1. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI)
- यंत्रांना मानवीसारखे विचार, शिकणे व निर्णय घेण्याची क्षमता देणे
- उपप्रकार:
- Machine Learning (ML): डेटामधून शिकणे
- Deep Learning: न्यूरल नेटवर्क आधारित
- Natural Language Processing (NLP): भाषा समजणे (ChatGPT, Google Translate)
- Computer Vision: प्रतिमा ओळखणे
- वापर: चेहरा ओळख, व्हॉइस असिस्टंट, शिफारस प्रणाली, स्वायत्त वाहने
2. क्लाउड कंप्युटिंग (Cloud Computing)
- इंटरनेटवरून सर्व्हर, स्टोरेज, सॉफ्टवेअर वापरणे (खरेदी न करता)
- प्रकार:
- IaaS: Infrastructure as a Service (AWS EC2)
- PaaS: Platform as a Service
- SaaS: Software as a Service (Gmail, Google Drive, Office 365)
- फायदे: कमी खर्च, स्केलेबिलिटी, कुठूनही अॅक्सेस
- उदा. Amazon AWS, Microsoft Azure, Google Cloud
3. IoT (Internet of Things)
- दैनंदिन वस्तूंना इंटरनेटशी जोडणे (सेन्सर्स + नेटवर्क)
- उदा. स्मार्ट वॉच, स्मार्ट होम, स्मार्ट सिटी, स्मार्ट फार्मिंग, इंडस्ट्रियल IoT
- डेटा गोळा करून निर्णय घेणे
4. ब्लॉकचेन (Blockchain)
- वितरित, अपरिवर्तनीय व पारदर्शक डिजिटल लेजर
- प्रत्येक ब्लॉकमध्ये डेटा + हॅश + मागील ब्लॉकचा हॅश
- वापर: क्रिप्टोकरन्सी (Bitcoin), स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट, सप्लाय चेन, वोटिंग, डिजिटल ओळख
- विकेंद्रित (Decentralized) – मध्यवर्ती प्राधिकरण नसते
5. Big Data
- अत्यंत मोठ्या प्रमाणातील डेटा (Volume, Velocity, Variety – 3Vs)
- विश्लेषण करून उपयुक्त माहिती काढणे
- वापर: शिफारस प्रणाली, आरोग्य, शेती, शासन
6. 5G तंत्रज्ञान
- पाचवी पिढीचे मोबाइल नेटवर्क
- अतिजलद स्पीड, कमी लेटन्सी, जास्त डिव्हायसेस कनेक्ट
- IoT, स्वायत्त वाहने, स्मार्ट सिटीसाठी उपयुक्त
7. इतर महत्त्वाची तंत्रज्ञाने
- VR / AR: Virtual Reality / Augmented Reality
- ड्रोन: सर्वेक्षण, शेती, डिलिव्हरी
- रोबोटिक्स
- क्वांटम कंप्युटिंग (भविष्य)
8. महत्त्वाचे मुद्दे
- AI ≠ रोबोट (AI सॉफ्टवेअर, रोबोट हार्डवेअर असू शकतो)
- Cloud = इंटरनेटवर संसाधन
- Blockchain = विश्वास व पारदर्शकता
- IoT = कनेक्टेड डिव्हायसेस
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
AI म्हणजे काय?
A) Automatic Internet
B) Artificial Intelligence
C) Advanced Input
D) Applied Information
उत्तर: B) Artificial Intelligence
स्पष्टीकरण: कृत्रिम बुद्धिमत्ता.
प्रश्न २
Machine Learning कशावर आधारित आहे?
A) फक्त नियम
B) डेटामधून शिकणे
C) फक्त हार्डवेअर
D) फक्त इंटरनेट
उत्तर: B) डेटामधून शिकणे
स्पष्टीकरण: ML हा AI चा भाग आहे.
प्रश्न ३
ChatGPT कोणत्या तंत्रज्ञानावर आधारित आहे?
A) फक्त ब्लॉकचेन
B) Natural Language Processing (NLP) व AI
C) फक्त IoT
D) फक्त क्लाउड स्टोरेज
उत्तर: B) Natural Language Processing (NLP) व AI
स्पष्टीकरण: भाषा समजून उत्तर देते.
प्रश्न ४
Cloud Computing म्हणजे काय?
A) फक्त लोकल स्टोरेज
B) इंटरनेटवरून सर्व्हर व सॉफ्टवेअर वापरणे
C) फक्त हार्ड डिस्क
D) फक्त मोबाइल
उत्तर: B) इंटरनेटवरून सर्व्हर व सॉफ्टवेअर वापरणे
स्पष्टीकरण: खरेदी न करता वापरता येते.
प्रश्न ५
SaaS चे उदाहरण कोणते?
A) AWS EC2
B) Gmail, Google Drive, Office 365
C) फक्त हार्डवेअर
D) फक्त राउटर
उत्तर: B) Gmail, Google Drive, Office 365
स्पष्टीकरण: Software as a Service.
प्रश्न ६
IaaS म्हणजे काय?
A) Internet as a Service
B) Infrastructure as a Service
C) Information as a Service
D) Input as a Service
उत्तर: B) Infrastructure as a Service
स्पष्टीकरण: सर्व्हर, स्टोरेज इ. पुरवठा.
प्रश्न ७
IoT म्हणजे काय?
A) Internet of Things
B) Input of Technology
C) Internal Office Tool
D) Information of Transfer
उत्तर: A) Internet of Things
स्पष्टीकरण: वस्तूंना इंटरनेटशी जोडणे.
प्रश्न ८
IoT चे उदाहरण कोणते?
A) फक्त डेस्कटॉप
B) स्मार्ट वॉच, स्मार्ट होम, स्मार्ट सिटी
C) फक्त प्रिंटर
D) फक्त कीबोर्ड
उत्तर: B) स्मार्ट वॉच, स्मार्ट होम, स्मार्ट सिटी
स्पष्टीकरण: कनेक्टेड डिव्हायसेस.
प्रश्न ९
ब्लॉकचेनची मुख्य वैशिष्ट्ये कोणती?
A) केंद्रीकृत व बदलता येणारा
B) वितरित, अपरिवर्तनीय व पारदर्शक
C) फक्त गोपनीय
D) फक्त जलद
उत्तर: B) वितरित, अपरिवर्तनीय व पारदर्शक
स्पष्टीकरण: Blockchain properties.
प्रश्न १०
Bitcoin कोणत्या तंत्रज्ञानावर आधारित आहे?
A) AI
B) Blockchain
C) IoT
D) Cloud फक्त
उत्तर: B) Blockchain
स्पष्टीकरण: क्रिप्टोकरन्सी ब्लॉकचेन वापरते.
प्रश्न ११
Big Data च्या 3Vs कोणते?
A) Volume, Velocity, Variety
B) Value, Virus, Vision
C) Virtual, Visual, Voice
D) Valid, Verified, Variable
उत्तर: A) Volume, Velocity, Variety
स्पष्टीकरण: मोठ्या प्रमाणातील, जलद व विविध डेटा.
प्रश्न १२
5G चे मुख्य फायदे कोणते?
A) फक्त स्वस्त
B) अतिजलद स्पीड, कमी लेटन्सी, जास्त डिव्हायसेस
C) फक्त कॉल
D) फक्त SMS
उत्तर: B) अतिजलद स्पीड, कमी लेटन्सी, जास्त डिव्हायसेस
स्पष्टीकरण: IoT व स्वायत्त वाहनांसाठी उपयुक्त.
प्रश्न १३
AWS, Azure, Google Cloud हे कशाचे उदाहरण आहेत?
A) अँटीव्हायरस
B) Cloud Service Providers
C) ब्राउझर
D) ऑपरेटिंग सिस्टम
उत्तर: B) Cloud Service Providers
स्पष्टीकरण: क्लाउड सेवा पुरवठादार.
प्रश्न १४
Computer Vision कशासाठी आहे?
A) भाषा
B) प्रतिमा व व्हिडिओ ओळखणे
C) फक्त आवाज
D) फक्त टेक्स्ट
उत्तर: B) प्रतिमा व व्हिडिओ ओळखणे
स्पष्टीकरण: चेहरा ओळख, ऑब्जेक्ट डिटेक्शन.
प्रश्न १५
Deep Learning कशावर आधारित आहे?
A) साधे नियम
B) Artificial Neural Networks
C) फक्त ब्लॉकचेन
D) फक्त IoT
उत्तर: B) Artificial Neural Networks
स्पष्टीकरण: मानवी मेंदूसारखे स्तर.
प्रश्न १६
स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट कोणत्या तंत्रज्ञानाशी संबंधित आहे?
A) AI फक्त
B) Blockchain
C) 5G फक्त
D) क्लाउड फक्त
उत्तर: B) Blockchain
स्पष्टीकरण: स्वयंपूर्ण करार.
प्रश्न १७
VR म्हणजे काय?
A) Very Rapid
B) Virtual Reality
C) Visual Record
D) Variable Rate
उत्तर: B) Virtual Reality
स्पष्टीकरण: आभासी वास्तव.
प्रश्न १८
AR म्हणजे काय?
A) Artificial Robot
B) Augmented Reality
C) Automatic Record
D) Advanced RAM
उत्तर: B) Augmented Reality
स्पष्टीकरण: वास्तव + डिजिटल माहिती.
प्रश्न १९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) AI – फक्त हार्डवेअर | IoT – फक्त सॉफ्टवेअर
B) AI – बुद्धिमत्ता; Cloud – इंटरनेट संसाधन; IoT – कनेक्टेड वस्तू; Blockchain – वितरित लेजर
C) 5G – फक्त कॉल
D) Big Data – फक्त छोटी माहिती
उत्तर: B) AI – बुद्धिमत्ता; Cloud – इंटरनेट संसाधन; IoT – कनेक्टेड वस्तू; Blockchain – वितरित लेजर
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २०
क्लाउड कंप्युटिंगचा मुख्य फायदा काय आहे?
A) जास्त खर्च
B) कमी खर्च, स्केलेबिलिटी, कुठूनही अॅक्सेस
C) फक्त ऑफलाइन
D) फक्त एकाच ठिकाणी
उत्तर: B) कमी खर्च, स्केलेबिलिटी, कुठूनही अॅक्सेस
स्पष्टीकरण: पे-अॅज-यू-गो मॉडेल.
प्रश्न २१
ब्लॉकचेनमध्ये डेटा का बदलता येत नाही?
A) कारण तो गुप्त आहे
B) प्रत्येक ब्लॉकमध्ये मागील ब्लॉकचा हॅश असतो (अपरिवर्तनीय)
C) कारण तो छोटी आहे
D) कारण तो सेंट्रल आहे
उत्तर: B) प्रत्येक ब्लॉकमध्ये मागील ब्लॉकचा हॅश असतो (अपरिवर्तनीय)
स्पष्टीकरण: चेन संरचनेमुळे.
प्रश्न २२
IoT मध्ये डेटा कुठून येतो?
A) फक्त कीबोर्ड
B) सेन्सर्स व कनेक्टेड डिव्हायसेस
C) फक्त माउस
D) फक्त प्रिंटर
उत्तर: B) सेन्सर्स व कनेक्टेड डिव्हायसेस
स्पष्टीकरण: सेन्सर्स वातावरणातील माहिती गोळा करतात.
प्रश्न २३
NLP कशासाठी आहे?
A) प्रतिमा
B) मानवी भाषा समजणे व प्रक्रिया करणे
C) फक्त गणना
D) फक्त स्टोरेज
उत्तर: B) मानवी भाषा समजणे व प्रक्रिया करणे
स्पष्टीकरण: Natural Language Processing.
प्रश्न २४
5G कोणत्या तंत्रज्ञानाला चालना देते?
A) फक्त 2G
B) IoT, स्वायत्त वाहने, स्मार्ट सिटी
C) फक्त SMS
D) फक्त रेडिओ
उत्तर: B) IoT, स्वायत्त वाहने, स्मार्ट सिटी
स्पष्टीकरण: कमी लेटन्सी व जास्त कनेक्टिविटी.
प्रश्न २५
PaaS म्हणजे काय?
A) Power as a Service
B) Platform as a Service
C) Program as a Service
D) Print as a Service
उत्तर: B) Platform as a Service
स्पष्टीकरण: डेव्हलपमेंट प्लॅटफॉर्म पुरवठा.
प्रश्न २६
खालीलपैकी AI चा वापर कोणता नाही?
A) चेहरा ओळख
B) व्हॉइस असिस्टंट
C) फक्त हार्ड डिस्क वाढवणे
D) शिफारस प्रणाली
उत्तर: C) फक्त हार्ड डिस्क वाढवणे
स्पष्टीकरण: हे AI चे काम नाही.
प्रश्न २७
ड्रोन तंत्रज्ञान कशासाठी वापरतात?
A) फक्त खेळ
B) सर्वेक्षण, शेती, डिलिव्हरी, निरीक्षण
C) फक्त कॉल
D) फक्त स्टोरेज
उत्तर: B) सर्वेक्षण, शेती, डिलिव्हरी, निरीक्षण
स्पष्टीकरण: बहुउद्देशीय वापर.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. AI – कृत्रिम बुद्धिमत्ता
2. Cloud – इंटरनेट संसाधन
3. IoT – Internet of Things
4. Blockchain – वितरित लेजर
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
भविष्यातील तंत्रज्ञान कोणते मानले जाते?
A) फक्त 2G
B) क्वांटम कंप्युटिंग, प्रगत AI, 6G
C) फक्त फ्लॉपी डिस्क
D) फक्त डायल-अप
उत्तर: B) क्वांटम कंप्युटिंग, प्रगत AI, 6G
स्पष्टीकरण: पुढील पिढीचे तंत्रज्ञान.
प्रश्न ३०
AI, Cloud, IoT व Blockchain यांचा एकत्रित परिणाम काय आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) स्मार्ट, कार्यक्षम व कनेक्टेड डिजिटल समाज
C) फक्त खर्च वाढ
D) फक्त गुंतागुंत
उत्तर: B) स्मार्ट, कार्यक्षम व कनेक्टेड डिजिटल समाज
स्पष्टीकरण: या तंत्रज्ञानामुळे उद्योग, शासन व जीवन बदलत आहे.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- AI = कृत्रिम बुद्धिमत्ता | ML = डेटामधून शिकणे | NLP = भाषा
- Cloud = IaaS, PaaS, SaaS | AWS, Azure, Google Cloud
- IoT = Internet of Things (स्मार्ट डिव्हायसेस)
- Blockchain = वितरित + अपरिवर्तनीय + पारदर्शक
- Big Data = Volume, Velocity, Variety
- 5G = जलद + कमी लेटन्सी
- VR = Virtual | AR = Augmented
निष्कर्ष
कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड, IoT आणि ब्लॉकचेन हे भविष्य घडवणारे तंत्रज्ञान आहेत. या भागासह ICT / माहिती व संप्रेषण तंत्रज्ञान मालिका पूर्ण होते. सर्व ५ भागांचा अभ्यास केल्यास MPSC सामान्य विज्ञान (ICT) चांगले आवरणे शक्य आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: