1. दूर संवेदन म्हणजे काय?
दूर संवेदन म्हणजे एखाद्या वस्तूशी किंवा क्षेत्राशी थेट संपर्क न करता, दूरून माहिती गोळा करण्याची प्रक्रिया. मुख्यतः उपग्रह किंवा विमान/ड्रोनव्दारे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची माहिती मिळवणे.
2. दूर संवेदनाचे मुख्य घटक
- ऊर्जा स्रोत: सूर्य (निष्क्रिय) किंवा रडार (सक्रिय)
- वातावरण: ऊर्जा प्रवास करते
- लक्ष्य (Target): पृथ्वी पृष्ठभाग
- सेन्सर: ऊर्जा पकडणारे उपकरण
- रिसिव्हिंग स्टेशन: डेटा प्राप्त करणे
- विश्लेषण व उपयोग
3. सक्रिय व निष्क्रिय दूर संवेदन
- निष्क्रिय (Passive): सूर्याच्या ऊर्जेवर अवलंबून (उदा. ऑप्टिकल सेन्सर्स)
- सक्रिय (Active): स्वतः ऊर्जा सोडून मोजते (उदा. रडार, LiDAR)
4. विद्युतचुंबकीय वर्णपट (Electromagnetic Spectrum)
- दृश्य प्रकाश (Visible): 0.4 – 0.7 µm
- अवरक्त (Infrared): जवळील, मधला, उष्णता
- मायक्रोवेव्ह: रडारसाठी
- विविध बँड्स वेगवेगळी माहिती देतात (वनस्पती, पाणी, माती, शहर)
5. उपग्रह (Satellites)
- ध्रुवीय कक्षीय (Polar/Sun-synchronous): संपूर्ण पृथ्वी कव्हर (उदा. Landsat, Cartosat, ResourceSat)
- भूस्थिर (Geostationary): एकाच ठिकाणी स्थिर (उदा. INSAT, GSAT – हवामान)
- भारतीय उपग्रह: IRS मालिका, Cartosat, ResourceSat, Oceansat, RISAT
6. सेन्सर्स व रिझोल्यूशन
- स्थानिक रिझोल्यूशन (Spatial): किती लहान वस्तू दिसते (मीटरमध्ये)
- वर्णपट रिझोल्यूशन (Spectral): किती बँड्स
- कालिक रिझोल्यूशन (Temporal): किती दिवसांनी पुन्हा येतो
- रेडिओमेट्रिक रिझोल्यूशन: ऊर्जा पातळीची संवेदनशीलता
7. महत्त्वाचे भारतीय उपग्रह व संस्था
- ISRO: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था
- Cartosat → नकाशे व कार्टोग्राफी
- ResourceSat → शेती, वन, जमीन वापर
- RISAT → रडार (ढग/रात्रीही काम)
- Oceansat → समुद्र अभ्यास
8. दूर संवेदनाचे उपयोग
- शेती (पिकांची स्थिती)
- वन व पर्यावरण
- नगरनियोजन
- आपत्ती व्यवस्थापन (पूर, भूकंप)
- खनिज शोध, समुद्रशास्त्र
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
दूर संवेदन म्हणजे काय?
A) थेट संपर्काने माहिती गोळा करणे
B) दूरून थेट संपर्क न करता माहिती गोळा करणे
C) फक्त प्रयोगशाळेत मोजमाप
D) फक्त नकाशा काढणे
उत्तर: B) दूरून थेट संपर्क न करता माहिती गोळा करणे
स्पष्टीकरण: Remote Sensing ची मूलभूत व्याख्या.
प्रश्न २
निष्क्रिय दूर संवेदन कशावर अवलंबून असते?
A) स्वतःच्या ऊर्जेवर
B) सूर्याच्या ऊर्जेवर
C) फक्त रडारवर
D) फक्त विजेवर
उत्तर: B) सूर्याच्या ऊर्जेवर
स्पष्टीकरण: Passive sensors सूर्यप्रकाश वापरतात.
प्रश्न ३
सक्रिय दूर संवेदनाचे उदाहरण कोणते?
A) फक्त कॅमेरा
B) रडार व LiDAR
C) फक्त डोळे
D) फक्त दुर्बिण
उत्तर: B) रडार व LiDAR
स्पष्टीकरण: Active sensors स्वतः ऊर्जा सोडतात.
प्रश्न ४
दृश्य प्रकाशाची तरंगलांबी किती असते?
A) 0.1 – 0.3 µm
B) 0.4 – 0.7 µm
C) 1 – 2 µm
D) 10 – 20 µm
उत्तर: B) 0.4 – 0.7 µm
स्पष्टीकरण: Visible spectrum.
प्रश्न ५
भूस्थिर उपग्रह कशासाठी वापरतात?
A) फक्त नकाशे
B) हवामान निरीक्षण (एक ठिकाणी स्थिर)
C) फक्त लष्करी
D) फक्त खनिज
उत्तर: B) हवामान निरीक्षण (एक ठिकाणी स्थिर)
स्पष्टीकरण: INSAT, GSAT सारखे.
प्रश्न ६
ध्रुवीय/सूर्य-समकालिक उपग्रहांचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) एकाच ठिकाणी स्थिर
B) संपूर्ण पृथ्वी कव्हर करणे
C) फक्त एक देश
D) फक्त समुद्र
उत्तर: B) संपूर्ण पृथ्वी कव्हर करणे
स्पष्टीकरण: Landsat, Cartosat सारखे.
प्रश्न ७
स्थानिक रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) किती बँड्स
B) किती लहान वस्तू ओळखता येते
C) किती दिवसांनी येतो
D) ऊर्जा संवेदनशीलता
उत्तर: B) किती लहान वस्तू ओळखता येते
स्पष्टीकरण: Spatial Resolution (मीटरमध्ये).
प्रश्न ८
कालिक रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) स्थानिक अचूकता
B) उपग्रह किती दिवसांनी त्याच ठिकाणी येतो
C) बँड्सची संख्या
D) रंगांची संख्या
उत्तर: B) उपग्रह किती दिवसांनी त्याच ठिकाणी येतो
स्पष्टीकरण: Temporal Resolution.
प्रश्न ९
भारताची अंतराळ संस्था कोणती?
A) NASA
B) ISRO
C) ESA
D) CNSA
उत्तर: B) ISRO
स्पष्टीकरण: Indian Space Research Organisation.
प्रश्न १०
Cartosat उपग्रह मुख्यतः कशासाठी आहे?
A) हवामान
B) नकाशे व कार्टोग्राफी
C) फक्त समुद्र
D) फक्त खगोल
उत्तर: B) नकाशे व कार्टोग्राफी
स्पष्टीकरण: उच्च स्थानिक रिझोल्यूशन.
प्रश्न ११
ResourceSat मुख्यतः कशासाठी आहे?
A) फक्त लष्करी
B) शेती, वन, जमीन वापर
C) फक्त हवामान
D) फक्त चंद्र
उत्तर: B) शेती, वन, जमीन वापर
स्पष्टीकरण: संसाधन व्यवस्थापनासाठी.
प्रश्न १२
RISAT उपग्रहाचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) फक्त दृश्य प्रकाश
B) रडार सेन्सर (ढग व रात्रीही काम)
C) फक्त अवरक्त
D) फक्त GPS
उत्तर: B) रडार सेन्सर (ढग व रात्रीही काम)
स्पष्टीकरण: Radar Imaging Satellite.
प्रश्न १३
दूर संवेदनात ऊर्जा स्रोत मुख्यतः कोणता?
A) चंद्र
B) सूर्य
C) तारे
D) विजा
उत्तर: B) सूर्य
स्पष्टीकरण: निष्क्रिय संवेदनासाठी सूर्य मुख्य स्रोत.
प्रश्न १४
वर्णपट रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) स्थानिक अचूकता
B) किती वेगवेगळ्या बँड्समध्ये माहिती मिळते
C) वेळ
D) ऊर्जा पातळी
उत्तर: B) किती वेगवेगळ्या बँड्समध्ये माहिती मिळते
स्पष्टीकरण: Spectral Resolution.
प्रश्न १५
INSAT मालिका कोणत्या प्रकारची आहे?
A) ध्रुवीय
B) भूस्थिर
C) फक्त चंद्र
D) फक्त मंगळ
उत्तर: B) भूस्थिर
स्पष्टीकरण: हवामान व संदेशवहनासाठी.
प्रश्न १६
दूर संवेदनाचा उपयोग कोणत्या क्षेत्रात होत नाही?
A) शेती
B) आपत्ती व्यवस्थापन
C) फक्त स्वयंपाक
D) नगरनियोजन
उत्तर: C) फक्त स्वयंपाक
स्पष्टीकरण: इतर सर्व क्षेत्रांत वापर होतो.
प्रश्न १७
LiDAR तंत्रज्ञान कशावर आधारित आहे?
A) ध्वनी
B) लेसर प्रकाश (सक्रिय)
C) फक्त रेडिओ
D) फक्त चुंबक
उत्तर: B) लेसर प्रकाश (सक्रिय)
स्पष्टीकरण: Light Detection and Ranging.
प्रश्न १८
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) निष्क्रिय – रडार | सक्रिय – सूर्य
B) निष्क्रिय – सूर्य; सक्रिय – रडार/LiDAR; Cartosat – नकाशे
C) RISAT – फक्त दृश्य
D) ResourceSat – फक्त हवामान
उत्तर: B) निष्क्रिय – सूर्य; सक्रिय – रडार/LiDAR; Cartosat – नकाशे
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न १९
उपग्रहाकडून डेटा कुठे प्राप्त होतो?
A) फक्त अंतराळात
B) ग्राउंड स्टेशन / रिसिव्हिंग स्टेशन
C) फक्त मोबाइलवर
D) फक्त घरी
उत्तर: B) ग्राउंड स्टेशन / रिसिव्हिंग स्टेशन
स्पष्टीकरण: पृथ्वीवरील स्टेशन डेटा घेतात.
प्रश्न २०
मायक्रोवेव्ह प्रदेश कशासाठी उपयुक्त आहे?
A) फक्त रंग
B) रडार इमेजिंग (ढग भेदणे)
C) फक्त संगीत
D) फक्त उष्णता
उत्तर: B) रडार इमेजिंग (ढग भेदणे)
स्पष्टीकरण: मायक्रोवेव्ह ढगांमधून जाते.
प्रश्न २१
Oceansat उपग्रह कशासाठी आहे?
A) फक्त जमीन
B) समुद्र व महासागर अभ्यास
C) फक्त शहरे
D) फक्त जंगल
उत्तर: B) समुद्र व महासागर अभ्यास
स्पष्टीकरण: महासागर रंग, वाऱ्याचा वेग इ.
प्रश्न २२
दूर संवेदनात “बँड” म्हणजे काय?
A) संगीत
B) विशिष्ट तरंगलांबीची श्रेणी
C) फक्त रंग
D) फक्त आकार
उत्तर: B) विशिष्ट तरंगलांबीची श्रेणी
स्पष्टीकरण: Spectral bands.
प्रश्न २३
उच्च स्थानिक रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) मोठ्या वस्तूच दिसणे
B) लहान वस्तूही स्पष्ट दिसणे
C) कमी माहिती
D) फक्त रंग
उत्तर: B) लहान वस्तूही स्पष्ट दिसणे
स्पष्टीकरण: मीटर/सेंटीमीटर पातळी.
प्रश्न २४
भारतीय रिमोट सेन्सिंग उपग्रहांची मालिका मुख्यतः कोणती?
A) Landsat
B) IRS (Indian Remote Sensing)
C) Sentinel
D) SPOT
उत्तर: B) IRS (Indian Remote Sensing)
स्पष्टीकरण: ISRO ची IRS मालिका.
प्रश्न २५
दूर संवेदन डेटा कशात उपयुक्त आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) शेती, वन, आपत्ती, नगरनियोजन, पर्यावरण
C) फक्त खेळ
D) फक्त संगीत
उत्तर: B) शेती, वन, आपत्ती, नगरनियोजन, पर्यावरण
स्पष्टीकरण: बहुआयामी उपयोग.
प्रश्न २६
सक्रिय सेन्सर रात्री काम करू शकतो का?
A) नाही
B) होय (स्वतः ऊर्जा सोडतो)
C) फक्त दिवसा
D) फक्त ढगाळ दिवशी
उत्तर: B) होय (स्वतः ऊर्जा सोडतो)
स्पष्टीकरण: रडार/LiDAR रात्रीही काम करतात.
प्रश्न २७
विद्युतचुंबकीय वर्णपटात वनस्पती जास्त परावर्तित करते कोणत्या प्रदेशात?
A) निळा
B) जवळील अवरक्त (Near Infrared)
C) फक्त लाल
D) फक्त अल्ट्राव्हायोलेट
उत्तर: B) जवळील अवरक्त (Near Infrared)
स्पष्टीकरण: निरोगी वनस्पती NIR मध्ये जास्त परावर्तित करते.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. दूर संवेदन – दूरून माहिती
2. निष्क्रिय – सूर्य
3. RISAT – रडार
4. ISRO – भारतीय संस्था
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
रेडिओमेट्रिक रिझोल्यूशन म्हणजे काय?
A) स्थानिक अचूकता
B) ऊर्जा पातळीतील फरक ओळखण्याची क्षमता
C) वेळ
D) बँड्स
उत्तर: B) ऊर्जा पातळीतील फरक ओळखण्याची क्षमता
स्पष्टीकरण: Radiometric Resolution.
प्रश्न ३०
दूर संवेदनाचे मुख्य महत्त्व काय आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) मोठ्या क्षेत्राची जलद, अचूक व नियमित माहिती मिळवणे
C) फक्त खर्चात वाढ
D) फक्त गुंतागुंत
उत्तर: B) मोठ्या क्षेत्राची जलद, अचूक व नियमित माहिती मिळवणे
स्पष्टीकरण: नियोजन व व्यवस्थापनासाठी अमूल्य.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- दूर संवेदन = दूरून थेट संपर्क न करता माहिती
- निष्क्रिय = सूर्य | सक्रिय = रडार/LiDAR
- स्थानिक = लहान वस्तू | कालिक = पुनरावृत्ती कालावधी | वर्णपट = बँड्स
- ISRO = भारतीय संस्था
- Cartosat = नकाशे | ResourceSat = संसाधन | RISAT = रडार
- INSAT/GSAT = भूस्थिर (हवामान)
- दृश्य प्रकाश = 0.4–0.7 µm
निष्कर्ष
दूर संवेदन हे आधुनिक भूगोल, शेती, आपत्ती व्यवस्थापन व पर्यावरण निरीक्षणाचे महत्त्वाचे साधन आहे. उपग्रह, सेन्सर्स व रिझोल्यूशनच्या संकल्पना पक्क्या केल्यास पुढील भाग (GIS) समजण्यास सोपे जाईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: