1. सायबर सुरक्षा (Cyber Security)
- संगणक, नेटवर्क व डेटा यांचे अनधिकृत प्रवेश, चोरी व नुकसान यापासून संरक्षण
- मुख्य उद्दिष्टे: Confidentiality (गोपनीयता), Integrity (अखंडता), Availability (उपलब्धता) – CIA Triad
2. मालवेअर (Malware) प्रकार
- व्हायरस (Virus): प्रोग्रामला चिकटून पसरतो, युजर अॅक्शनची गरज
- वर्म्स (Worms): स्वतः पसरतात, नेटवर्कमार्गे
- ट्रोजन हॉर्स: उपयुक्त वाटणारा पण हानिकारक
- रॅन्समवेअर: डेटा लॉक करून खंडणी मागणे
- स्पाईवेअर: माहिती चोरणे
- अॅडवेअर: जाहिराती दाखवणे
3. सायबर हल्ल्यांचे प्रकार
- फिशिंग (Phishing): बनावट ईमेल/वेबसाइटने माहिती चोरणे
- हॅकिंग: अनधिकृत प्रवेश
- डिनॉयल ऑफ सर्व्हिस (DoS/DDoS): सर्व्हर डाउन करणे
- आयडेंटिटी थieft: ओळख चोरणे
- सोशल इंजिनिअरिंग: मानवी दुर्बलांचा गैरफायदा
4. सुरक्षा उपाय
- मजबूत पासवर्ड + OTP / 2FA
- अँटीव्हायरस व फायरवॉल
- नियमित अपडेट
- शंकास्पद लिंक/ईमेल टाळणे
- डेटा बॅकअप
- HTTPS वेबसाइट वापरणे
5. डिजिटल पेमेंट
- UPI (Unified Payments Interface): NPCI द्वारा, तत्काळ पैसे ट्रान्सफर
- BHIM ऍप
- RuPay कार्ड
- NEFT / RTGS / IMPS
- वॉलेट: Paytm, PhonePe, Google Pay
- आधार पेमेंट ब्रिज
6. आधार (Aadhaar)
- UIDAI द्वारा जारी १२ अंकी युनिक ओळख क्रमांक
- बायोमेट्रिक + डेमोग्राफिक माहिती
- वापर: सबसिडी, बँक, मोबाइल, डिजिटल पेमेंट, KYC
7. डिजिटल इंडिया अभियान
- २०१५ मध्ये सुरू
- उद्दिष्टे:
- डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर
- डिजिटल सेवा (ई-गव्हर्नन्स)
- डिजिटल साक्षरता
- मुख्य घटक: भारतनेट, डिजिटल लॉकर, UMANG, MyGov, e-Hospital, DigiLocker
8. महत्त्वाचे मुद्दे
- NPCI = National Payments Corporation of India
- UIDAI = Unique Identification Authority of India
- OTP = One Time Password
- 2FA = Two Factor Authentication
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
सायबर सुरक्षेचे CIA Triad म्हणजे काय?
A) Computer, Internet, Access
B) Confidentiality, Integrity, Availability
C) Control, Input, Output
D) Code, Info, Authority
उत्तर: B) Confidentiality, Integrity, Availability
स्पष्टीकरण: गोपनीयता, अखंडता, उपलब्धता.
प्रश्न २
व्हायरस कसा पसरतो?
A) स्वतःच
B) प्रोग्रामला चिकटून (युजर अॅक्शनने)
C) फक्त इंटरनेटशिवाय
D) फक्त हार्डवेअरमध्ये
उत्तर: B) प्रोग्रामला चिकटून (युजर अॅक्शनने)
स्पष्टीकरण: व्हायरस होस्ट प्रोग्रामची गरज असते.
प्रश्न ३
रॅन्समवेअर काय करतो?
A) जाहिराती दाखवतो
B) डेटा लॉक करून खंडणी मागतो
C) फक्त स्पीड वाढवतो
D) फक्त पासवर्ड बदलतो
उत्तर: B) डेटा लॉक करून खंडणी मागतो
स्पष्टीकरण: Ransomware.
प्रश्न ४
फिशिंग म्हणजे काय?
A) मासेमारी
B) बनावट ईमेल/वेबसाइटने माहिती चोरणे
C) फायरवॉल
D) अँटीव्हायरस
उत्तर: B) बनावट ईमेल/वेबसाइटने माहिती चोरणे
स्पष्टीकरण: Phishing हल्ला.
प्रश्न ५
UPI चा अर्थ काय?
A) Unique Payment Interface
B) Unified Payments Interface
C) Universal Payment India
D) User Payment Interface
उत्तर: B) Unified Payments Interface
स्पष्टीकरण: NPCI द्वारा विकसित.
प्रश्न ६
UPI कोणी विकसित केले?
A) RBI
B) NPCI
C) SEBI
D) NITI Aayog
उत्तर: B) NPCI
स्पष्टीकरण: National Payments Corporation of India.
प्रश्न ७
आधार किती अंकी क्रमांक आहे?
A) १०
B) १२
C) १६
D) १८
उत्तर: B) १२
स्पष्टीकरण: १२ अंकी युनिक ओळख क्रमांक.
प्रश्न ८
आधार कोणी जारी करते?
A) RBI
B) UIDAI
C) NPCI
D) TRAI
उत्तर: B) UIDAI
स्पष्टीकरण: Unique Identification Authority of India.
प्रश्न ९
डिजिटल इंडिया अभियान कधी सुरू झाले?
A) २०१०
B) २०१५
C) २०१८
D) २०२०
उत्तर: B) २०१५
स्पष्टीकरण: १ जुलै २०१५ रोजी.
प्रश्न १०
ट्रोजन हॉर्स म्हणजे काय?
A) उपयुक्त वाटणारा पण हानिकारक सॉफ्टवेअर
B) फायरवॉल
C) अँटीव्हायरस
D) ब्राउझर
उत्तर: A) उपयुक्त वाटणारा पण हानिकारक सॉफ्टवेअर
स्पष्टीकरण: ट्रोजन हॉर्स.
प्रश्न ११
2FA म्हणजे काय?
A) Two File Access
B) Two Factor Authentication
C) Two Folder Application
D) Two Form Agreement
उत्तर: B) Two Factor Authentication
स्पष्टीकरण: दोन स्तरांवरील सुरक्षा.
प्रश्न १२
OTP म्हणजे काय?
A) One Time Password
B) Online Transfer Protocol
C) Open Text Program
D) Official Transaction Process
उत्तर: A) One Time Password
स्पष्टीकरण: एकदाच वापरता येणारा पासवर्ड.
प्रश्न १३
फायरवॉल कशासाठी आहे?
A) फक्त स्पीड
B) अनधिकृत प्रवेश रोखणे
C) फक्त प्रिंटिंग
D) फक्त स्टोरेज
उत्तर: B) अनधिकृत प्रवेश रोखणे
स्पष्टीकरण: नेटवर्क सुरक्षा साधन.
प्रश्न १४
RuPay कार्ड कोणी जारी केले?
A) Visa
B) NPCI
C) Mastercard
D) RBI थेट
उत्तर: B) NPCI
स्पष्टीकरण: भारतीय पेमेंट कार्ड.
प्रश्न १५
DigiLocker कशासाठी आहे?
A) गेम
B) डिजिटल दस्तावेज साठवणे
C) फक्त पेमेंट
D) फक्त चॅट
उत्तर: B) डिजिटल दस्तावेज साठवणे
स्पष्टीकरण: डिजिटल इंडिया अंतर्गत.
प्रश्न १६
स्पाईवेअर काय करतो?
A) डेटा लॉक
B) गुप्तपणे माहिती चोरणे
C) जाहिराती फक्त
D) स्पीड वाढ
उत्तर: B) गुप्तपणे माहिती चोरणे
स्पष्टीकरण: Spyware.
प्रश्न १७
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) व्हायरस – स्वतः पसरतो | वर्म्स – चिकटतो
B) व्हायरस – होस्ट गरज; वर्म्स – स्वतः पसरतो; रॅन्समवेअर – खंडणी
C) फिशिंग – फायरवॉल
D) UPI – UIDAI
उत्तर: B) व्हायरस – होस्ट गरज; वर्म्स – स्वतः पसरतो; रॅन्समवेअर – खंडणी
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न १८
BHIM ऍप कशासाठी आहे?
A) गेम
B) UPI आधारित पेमेंट
C) फक्त चॅट
D) फक्त व्हिडिओ
उत्तर: B) UPI आधारित पेमेंट
स्पष्टीकरण: भारत इंटरफेस फॉर मनी.
प्रश्न १९
डिजिटल इंडियाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
A) फक्त गेमिंग
B) डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर, सेवा व साक्षरता
C) फक्त हार्डवेअर विक्री
D) फक्त सोशल मीडिया
उत्तर: B) डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर, सेवा व साक्षरता
स्पष्टीकरण: तीन मुख्य स्तंभ.
प्रश्न २०
मजबूत पासवर्ड कसा असावा?
A) फक्त नाव
B) अक्षरे + आकडे + चिन्हे + लांबी
C) फक्त १२३४
D) फक्त जन्मदिनांक
उत्तर: B) अक्षरे + आकडे + चिन्हे + लांबी
स्पष्टीकरण: कॉम्प्लेक्स पासवर्ड सुरक्षित.
प्रश्न २१
DoS हल्ला म्हणजे काय?
A) डेटा सेव्ह
B) सर्व्हरला जास्त ट्रॅफिक देऊन डाउन करणे
C) पासवर्ड बदल
D) फाइल कॉपी
उत्तर: B) सर्व्हरला जास्त ट्रॅफिक देऊन डाउन करणे
स्पष्टीकरण: Denial of Service.
प्रश्न २२
आधारमध्ये काय समाविष्ट आहे?
A) फक्त नाव
B) बायोमेट्रिक + डेमोग्राफिक माहिती
C) फक्त पत्ता
D) फक्त फोटो
उत्तर: B) बायोमेट्रिक + डेमोग्राफिक माहिती
स्पष्टीकरण: बोटांचे ठसे, आयरीस, फोटो इ.
प्रश्न २३
खालीलपैकी डिजिटल पेमेंट पद्धत कोणती?
A) फक्त रोख
B) UPI, RuPay, NEFT, IMPS
C) फक्त चेक
D) फक्त मनीऑर्डर
उत्तर: B) UPI, RuPay, NEFT, IMPS
स्पष्टीकरण: सर्व डिजिटल पद्धती आहेत.
प्रश्न २४
अँटीव्हायरस कशासाठी आहे?
A) स्पीड वाढ
B) मालवेअर पासून संरक्षण
C) फक्त प्रिंटिंग
D) फक्त इंटरनेट स्पीड
उत्तर: B) मालवेअर पासून संरक्षण
स्पष्टीकरण: व्हायरस, ट्रोजन इ. पासून बचाव.
प्रश्न २५
UMANG ऍप कशासाठी आहे?
A) गेम
B) सरकारी सेवा एका ऍपमध्ये
C) फक्त पेमेंट
D) फक्त चॅट
उत्तर: B) सरकारी सेवा एका ऍपमध्ये
स्पष्टीकरण: Unified Mobile Application for New-age Governance.
प्रश्न २६
शंकास्पद ईमेल आल्यास काय करावे?
A) लगेच लिंक उघडावी
B) लिंक/अॅटॅचमेंट न उघडता डिलीट किंवा रिपोर्ट
C) पासवर्ड द्यावा
D) फॉरवर्ड करावा
उत्तर: B) लिंक/अॅटॅचमेंट न उघडता डिलीट किंवा रिपोर्ट
स्पष्टीकरण: फिशिंग टाळण्यासाठी.
प्रश्न २७
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. UPI – NPCI
2. आधार – १२ अंकी
3. डिजिटल इंडिया – २०१५
4. रॅन्समवेअर – खंडणी
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २८
IMPS म्हणजे काय?
A) Immediate Payment Service
B) Internet Money Payment System
C) Indian Mobile Payment Service
D) Instant Mail Payment System
उत्तर: A) Immediate Payment Service
स्पष्टीकरण: २४×७ तत्काळ पैसे ट्रान्सफर.
प्रश्न २९
डेटा बॅकअप कशासाठी आवश्यक आहे?
A) फक्त स्पेस वाढ
B) डेटा लॉस पासून संरक्षण
C) फक्त स्पीड
D) फक्त रंग
उत्तर: B) डेटा लॉस पासून संरक्षण
स्पष्टीकरण: रॅन्समवेअर किंवा हार्डवेअर फेल्युअर पासून बचाव.
प्रश्न ३०
सायबर सुरक्षा, डिजिटल पेमेंट व डिजिटल इंडिया यांचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) सुरक्षित, सुलभ व सर्वसमावेशक डिजिटल सेवा
C) फक्त हॅकिंग
D) फक्त सोशल मीडिया
उत्तर: B) सुरक्षित, सुलभ व सर्वसमावेशक डिजिटल सेवा
स्पष्टीकरण: नागरिकांना सुरक्षित डिजिटल सुविधा मिळाव्यात.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- CIA = Confidentiality, Integrity, Availability
- व्हायरस = होस्ट गरज | वर्म्स = स्वतः | रॅन्समवेअर = खंडणी
- फिशिंग = बनावट ईमेल/वेबसाइट
- UPI = NPCI | आधार = १२ अंकी (UIDAI)
- डिजिटल इंडिया = २०१५
- 2FA + OTP = अतिरिक्त सुरक्षा
- DigiLocker, UMANG, BHIM = डिजिटल इंडिया सेवा
निष्कर्ष
सायबर सुरक्षा, डिजिटल पेमेंट आणि डिजिटल इंडिया हे आजच्या डिजिटल युगातील अत्यंत महत्त्वाचे विषय आहेत. सुरक्षा उपाय व सरकारी डिजिटल सेवा पक्क्या केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये AI, क्लाउड, IoT, ब्लॉकचेन व नवीन तंत्रज्ञान पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: