1. GIS चे प्रमुख अनुप्रयोग
- नगरनियोजन: जमीन वापर, रस्ते, पाणीपुरवठा, झोनिंग
- शेती: पिकांची स्थिती, माती विश्लेषण, अचूक शेती (Precision Farming)
- वन व पर्यावरण: वनक्षेत्र, जैवविविधता, प्रदूषण
- आपत्ती व्यवस्थापन: पूर, भूकंप, चक्रीवादळ – जोखीम नकाशे
- आरोग्य: रोग प्रसार नकाशे, रुग्णालय स्थान
- वाहतूक: मार्ग नियोजन, ट्रॅफिक
- खनिज व जलसंसाधन
2. GPS (Global Positioning System)
- अमेरिकी उपग्रह प्रणाली – जगभरात स्थान ठरवते
- किमान ४ उपग्रहांची गरज अचूक 3D स्थानासाठी
- त्रिकोणीय पद्धत (Trilateration) वापरते
- अक्षांश, रेखांश व उंची देते
3. GPS चे विभाग
- स्पेस सेगमेंट: उपग्रह (२४+)
- कंट्रोल सेगमेंट: ग्राउंड स्टेशन्स
- युजर सेगमेंट: रिसिव्हर (फोन, गाडी, हँडहेल्ड)
4. इतर स्थान निर्धारण प्रणाली
- GLONASS: रशिया
- Galileo: युरोपियन युनियन
- BeiDou: चीन
- NavIC (IRNSS): भारत (ISRO) – प्रादेशिक प्रणाली
5. DGPS व अचूकता
- DGPS (Differential GPS): सुधारित अचूकता (सेंटीमीटर/सब-मीटर)
- सामान्य GPS ≈ ५–१० मीटर अचूकता
- DGPS / RTK → जास्त अचूक (सर्वेक्षणासाठी)
6. सर्वेक्षणात GIS + GPS
- जमीन सर्वेक्षण, सीमांकन
- रस्ते व पायाभूत सुविधा
- शेती व वन सर्वेक्षण
- आपत्तीग्रस्त क्षेत्र मॅपिंग
7. NavIC (भारतीय प्रणाली)
- Indian Regional Navigation Satellite System
- ७ उपग्रह (भूस्थिर + भूसिंक्रोनस)
- भारत व आसपासच्या प्रदेशात सेवा
- ISRO द्वारा विकसित
8. महत्त्वाचे मुद्दे
- GIS + Remote Sensing + GPS = Geospatial Technology
- रिअल-टाइम ट्रॅकिंग शक्य
- मोबाइल GIS वाढत आहे
- ओपन डेटा (Bhuvan – ISRO) उपलब्ध
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
GPS चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
A) General Positioning System
B) Global Positioning System
C) Geographic Position Software
D) Ground Positioning Service
उत्तर: B) Global Positioning System
स्पष्टीकरण: जागतिक स्थान निर्धारण प्रणाली.
प्रश्न २
अचूक 3D स्थानासाठी किमान किती GPS उपग्रह लागतात?
A) २
B) ३
C) ४
D) ६
उत्तर: C) ४
स्पष्टीकरण: त्रिकोणीय पद्धतीसाठी ४ उपग्रह.
प्रश्न ३
GPS कोणत्या देशाने विकसित केले?
A) रशिया
B) अमेरिका
C) चीन
D) भारत
उत्तर: B) अमेरिका
स्पष्टीकरण: US Department of Defense.
प्रश्न ४
भारताची नेव्हिगेशन प्रणाली कोणती?
A) GLONASS
B) NavIC (IRNSS)
C) Galileo
D) BeiDou
उत्तर: B) NavIC (IRNSS)
स्पष्टीकरण: Indian Regional Navigation Satellite System.
प्रश्न ५
NavIC कोणी विकसित केले?
A) NASA
B) ISRO
C) DRDO
D) BARC
उत्तर: B) ISRO
स्पष्टीकरण: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था.
प्रश्न ६
GLONASS कोणत्या देशाची प्रणाली आहे?
A) अमेरिका
B) रशिया
C) चीन
D) जपान
उत्तर: B) रशिया
स्पष्टीकरण: रशियन नेव्हिगेशन प्रणाली.
प्रश्न ७
BeiDou कोणत्या देशाची प्रणाली आहे?
A) जपान
B) चीन
C) दक्षिण कोरिया
D) भारत
उत्तर: B) चीन
स्पष्टीकरण: चिनी उपग्रह नेव्हिगेशन.
प्रश्न ८
Galileo प्रणाली कोणाची आहे?
A) अमेरिका
B) युरोपियन युनियन
C) रशिया
D) भारत
उत्तर: B) युरोपियन युनियन
स्पष्टीकरण: EU ची नागरी प्रणाली.
प्रश्न ९
DGPS म्हणजे काय?
A) Digital GPS
B) Differential GPS
C) Direct GPS
D) Double GPS
उत्तर: B) Differential GPS
स्पष्टीकरण: सुधारित अचूकतेसाठी.
प्रश्न १०
सामान्य GPS ची अचूकता सुमारे किती असते?
A) १ सेमी
B) ५–१० मीटर
C) १ किमी
D) १०० किमी
उत्तर: B) ५–१० मीटर
स्पष्टीकरण: सिव्हिलियन GPS अचूकता.
प्रश्न ११
GIS चा उपयोग नगरनियोजनमध्ये कसा होतो?
A) फक्त रंग
B) जमीन वापर, रस्ते, झोनिंग, पायाभूत सुविधा
C) फक्त गेम
D) फक्त संगीत
उत्तर: B) जमीन वापर, रस्ते, झोनिंग, पायाभूत सुविधा
स्पष्टीकरण: शहरी नियोजनसाठी महत्त्वाचे.
प्रश्न १२
Precision Farming मध्ये काय वापरतात?
A) फक्त बैल
B) GIS + GPS + Remote Sensing
C) फक्त हात
D) फक्त पाऊस
उत्तर: B) GIS + GPS + Remote Sensing
स्पष्टीकरण: अचूक शेती.
प्रश्न १३
आपत्ती व्यवस्थापनात GIS कसे मदत करते?
A) फक्त बातमी
B) जोखीम नकाशे, पूरक्षेत्र, मदत मार्ग
C) फक्त फोटो
D) फक्त कॉल
उत्तर: B) जोखीम नकाशे, पूरक्षेत्र, मदत मार्ग
स्पष्टीकरण: आपत्तीपूर्व व आपत्तीकाळात उपयुक्त.
प्रश्न १४
GPS चे तीन मुख्य सेगमेंट कोणते?
A) फक्त उपग्रह
B) स्पेस, कंट्रोल, युजर
C) फक्त ग्राउंड
D) फक्त मोबाइल
उत्तर: B) स्पेस, कंट्रोल, युजर
स्पष्टीकरण: तीन भागांची प्रणाली.
प्रश्न १५
NavIC मध्ये सुमारे किती उपग्रह आहेत?
A) ३
B) ७
C) २४
D) ३०
उत्तर: B) ७
स्पष्टीकरण: प्रादेशिक प्रणालीसाठी ७ उपग्रह.
प्रश्न १६
ISRO चे Bhuvan पोर्टल कशासाठी आहे?
A) गेम
B) भारतीय भू-स्थानिक डेटा व नकाशे
C) फक्त ईमेल
D) फक्त चॅट
उत्तर: B) भारतीय भू-स्थानिक डेटा व नकाशे
स्पष्टीकरण: ISRO चे जिओस्पेशियल पोर्टल.
प्रश्न १७
त्रिकोणीय पद्धत (Trilateration) कशासाठी वापरतात?
A) फक्त रंग
B) GPS मध्ये स्थान काढण्यासाठी
C) फक्त प्रिंट
D) फक्त झूम
उत्तर: B) GPS मध्ये स्थान काढण्यासाठी
स्पष्टीकरण: अंतर मोजून स्थान ठरवते.
प्रश्न १८
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) GPS – रशिया | GLONASS – अमेरिका
B) GPS – अमेरिका; GLONASS – रशिया; NavIC – भारत; BeiDou – चीन
C) Galileo – भारत
D) NavIC – NASA
उत्तर: B) GPS – अमेरिका; GLONASS – रशिया; NavIC – भारत; BeiDou – चीन
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न १९
RTK GPS कशासाठी वापरतात?
A) फक्त फोन
B) उच्च अचूक सर्वेक्षण (सेंटीमीटर पातळी)
C) फक्त गेम
D) फक्त कॉल
उत्तर: B) उच्च अचूक सर्वेक्षण (सेंटीमीटर पातळी)
स्पष्टीकरण: Real Time Kinematic.
प्रश्न २०
GIS + Remote Sensing + GPS यांना एकत्र काय म्हणतात?
A) फक्त IT
B) Geospatial Technology
C) फक्त Computer
D) फक्त Internet
उत्तर: B) Geospatial Technology
स्पष्टीकरण: भू-स्थानिक तंत्रज्ञान.
प्रश्न २१
शेतीमध्ये GPS कसे उपयुक्त आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) ट्रॅक्टर मार्गदर्शन, क्षेत्र मोजमाप, अचूक पेरणी
C) फक्त पाऊस मोजणे
D) फक्त बाजार
उत्तर: B) ट्रॅक्टर मार्गदर्शन, क्षेत्र मोजमाप, अचूक पेरणी
स्पष्टीकरण: Precision agriculture.
प्रश्न २२
वाहतूक क्षेत्रात GIS कसे मदत करते?
A) फक्त रंग
B) मार्ग नियोजन, ट्रॅफिक व्यवस्थापन, लॉजिस्टिक्स
C) फक्त पेट्रोल
D) फक्त टायर
उत्तर: B) मार्ग नियोजन, ट्रॅफिक व्यवस्थापन, लॉजिस्टिक्स
स्पष्टीकरण: Network analysis.
प्रश्न २३
आधारभूत सुविधा नियोजनसाठी GIS कसे उपयोगी आहे?
A) फक्त फोटो
B) योग्य स्थान निवड, प्रभाव मूल्यांकन
C) फक्त खर्च वाढ
D) फक्त विलंब
उत्तर: B) योग्य स्थान निवड, प्रभाव मूल्यांकन
स्पष्टीकरण: शाळा, रुग्णालय, रस्ते इ. साठी.
प्रश्न २४
मोबाइल GIS म्हणजे काय?
A) फक्त डेस्कटॉप
B) मोबाइल/टॅबलेटवर GIS डेटा वापरणे व संकलन
C) फक्त प्रिंट
D) फक्त ऑफलाइन
उत्तर: B) मोबाइल/टॅबलेटवर GIS डेटा वापरणे व संकलन
स्पष्टीकरण: फील्ड वर्कसाठी उपयुक्त.
प्रश्न २५
खालीलपैकी GIS अनुप्रयोग कोणता नाही?
A) पूर जोखीम नकाशा
B) जमीन वापर नियोजन
C) फक्त स्वयंपाक कृती
D) वनक्षेत्र बदल
उत्तर: C) फक्त स्वयंपाक कृती
स्पष्टीकरण: इतर सर्व GIS अनुप्रयोग आहेत.
प्रश्न २६
NavIC ची सेवा कुठे उपलब्ध आहे?
A) संपूर्ण जग
B) भारत व आसपासचा प्रदेश (प्रादेशिक)
C) फक्त अमेरिका
D) फक्त युरोप
उत्तर: B) भारत व आसपासचा प्रदेश (प्रादेशिक)
स्पष्टीकरण: Regional system.
प्रश्न २७
सर्वेक्षणात GPS वापरण्याचा मुख्य फायदा काय आहे?
A) जास्त वेळ
B) जलद, अचूक व कमी खर्चात स्थान मोजमाप
C) फक्त अंदाज
D) फक्त कागद
उत्तर: B) जलद, अचूक व कमी खर्चात स्थान मोजमाप
स्पष्टीकरण: पारंपरिक पद्धतींपेक्षा कार्यक्षम.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. GPS – अमेरिका
2. NavIC – भारत (ISRO)
3. किमान ४ उपग्रह – 3D स्थान
4. DGPS – जास्त अचूकता
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
रिअल-टाइम ट्रॅकिंग कशासाठी शक्य होते?
A) फक्त कागद
B) GPS + GIS + मोबाइल नेटवर्क
C) फक्त रेडिओ
D) फक्त पत्र
उत्तर: B) GPS + GIS + मोबाइल नेटवर्क
स्पष्टीकरण: वाहने, माल, लोक ट्रॅक करता येतात.
प्रश्न ३०
GIS, GPS व Remote Sensing यांचा एकत्रित उपयोग काय देतो?
A) फक्त मनोरंजन
B) अचूक स्थानिक माहिती व चांगले निर्णय समर्थन
C) फक्त खर्च
D) फक्त गुंतागुंत
उत्तर: B) अचूक स्थानिक माहिती व चांगले निर्णय समर्थन
स्पष्टीकरण: Geospatial तंत्रज्ञान विकास व नियोजनाला चालना देते.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- GPS = Global Positioning System (अमेरिका)
- किमान ४ उपग्रह = 3D स्थान
- NavIC = भारत (ISRO) | GLONASS = रशिया | BeiDou = चीन | Galileo = EU
- DGPS / RTK = जास्त अचूकता
- GIS उपयोग = नगरनियोजन, शेती, आपत्ती, वाहतूक, वन
- Bhuvan = ISRO पोर्टल
- Geospatial Technology = RS + GIS + GPS
निष्कर्ष
GIS अनुप्रयोग, GPS व स्थान निर्धारण हे आधुनिक नियोजन व व्यवस्थापनाचे आधारस्तंभ आहेत. NavIC व DGPS सारख्या संकल्पना पक्क्या केल्यास परीक्षेत फायदा होईल. पुढील भागामध्ये ड्रोन तंत्रज्ञान पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: