1. ऑपरेटिंग सिस्टम (Operating System - OS)
- संगणक हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांच्यातील सेतू
- मुख्य कार्ये: मेमरी व्यवस्थापन, फाइल व्यवस्थापन, प्रोसेस व्यवस्थापन, सुरक्षा, युजर इंटरफेस
- उदाहरणे: Windows, Linux, macOS, Android, iOS, Unix
- प्रकार: सिंगल युजर, मल्टी युजर, रियल टाइम, डिस्ट्रिब्युटेड
2. इंटरनेट (Internet)
- जागतिक संगणक नेटवर्क
- ARPANET पासून सुरुवात (1960s)
- WWW (World Wide Web) – टिम बर्नर्स-ली
- वेबसाइट, वेबपेज, होमपेज
- URL (Uniform Resource Locator) – वेबसाइटचा पत्ता
- IP Address – संगणकाचा युनिक पत्ता
3. नेटवर्क प्रकार
- LAN (Local Area Network): छोटे क्षेत्र (ऑफिस, शाळा)
- MAN (Metropolitan Area Network): शहर पातळी
- WAN (Wide Area Network): मोठे क्षेत्र (इंटरनेट)
- PAN (Personal Area Network): ब्लूटूथ, वैयक्तिक
4. नेटवर्क उपकरणे
- राउटर (Router): वेगवेगळ्या नेटवर्कमध्ये डेटा पाठवणे
- स्विच (Switch): LAN मध्ये कनेक्शन
- हब (Hub): साधे कनेक्शन
- मोडेम (Modem): डिजिटल ↔ अॅनालॉग रूपांतर
- ब्रिज, गेटवे
5. प्रोटोकॉल (Protocols)
- TCP/IP: इंटरनेटचा मुख्य प्रोटोकॉल
- HTTP / HTTPS: वेबपेज
- FTP: फाइल ट्रान्सफर
- SMTP / POP3 / IMAP: ईमेल
- DNS: डोमेन नाव → IP
6. ब्राउझर (Web Browser)
- वेबसाइट पाहण्यासाठी सॉफ्टवेअर
- उदा. Google Chrome, Mozilla Firefox, Microsoft Edge, Safari, Opera
7. ईमेल (Email)
- इलेक्ट्रॉनिक मेल
- रचना: username@domain.com
- CC (Carbon Copy), BCC (Blind Carbon Copy)
- अॅटॅचमेंट
8. महत्त्वाचे मुद्दे
- इंटरनेट ≠ WWW (WWW इंटरनेटचा भाग आहे)
- HTTPS = सुरक्षित (S = Secure)
- IP v4 = 32-bit | IP v6 = 128-bit
- डाउनलोड = सर्व्हरकडून घेणे | अपलोड = सर्व्हरकडे पाठवणे
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
ऑपरेटिंग सिस्टम कशासाठी आहे?
A) फक्त गेम
B) हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांना जोडणे
C) फक्त प्रिंटिंग
D) फक्त इंटरनेट
उत्तर: B) हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर यांना जोडणे
स्पष्टीकरण: OS हा सेतू आहे.
प्रश्न २
खालीलपैकी ऑपरेटिंग सिस्टम कोणते?
A) MS Word
B) Windows
C) Chrome
D) Excel
उत्तर: B) Windows
स्पष्टीकरण: Windows हे OS आहे.
प्रश्न ३
WWW चा शोध कोणी लावला?
A) बिल गेट्स
B) टिम बर्नर्स-ली
C) स्टीव्ह जॉब्स
D) मार्क झकरबर्ग
उत्तर: B) टिम बर्नर्स-ली
स्पष्टीकरण: World Wide Web चा जनक.
प्रश्न ४
LAN म्हणजे काय?
A) Large Area Network
B) Local Area Network
C) Long Area Network
D) Limited Access Network
उत्तर: B) Local Area Network
स्पष्टीकरण: छोटे क्षेत्रातील नेटवर्क.
प्रश्न ५
WAN चे उदाहरण कोणते?
A) ऑफिस नेटवर्क
B) इंटरनेट
C) ब्लूटूथ
D) होम नेटवर्क
उत्तर: B) इंटरनेट
स्पष्टीकरण: WAN मोठ्या क्षेत्रासाठी.
प्रश्न ६
IP Address कशासाठी आहे?
A) फक्त ईमेल
B) संगणकाचा युनिक पत्ता
C) फक्त पासवर्ड
D) फक्त फाइल
उत्तर: B) संगणकाचा युनिक पत्ता
स्पष्टीकरण: Internet Protocol Address.
प्रश्न ७
URL म्हणजे काय?
A) युजर नाव
B) वेबसाइटचा पत्ता
C) पासवर्ड
D) फाइल नाव
उत्तर: B) वेबसाइटचा पत्ता
स्पष्टीकरण: Uniform Resource Locator.
प्रश्न ८
HTTP म्हणजे काय?
A) Hyper Text Transfer Protocol
B) High Text Transfer Protocol
C) Hyper Transfer Text Protocol
D) Home Text Transfer Protocol
उत्तर: A) Hyper Text Transfer Protocol
स्पष्टीकरण: वेबपेज ट्रान्सफरसाठी.
प्रश्न ९
HTTPS मध्ये S चा अर्थ काय?
A) System
B) Secure
C) Speed
D) Simple
उत्तर: B) Secure
स्पष्टीकरण: HTTPS सुरक्षित कनेक्शन आहे.
प्रश्न १०
ईमेल प्रोटोकॉल कोणते?
A) HTTP
B) SMTP / POP3 / IMAP
C) FTP
D) TCP फक्त
उत्तर: B) SMTP / POP3 / IMAP
स्पष्टीकरण: ईमेल पाठवणे व मिळवणे.
प्रश्न ११
FTP कशासाठी आहे?
A) ईमेल
B) फाइल ट्रान्सफर
C) वेबपेज
D) व्हिडिओ कॉल
उत्तर: B) फाइल ट्रान्सफर
स्पष्टीकरण: File Transfer Protocol.
प्रश्न १२
मोडेम कशासाठी आहे?
A) फक्त प्रिंटिंग
B) डिजिटल ↔ अॅनालॉग रूपांतर
C) फक्त स्टोरेज
D) फक्त गेम
उत्तर: B) डिजिटल ↔ अॅनालॉग रूपांतर
स्पष्टीकरण: इंटरनेट कनेक्शनसाठी.
प्रश्न १३
राउटर कशासाठी आहे?
A) फक्त प्रिंटिंग
B) वेगवेगळ्या नेटवर्कमध्ये डेटा पाठवणे
C) फक्त स्टोरेज
D) फक्त कीबोर्ड
उत्तर: B) वेगवेगळ्या नेटवर्कमध्ये डेटा पाठवणे
स्पष्टीकरण: Router नेटवर्क जोडतो.
प्रश्न १४
ब्राउझर कशासाठी आहे?
A) फाइल सेव्ह
B) वेबसाइट पाहणे
C) फक्त ईमेल
D) फक्त प्रिंटिंग
उत्तर: B) वेबसाइट पाहणे
स्पष्टीकरण: Chrome, Firefox इ. ब्राउझर आहेत.
प्रश्न १५
ईमेल अॅड्रेसचा योग्य फॉरमॅट कोणता?
A) username.domain.com
B) username@domain.com
C) username#domain.com
D) username/domain.com
उत्तर: B) username@domain.com
स्पष्टीकरण: @ चिन्ह आवश्यक आहे.
प्रश्न १६
CC चा अर्थ काय?
A) Carbon Copy
B) Computer Copy
C) Central Copy
D) Common Copy
उत्तर: A) Carbon Copy
स्पष्टीकरण: इतरांना प्रत पाठवणे.
प्रश्न १७
BCC चा अर्थ काय?
A) Blind Carbon Copy
B) Basic Carbon Copy
C) Broad Carbon Copy
D) Back Carbon Copy
उत्तर: A) Blind Carbon Copy
स्पष्टीकरण: इतरांना दिसणार नाही अशी प्रत.
प्रश्न १८
DNS कशासाठी आहे?
A) फाइल ट्रान्सफर
B) डोमेन नावला IP मध्ये रूपांतर
C) ईमेल
D) प्रिंटिंग
उत्तर: B) डोमेन नावला IP मध्ये रूपांतर
स्पष्टीकरण: Domain Name System.
प्रश्न १९
PAN चे उदाहरण कोणते?
A) इंटरनेट
B) ब्लूटूथ
C) ऑफिस LAN
D) शहर नेटवर्क
उत्तर: B) ब्लूटूथ
स्पष्टीकरण: Personal Area Network.
प्रश्न २०
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) LAN – इंटरनेट | WAN – ऑफिस
B) LAN – छोटे क्षेत्र; WAN – मोठे क्षेत्र; PAN – वैयक्तिक
C) HTTP – ईमेल
D) FTP – वेबपेज
उत्तर: B) LAN – छोटे क्षेत्र; WAN – मोठे क्षेत्र; PAN – वैयक्तिक
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २१
TCP/IP कशासाठी आहे?
A) फक्त ईमेल
B) इंटरनेटचा मुख्य प्रोटोकॉल
C) फक्त प्रिंटिंग
D) फक्त स्टोरेज
उत्तर: B) इंटरनेटचा मुख्य प्रोटोकॉल
स्पष्टीकरण: Transmission Control Protocol / Internet Protocol.
प्रश्न २२
डाउनलोड म्हणजे काय?
A) सर्व्हरकडे पाठवणे
B) सर्व्हरकडून फाइल/डेटा घेणे
C) फक्त डिलीट
D) फक्त कॉपी
उत्तर: B) सर्व्हरकडून फाइल/डेटा घेणे
स्पष्टीकरण: Download.
प्रश्न २३
अपलोड म्हणजे काय?
A) सर्व्हरकडून घेणे
B) सर्व्हरकडे फाइल/डेटा पाठवणे
C) फक्त सेव्ह
D) फक्त प्रिंट
उत्तर: B) सर्व्हरकडे फाइल/डेटा पाठवणे
स्पष्टीकरण: Upload.
प्रश्न २४
IP v4 किती बिटचा असतो?
A) 16-bit
B) 32-bit
C) 64-bit
D) 128-bit
उत्तर: B) 32-bit
स्पष्टीकरण: IPv4 = 32-bit address.
प्रश्न २५
IP v6 किती बिटचा असतो?
A) 32-bit
B) 64-bit
C) 128-bit
D) 256-bit
उत्तर: C) 128-bit
स्पष्टीकरण: IPv6 = 128-bit address.
प्रश्न २६
इंटरनेट आणि WWW यातील फरक काय आहे?
A) दोन्ही एकच
B) इंटरनेट = नेटवर्क, WWW = त्यावरील सेवा
C) WWW मोठे आहे
D) काहीच फरक नाही
उत्तर: B) इंटरनेट = नेटवर्क, WWW = त्यावरील सेवा
स्पष्टीकरण: WWW हा इंटरनेटचा भाग आहे.
प्रश्न २७
Android कोणत्या प्रकारचे OS आहे?
A) डेस्कटॉप फक्त
B) मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम
C) फक्त सर्व्हर
D) फक्त क्लाउड
उत्तर: B) मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम
स्पष्टीकरण: Android मोबाइल OS आहे.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. OS – हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर सेतू
2. LAN – छोटे क्षेत्र
3. HTTPS – सुरक्षित
4. टिम बर्नर्स-ली – WWW
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
स्विच व हब यातील फरक काय आहे?
A) काहीच फरक नाही
B) स्विच अधिक बुद्धिमान व कार्यक्षम
C) हब अधिक जलद
D) स्विच फक्त वायरलेस
उत्तर: B) स्विच अधिक बुद्धिमान व कार्यक्षम
स्पष्टीकरण: स्विच विशिष्ट डिव्हाइसला डेटा पाठवतो.
प्रश्न ३०
ऑपरेटिंग सिस्टम, इंटरनेट व नेटवर्किंग यांचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) फक्त गेम
B) संगणक वापरण्यास सोपा करणे व जगभर कनेक्टिविटी
C) फक्त स्टोरेज
D) फक्त प्रिंटिंग
उत्तर: B) संगणक वापरण्यास सोपा करणे व जगभर कनेक्टिविटी
स्पष्टीकरण: या तंत्रज्ञानामुळे जग जोडले गेले आहे.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- OS = हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर सेतू
- LAN = छोटे | MAN = शहर | WAN = मोठे | PAN = वैयक्तिक
- WWW = टिम बर्नर्स-ली
- HTTP = वेब | HTTPS = सुरक्षित | FTP = फाइल | SMTP = ईमेल
- IP v4 = 32-bit | IP v6 = 128-bit
- URL = वेबसाइट पत्ता | DNS = डोमेन → IP
- CC = प्रत | BCC = गुप्त प्रत
निष्कर्ष
ऑपरेटिंग सिस्टम, इंटरनेट आणि नेटवर्किंग हे आधुनिक डिजिटल जगाचे आधारस्तंभ आहेत. प्रोटोकॉल व नेटवर्क प्रकार पक्के केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये MS Office व फाइल व्यवस्थापन पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: