सामाजिक व आर्थिक जागृती | शिक्षणाचा परिणाम (महाराष्ट्र विशेष) – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 8)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. महाराष्ट्र केंद्रित. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. ब्रिटिश शिक्षण पद्धतीने भारतीयांमध्ये आधुनिक विचारांचा प्रसार केला.
2. शिक्षणामुळे मध्यमवर्ग तयार झाला व राष्ट्रीय जागृती वाढली.
3. शिक्षणाने फक्त नोकरी दिली, सामाजिक जागृती झाली नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: शिक्षण → नवीन विचार, वर्तमानपत्रे, संघटना, राष्ट्रीय भावना.
प्रश्न २
महाराष्ट्रातील स्त्री शिक्षणाचे अग्रणी कोण?
A) फक्त तिलक
B) सावित्रीबाई फुले व जोतीराव फुले
C) फक्त गोखले
D) फक्त रानडे
उत्तर: B) सावित्रीबाई फुले व जोतीराव फुले
स्पष्टीकरण: १८४८ – पुणे येथे मुलींची शाळा.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| व्यक्ती / संस्था | योगदान |
| ---------------------- | -------------------------- |
| a) सावित्रीबाई फुले | 1) राष्ट्रीय शिक्षण, बंगाल |
| b) फुले | 2) पहिली स्त्री शिक्षिका |
| c) अरविंद घोष | 3) सत्यशोधक, स्त्री-अस्पृश्य शिक्षण |
| d) गांधी | 4) नई तालीम, बेसिक एज्युकेशन |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ४
‘नई तालीम’ किंवा वर्धा शिक्षण योजनेचे मुख्य तत्त्व काय?
A) फक्त इंग्रजी
B) हस्तव्यवसाय/मूलोद्योगाद्वारे स्वावलंबी शिक्षण
C) फक्त धर्मशिक्षण
D) फक्त उच्च शिक्षण
उत्तर: B) हस्तव्यवसाय/मूलोद्योगाद्वारे स्वावलंबी शिक्षण
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) ब्रिटिश शिक्षण – पाश्चात्त्य विचार व विज्ञान
B) मॅकॉलेचे शिक्षण धोरण – इंग्रजी माध्यम
C) शिक्षणाने राष्ट्रीय भावना पूर्णपणे नष्ट केली
D) शिक्षणाने आधुनिक विचार व टीकात्मक दृष्टी दिली
उत्तर: C) शिक्षणाने राष्ट्रीय भावना पूर्णपणे नष्ट केली
स्पष्टीकरण: उलट राष्ट्रीय जागृती वाढली.
प्रश्न ६
मॅकॉलेचा ‘Minute on Education’ केव्हाचा?
A) १८१३
B) १८३५
C) १८५४
D) १८८२
उत्तर: B) १८३५
स्पष्टीकरण: इंग्रजी शिक्षणाचा आग्रह; “Indian in blood and colour, but English in taste...”.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. वूड्स डिसपॅच (१८५४) – आधुनिक शिक्षण व्यवस्थेचा पाया.
2. प्राथमिक ते विद्यापीठ स्तरापर्यंत रचना.
3. वूड्स डिसपॅच – फक्त धार्मिक शिक्षण.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| धोरण / संस्था | वर्ष / वैशिष्ट्य |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) मॅकॉले मिनिट | 1) १८५४, आधुनिक शिक्षण |
| b) वूड्स डिसपॅच | 2) १८३५, इंग्रजी |
| c) हंटर आयोग | 3) १८८२, प्राथमिक शिक्षण |
| d) वर्धा योजना | 4) १९३७, नई तालीम |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
महाराष्ट्रात उच्च शिक्षणाच्या सुरुवातीच्या संस्था कोणत्या?
A) फक्त दिल्ली
B) डेक्कन कॉलेज, एलफिन्स्टन कॉलेज, फर्ग्युसन कॉलेज इ.
C) फक्त कलकत्ता
D) फक्त मद्रास
उत्तर: B) डेक्कन कॉलेज, एलफिन्स्टन कॉलेज, फर्ग्युसन कॉलेज इ.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) फर्ग्युसन कॉलेज – पुणे, राष्ट्रीय विचारांचे केंद्र
B) डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी – तिलक, आगारकर संबंधित
C) शिक्षण संस्था – फक्त ब्रिटिशांनीच चालवल्या
D) राष्ट्रीय शिक्षण संस्थाही उभ्या राहिल्या
उत्तर: C) शिक्षण संस्था – फक्त ब्रिटिशांनीच चालवल्या
स्पष्टीकरण: भारतीय नेत्यांनीही शाळा-कॉलेज काढले.
प्रश्न ११
डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी कशासाठी प्रसिद्ध?
A) फक्त धर्मशिक्षण
B) स्वस्त व राष्ट्रीय भावनेचे शिक्षण (फर्ग्युसन कॉलेज)
C) फक्त इंग्रजी नोकरी
D) फक्त मुलींच्या शाळा
उत्तर: B) स्वस्त व राष्ट्रीय भावनेचे शिक्षण (फर्ग्युसन कॉलेज)
स्पष्टीकरण: तिलक, आगारकर, नामदार गोखले इ. संबंधित.
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. शिक्षणामुळे वर्तमानपत्रे, पुस्तकें, सभा वाढल्या.
2. मध्यमवर्ग – राष्ट्रीय चळवळीचा कणा ठरला.
3. शिक्षण – फक्त उच्चवर्णियांपुरते मर्यादित राहिले, कधीच विस्तारले नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: हळूहळू इतर घटकांमध्येही विस्तार.
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| व्यक्ती / चळवळ | शिक्षण योगदान |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) फुले दांपत्य | 1) नई तालीम |
| b) आंबेडकर | 2) स्त्री व अस्पृश्य शिक्षण |
| c) गांधी | 3) दलित शिक्षण, हostels |
| d) तिलक/आगारकर | 4) डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न १४
आंबेडकरांच्या मते शिक्षणाचे महत्त्व काय?
A) शिक्षण नको
B) “शिक्षण हा श्वासोच्छ्वास आहे” / साधन व शस्त्र
C) फक्त धर्म
D) फक्त नोकरी
उत्तर: B) “शिक्षण हा श्वासोच्छ्वास आहे” / साधन व शस्त्र
स्पष्टीकरण: दलितांसाठी शिक्षण = मुक्तीचे साधन.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) स्त्री शिक्षण – फुले दांपत्य अग्रणी
B) दलित शिक्षण – आंबेडकर जोर
C) राष्ट्रीय शिक्षण – फक्त १९४७ नंतर
D) स्वदेशी काळात राष्ट्रीय शाळा-कॉलेज उभे
उत्तर: C) राष्ट्रीय शिक्षण – फक्त १९४७ नंतर
प्रश्न १६
शिक्षणामुळे झालेले मुख्य सामाजिक परिणाम कोणते?
A) फक्त नोकरी वाढ
B) अंधश्रद्धा कमी, स्त्री-दलित जागृती, टीकात्मक विचार, संघटना
C) फक्त धर्म वाढ
D) फक्त जातिव्यवस्था मजबूत
उत्तर: B) अंधश्रद्धा कमी, स्त्री-दलित जागृती, टीकात्मक विचार, संघटना
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. इंग्रजी शिक्षण – पाश्चात्त्य विचार व लोकशाही कल्पना.
2. त्यातूनच ब्रिटिश धोरणांवर टीका सुरू झाली.
3. शिक्षणाने फक्त ब्रिटिश राजवटीचे समर्थन वाढले.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| संस्था / योजना | स्थान / नेता |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) फर्ग्युसन कॉलेज | 1) गांधी, वर्धा |
| b) नई तालीम | 2) पुणे, डेक्कन एज्युकेशन |
| c) बंगाल नॅशनल कॉलेज | 3) अरविंद घोष |
| d) मुलींच्या शाळा | 4) फुले दांपत्य, पुणे |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
हंटर आयोग (१८८२) कशावर भर देतो?
A) फक्त विद्यापीठ
B) प्राथमिक शिक्षण विस्तार
C) फक्त धर्म
D) फक्त लष्करी
उत्तर: B) प्राथमिक शिक्षण विस्तार
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) शिक्षण – राष्ट्रीय चळवळीचा पाया
B) मध्यमवर्ग – वर्तमानपत्रे, सभा, संघटना
C) स्त्री शिक्षण – महाराष्ट्रात फुले दांपत्याने सुरू
D) शिक्षणाने अस्पृश्यता वाढली
उत्तर: D) शिक्षणाने अस्पृश्यता वाढली
स्पष्टीकरण: शिक्षणाने अस्पृश्यता निवारणाच्या चळवळीला बळ दिले.
प्रश्न २१
महाराष्ट्रातील शिक्षण चळवळीचे वैशिष्ट्य काय?
A) फक्त ब्रिटिश नियंत्रण
B) सामाजिक सुधारणा + राष्ट्रीय भावना + स्त्री-दलित शिक्षण एकत्र
C) फक्त धर्मशिक्षण
D) फक्त उच्चवर्णीय
उत्तर: B) सामाजिक सुधारणा + राष्ट्रीय भावना + स्त्री-दलित शिक्षण एकत्र
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. फुले – अस्पृश्य व स्त्री शिक्षण.
2. आंबेडकर – दलित हॉस्टेल, शिक्षण संस्था.
3. गोखले – प्राथमिक शिक्षण अनिवार्यतेचा आग्रह.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण: गोखले – Elementary Education Bill.
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| विचार / धोरण | परिणाम |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) मॅकॉले | 1) स्वावलंबी शिक्षण |
| b) वूड्स डिसपॅच | 2) इंग्रजी + आधुनिक वर्ग |
| c) नई तालीम | 3) संरचित शिक्षण व्यवस्था |
| d) राष्ट्रीय शिक्षण | 4) देशी भावना + पर्याय |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २४
शिक्षणामुळे आर्थिक जागृती कशी झाली?
A) फक्त शेती
B) Drain Theory, आर्थिक टीका, स्वदेशी उद्योग विचार
C) फक्त आयात वाढ
D) फक्त कर वाढ
उत्तर: B) Drain Theory, आर्थिक टीका, स्वदेशी उद्योग विचार
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) शिक्षण – सामाजिक गतिशीलता वाढवते
B) स्त्री शिक्षण – समाजपरिवर्तन
C) दलित शिक्षण – हक्क जागृती
D) शिक्षण – फक्त ब्रिटिश राजवट मजबूत करण्यासाठी
उत्तर: D) शिक्षण – फक्त ब्रिटिश राजवट मजबूत करण्यासाठी
प्रश्न २६
फर्ग्युसन कॉलेजचे महत्त्व काय?
A) फक्त क्रीडा
B) राष्ट्रीय विचार, स्वस्त शिक्षण, अनेक नेते घडले
C) फक्त धर्म
D) फक्त ब्रिटिश प्रशासन
उत्तर: B) राष्ट्रीय विचार, स्वस्त शिक्षण, अनेक नेते घडले
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. शिक्षण – वर्तमानपत्रे व ग्रंथ वाचन वाढले.
2. त्यातून जनमत व संघटना तयार झाल्या.
3. शिक्षणाने फक्त वैयक्तिक नोकरी, सामाजिक बदल नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| नेता | शिक्षण विचार |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) फुले | 1) नई तालीम |
| b) आंबेडकर | 2) स्त्री-अस्पृश्य शिक्षण |
| c) गांधी | 3) शिक्षण = शस्त्र |
| d) गोखले | 4) प्राथमिक शिक्षण अनिवार्य |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) मॅकॉले – १८५४ | वूड्स – १८३५
B) मॅकॉले – १८३५; वूड्स डिसपॅच – १८५४; वर्धा/नई तालीम – १९३७
C) फुले – नई तालीम
D) आंबेडकर – मॅकॉले
उत्तर: B) मॅकॉले – १८३५; वूड्स डिसपॅच – १८५४; वर्धा/नई तालीम – १९३७
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. शिक्षण → मध्यमवर्ग, वर्तमानपत्रे, राष्ट्रीय भावना, टीकात्मक विचार
2. फुले दांपत्य – स्त्री शिक्षण; आंबेडकर – दलित शिक्षण; गोखले – प्राथमिक शिक्षण
3. मॅकॉले १८३५, वूड्स १८५४, नई तालीम १९३७
4. महाराष्ट्र – स्त्री-दलित-राष्ट्रीय शिक्षण चळवळीचे महत्त्वाचे केंद्र
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – शिक्षणाचा परिणाम (महाराष्ट्र) सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन (महाराष्ट्र विशेष)
- मॅकॉले १८३५ → इंग्रजी शिक्षण | वूड्स डिसपॅच १८५४ → आधुनिक व्यवस्था
- फुले दांपत्य – स्त्री व अस्पृश्य शिक्षण (१८४८)
- डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी / फर्ग्युसन कॉलेज – तिलक, आगारकर
- आंबेडकर – शिक्षण = शस्त्र, दलित हॉस्टेल
- गोखले – प्राथमिक शिक्षण अनिवार्य | गांधी – नई तालीम (१९३७)
- शिक्षण = सामाजिक जागृती + राष्ट्रीय चळवळीचा पाया
