर: B) १६८०–१६८९
स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांनंतर.
प्रश्न ११
राजaram महाराजांनी राजधानी कुठे हलवली होती?
A) रायगड
B) जिंजी (तामिळनाडू)
C) पुणे
D) सातारा
उत्तर: B) जिंजी (तामिळनाडू)
स्पष्टीकरण: मुघल दबावाने.
प्रश्न १२
ताराराणी कोणाच्या पत्नी होत्या?
A) शिवाजी
B) संभाजी
C) राजaram
D) शाहू
उत्तर: C) राजaram
स्पष्टीकरण: त्यांनी मुघलांशी संघर्ष केला.
प्रश्न १३
बाजीराव I पेशवे कशासाठी प्रसिद्ध आहेत?
A) फक्त प्रशासन
B) मराठा सामर्थ्याचा उत्तरेकडे विस्तार
C) फक्त साहित्या
D) फक्त शेती
उत्तर: B) मराठा सामर्थ्याचा उत्तरेकडे विस्तार
स्पष्टीकरण: दिल्लीपर्यंत प्रभाव.
प्रश्न १४
पानीपतची तिसरी लढाई केव्हा झाली?
A) १७५७
B) १७६१
C) १७६४
D) १८१८
उत्तर: B) १७६१
स्पष्टीकरण: मराठे विरुद्ध अहमदशाह अब्दाली.
प्रश्न १५
पेशवे सत्तेचा अंत कोणत्या वर्षी झाला?
A) १७६१
B) १८१८
C) १८५७
D) १९४७
उत्तर: B) १८१८
स्पष्टीकरण: तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध.
प्रश्न १६
शिवाजी महाराजांच्या आईचे नाव काय होते?
A) ताराराणी
B) जिजाबाई
C) येसूबाई
D) पुत्रळाबाई
उत्तर: B) जिजाबाई
स्पष्टीकरण: जिजाऊ साहेब.
प्रश्न १७
शिवाजी महाराजांनी सुरत लूट केव्हा केली?
A) १६५९
B) १६६४ व १६७०
C) १६७४
D) १६८०
उत्तर: B) १६६४ व १६७०
स्पष्टीकरण: दोन वेळा सुरत लुटली.
प्रश्न १८
अष्टप्रधान मंडळात ‘सेनापती’ कशासाठी होता?
A) प्रशासन
B) सैन्य व्यवस्था
C) न्याय
D) धर्म
उत्तर: B) सैन्य व्यवस्था
स्पष्टीकरण: सैन्याचा प्रमुख.
प्रश्न १९
शिवाजी महाराजांनी कोणती नवीन नौदल व्यवस्था सुरू केली?
A) फक्त घोडदळ
B) आरमार (नौदल)
C) फक्त पायदळ
D) फक्त तोफखाना
उत्तर: B) आरमार (नौदल)
स्पष्टीकरण: सिंधुदुर्ग सारखे किल्ले व नौदल.
प्रश्न २०
‘चौथाई’ म्हणजे काय?
A) पूर्ण कर
B) उत्पन्नाचा एक चौथा हिस्सा
C) फक्त जकात
D) फक्त दंड
उत्तर: B) उत्पन्नाचा एक चौथा हिस्सा
स्पष्टीकरण: मराठा कर प्रणाली.
प्रश्न २१
शिवाजी महाराजांचे वडील कोण होते?
A) संभाजी
B) शहाजीराजे भोसले
C) बाजीराव
D) दादोजी
उत्तर: B) शहाजीराजे भोसले
स्पष्टीकरण: शहाजी राजे.
प्रश्न २२
रायगड किल्ला कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
A) फक्त युद्ध
B) शिवाजी महाराजांची राजधानी व राज्याभिषेक
C) फक्त तुरुंग
D) फक्त मंदिर
उत्तर: B) शिवाजी महाराजांची राजधानी व राज्याभिषेक
स्पष्टीकरण: १६७४ चा राज्याभिषेक.
प्रश्न २३
बाजीराव I नंतर पेशवे कोण झाले?
A) बालाजी विश्वनाथ
B) नानासाहेब (बाळाजी बाजीराव)
C) माधवराव
D) रघुनाथराव
उत्तर: B) नानासाहेब (बाळाजी बाजीराव)
स्पष्टीकरण: बाजीराव I चे पुत्र.
प्रश्न २४
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) जन्म – १६७४
B) जन्म – १६३०; राज्याभिषेक – १६७४; मृत्यू – १६८०
C) अफझल खान – रायगड
D) पुरंदर तह – १६८०
उत्तर: B) जन्म – १६३०; राज्याभिषेक – १६७४; मृत्यू – १६८०
स्पष्टीकरण: सर्व तारखा योग्य.
प्रश्न २५
शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना कशावर आधारित केली?
A) फक्त मैदानी सैन्य
B) किल्ले व गनिमी कावा
C) फक्त नौदल
D) फक्त करार
उत्तर: B) किल्ले व गनिमी कावा
स्पष्टीकरण: डोंगरी किल्ले व छापामार युद्धपद्धती.
प्रश्न २६
‘सरदेशमुखी’ म्हणजे काय?
A) पूर्ण कर
B) उत्पन्नाचा १०% अतिरिक्त कर
C) फक्त जकात
D) फक्त दंड
उत्तर: B) उत्पन्नाचा १०% अतिरिक्त कर
स्पष्टीकरण: चौथाईसोबत मराठा कर.
प्रश्न २७
शाहू महाराजांना मुघलांच्या कैदेतून केव्हा मुक्तता मिळाली?
A) १६८९
B) १७०७
C) १७६१
D) १८१८
उत्तर: B) १७०७
स्पष्टीकरण: औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. जन्म – शिवनेरी
2. राज्याभिषेक – रायगड
3. अफझल खान – प्रतापगड
4. अष्टप्रधान – ८ मंत्री
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
मराठा साम्राज्याचा सर्वाधिक विस्तार कोणाच्या काळात झाला?
A) शिवाजी महाराज
B) बाजीराव I व नानासाहेब
C) संभाजी
D) राजaram
उत्तर: B) बाजीराव I व नानासाहेब
स्पष्टीकरण: उत्तर भारतात विस्तार.
प्रश्न ३०
छत्रपती शिवाजी महाराज व मराठा कालखंडाचे महत्त्व काय आहे?
A) फक्त युद्धे
B) स्वराज्य, प्रशासन, नौदल, किल्ले व मराठी अस्मिता
C) फक्त कर
D) फक्त धर्म
उत्तर: B) स्वराज्य, प्रशासन, नौदल, किल्ले व मराठी अस्मिता
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- जन्म – १९ फेब्रुवारी १६३० (शिवनेरी)
- राज्याभिषेक – ६ जून १६७४ (रायगड)
- मृत्यू – ३ एप्रिल १६८०
- अफझल खान – प्रतापगड (१६५९)
- पुरंदर तह – १६६५ | आग्र्याहून सुटका – १६६६
- अष्टप्रधान मंडळ – ८ मंत्री
- पानीपत ३री लढाई – १७६१ | पेशवे अंत – १८१८
निष्कर्ष
छत्रपती शिवाजी महाराज व मराठा कालखंडातील तारखा, किल्ले, प्रशासन व युद्धे पक्की केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये राज्य व प्रशासन पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: