सामाजिक व आर्थिक जागृती | गांधींचा रचनात्मक कार्यक्रम – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 4)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. गांधींचा रचनात्मक कार्यक्रम – स्वराज्यपूर्व समाजरचना बदलाचा प्रयत्न.
2. खादी, ग्रामोद्योग, अस्पृश्यता निवारण, नई तालीम – मुख्य अंगे.
3. रचनात्मक कार्यक्रम – फक्त राजकीय सत्ता मिळवण्यासाठी.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: राजकीय + सामाजिक-आर्थिक पुनर्रचना हे उद्दिष्ट.
प्रश्न २
खादी चळवळीचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
A) फक्त फॅशन
B) स्वावलंबन, विदेशी कापड बहिष्कार, ग्रामीण रोजगार
C) फक्त शहरी उद्योग
D) फक्त निर्यात
उत्तर: B) स्वावलंबन, विदेशी कापड बहिष्कार, ग्रामीण रोजगार
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| कार्यक्रम / संस्था | संबंधित |
| ---------------------- | -------------------------- |
| a) खादी | 1) अस्पृश्यता निवारण |
| b) हरिजन सेवक संघ | 2) चरखा, स्वावलंबन |
| c) नई तालीम | 3) मूलोद्योग शिक्षण |
| d) ग्रामोद्योग | 4) गाव आर्थिक पुनरुत्थान |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ४
हरिजन सेवक संघाची स्थापना केव्हा झाली?
A) १९१७
B) १९३२
C) १९२०
D) १९४२
उत्तर: B) १९३२
स्पष्टीकरण: पूना करारानंतर गांधींनी अस्पृश्यता निवारणासाठी स्थापन.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) हरिजन – गांधींनी अस्पृश्यांसाठी वापरलेला शब्द
B) हरिजन सेवक संघ – १९३२
C) अस्पृश्यता निवारण – फक्त राजकीय मुद्दा, सामाजिक नाही
D) मंदिर प्रवेश, विहीर वापर – चळवळीचे भाग
उत्तर: C) अस्पृश्यता निवारण – फक्त राजकीय मुद्दा, सामाजिक नाही
स्पष्टीकरण: गांधींसाठी हे मूलभूत सामाजिक-धार्मिक सुधारणा होते.
प्रश्न ६
‘नई तालीम’ किंवा बेसिक एज्युकेशन ची मुख्य कल्पना काय?
A) फक्त इंग्रजी शिक्षण
B) हस्तव्यवसाय/मूलोद्योगाद्वारे शिक्षण, स्वावलंबी
C) फक्त उच्च शिक्षण
D) फक्त धार्मिक
उत्तर: B) हस्तव्यवसाय/मूलोद्योगाद्वारे शिक्षण, स्वावलंबी
स्पष्टीकरण: १९३७ वर्धा शिक्षण योजना – सीखने के साथ कमाई.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. चरखा – खादी चळवळीचे प्रतीक.
2. गांधींनी चरखा हा स्वराज्याचा आधार मानला.
3. खादी – फक्त शहरी लोकांसाठी.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: खादी – ग्रामीण जनतेसाठी मुख्य.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| संस्था / योजना | वर्ष / उद्देश |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) हरिजन सेवक संघ | 1) १९३७, बेसिक एज्युकेशन |
| b) वर्धा योजना | 2) १९३२, अस्पृश्यता |
| c) अखिल भारतीय स्पिनर्स | 3) खादी प्रसार |
| d) ग्रामोद्योग संघ | 4) गाव उद्योग |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
पूना करार (Poona Pact) केव्हा व कशाशी संबंधित?
A) १९१९, रौलेट
B) १९३२, दलित मतदारसंघ / अस्पृश्यता
C) १९४२, भारत छोडो
D) १९२०, असहकार
उत्तर: B) १९३२, दलित मतदारसंघ / अस्पृश्यता
स्पष्टीकरण: गांधी उपोषण → आंबेडकर-गांधी करार; स्वतंत्र मतदारसंघ रद्द, राखीव जागा.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) पूना करार – १९३२
B) गांधी – येरवडा तुरुंगात उपोषण
C) आंबेडकर – कराराला पूर्ण विरोध करीत राहिले
D) करारानंतर हरिजन सेवक संघ स्थापना
उत्तर: C) आंबेडकर – कराराला पूर्ण विरोध करीत राहिले
स्पष्टीकरण: आंबेडकरांनी करार स्वीकारला (जरी नंतर टीका केली).
प्रश्न ११
ग्राम स्वराज्य ची कल्पना कशाशी संबंधित?
A) फक्त शहरे
B) गाव स्वावलंबी, पंचायत राज, विकेंद्रित अर्थव्यवस्था
C) फक्त कारखाने
D) फक्त केंद्रीय सत्ता
उत्तर: B) गाव स्वावलंबी, पंचायत राज, विकेंद्रित अर्थव्यवस्था
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. रचनात्मक कार्यक्रम – १८ मुद्दे/कार्यक्रम होते.
2. खादी, ग्रामोद्योग, अस्पृश्यता, स्त्री शिक्षण, आरोग्य इ. समाविष्ट.
3. फक्त राजकीय सभांवर भर.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| कार्यक्रम | मुख्य उद्देश |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) खादी | 1) शिक्षण स्वावलंबी |
| b) नई तालीम | 2) आर्थिक स्वावलंबन |
| c) हरिजन सेवा | 3) सामाजिक समता |
| d) ग्रामोद्योग | 4) गाव रोजगार, स्वावलंबन |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
‘चरखा’ हे प्रतीक कशाचे मानले जाते?
A) फक्त उद्योग
B) स्वावलंबन, अहिंसा, ग्रामोद्योग, स्वराज्य
C) फक्त हिंसा
D) फक्त शहरी जीवन
उत्तर: B) स्वावलंबन, अहिंसा, ग्रामोद्योग, स्वराज्य
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) नई तालीम – हस्तव्यवसायाद्वारे शिक्षण
B) वर्धा योजना – १९३७
C) नई तालीम – फक्त उच्चवर्गीय मुलांसाठी
D) मुलांनी काम करून शिकणे व कमावणे
उत्तर: C) नई तालीम – फक्त उच्चवर्गीय मुलांसाठी
स्पष्टीकरण: सर्वांसाठी, विशेषतः ग्रामीण गरीब.
प्रश्न १६
अस्पृश्यता निवारणासाठी गांधींनी कोणते पाऊल उचलले?
A) फक्त भाषणे
B) हरिजन सेवक संघ, मंदिर प्रवेश चळवळ, उपोषण, वर्तमानपत्र ‘हरिजन’
C) फक्त राजकीय पक्ष
D) फक्त परदेश दौरा
उत्तर: B) हरिजन सेवक संघ, मंदिर प्रवेश चळवळ, उपोषण, वर्तमानपत्र ‘हरिजन’
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ‘हरिजन’ वर्तमानपत्र – गांधींनी सुरू केले.
2. अस्पृश्यता – हिंदू धर्मातील कलंक मानले.
3. मंदिर प्रवेश – फक्त राजकीय मागणी, धार्मिक नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| संस्था / गोष्ट | संबंधित |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) हरिजन सेवक संघ | 1) गांधी वर्तमानपत्र |
| b) हरिजन (पत्र) | 2) १९३२ |
| c) वर्धा / नई तालीम | 3) १९३७ |
| d) पूना करार | 4) १९३२, दलित जागा |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
ग्रामोद्योग चळवळीचे मुख्य लक्ष्य काय?
A) फक्त मोठे कारखाने
B) गावातील लघुउद्योग, रोजगार, शहरी स्थलांतर कमी
C) फक्त आयात
D) फक्त निर्यात
उत्तर: B) गावातील लघुउद्योग, रोजगार, शहरी स्थलांतर कमी
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) रचनात्मक कार्यक्रम – स्वराज्याची पूर्वतयारी
B) खादी बिना स्वराज्य अशक्य (गांधी दृष्टिकोन)
C) रचनात्मक कार्यक्रम – फक्त १९४७ नंतर सुरू
D) असहकार व सविनय कायदेभंग काळातही चालू
उत्तर: C) रचनात्मक कार्यक्रम – फक्त १९४७ नंतर सुरू
स्पष्टीकरण: १९२० च्या दशकापासून सक्रिय.
प्रश्न २१
स्त्री सक्षमीकरणाबाबत गांधींचा दृष्टिकोन कसा होता?
A) फक्त घरातच
B) शिक्षण, खादी, सामाजिक सहभाग, समानता
C) फक्त राजकारण बंद
D) फक्त धर्म
उत्तर: B) शिक्षण, खादी, सामाजिक सहभाग, समानता
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. रचनात्मक कार्यक्रम – १८ प्रमुख मुद्दे.
2. सामुदायिक एकता, आरोग्य, व्यसनमुक्तीही समाविष्ट.
3. फक्त आर्थिक मुद्दे, सामाजिक नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| संकल्पना | गांधी दृष्टिकोन |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) स्वराज्य | 1) गाव स्वावलंबी |
| b) ग्राम स्वराज्य | 2) राजकीय + नैतिक |
| c) अहिंसा | 3) साधना व ध्येय दोन्ही |
| d) सत्य | 4) सर्वोच्च मूल्य |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २४
खादी व ग्रामोद्योग यांचा राजकीय अर्थ काय होता?
A) फक्त आर्थिक
B) ब्रिटिश आर्थिक वर्चस्व तोडणे + जनतेला संघटित करणे
C) फक्त फॅशन
D) फक्त निर्यात वाढ
उत्तर: B) ब्रिटिश आर्थिक वर्चस्व तोडणे + जनतेला संघटित करणे
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) हरिजन सेवक संघ – घन्श्यामदास बिर्ला अध्यक्ष (सुरुवातीला)
B) गांधी – अस्पृश्यता निवारणासाठी आयुष्य वाहिले
C) अस्पृश्यता – फक्त राजकीय पक्षांचा मुद्दा
D) मंदिर प्रवेश सत्याग्रह – अनेक ठिकाणी
उत्तर: C) अस्पृश्यता – फक्त राजकीय पक्षांचा मुद्दा
प्रश्न २६
नई तालीम मध्ये ‘मूलोद्योग’ कशासाठी?
A) फक्त मनोरंजन
B) शिक्षण स्वावलंबी करणे, हात monो काम + बुद्धी विकास
C) फक्त नोकरी
D) फक्त परीक्षा
उत्तर: B) शिक्षण स्वावलंबी करणे, हात monो काम + बुद्धी विकास
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. रचनात्मक कार्यक्रम – चळवळीच्या शांत काळातही चालू.
2. जनतेला स्वराज्याची तयारी करणे हे उद्दिष्ट.
3. फक्त नेत्यांसाठी मर्यादित.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| कार्यक्रम | वर्ष / प्रतीक |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) हरिजन सेवक संघ | 1) चरखा |
| b) नई तालीम | 2) १९३२ |
| c) खादी | 3) १९३७ वर्धा |
| d) पूना करार | 4) १९३२, दलित |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) हरिजन सेवक संघ – १९१७ | नई तालीम – १९२०
B) हरिजन सेवक संघ – १९३२; नई तालीम/वर्धा – १९३७; पूना करार – १९३२
C) खादी – फक्त १९४७ नंतर
D) चरखा – हिंसेचे प्रतीक
उत्तर: B) हरिजन सेवक संघ – १९३२; नई तालीम/वर्धा – १९३७; पूना करार – १९३२
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. रचनात्मक कार्यक्रम – खादी, ग्रामोद्योग, अस्पृश्यता, नई तालीम, स्त्री-आरोग्य
2. हरिजन सेवक संघ १९३२; पूना करार १९३२; वर्धा योजना १९३७
3. चरखा = स्वावलंबन; ग्राम स्वराज्य = विकेंद्रित
4. राजकीय चळवळ + सामाजिक-आर्थिक पुनर्रचना = गांधी मार्ग
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – गांधींचा रचनात्मक कार्यक्रम सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- रचनात्मक कार्यक्रम – खादी, ग्रामोद्योग, अस्पृश्यता, नई तालीम, स्त्री, आरोग्य
- हरिजन सेवक संघ – १९३२ | पूना करार – १९३२
- नई तालीम / वर्धा योजना – १९३७ (मूलोद्योग शिक्षण)
- चरखा – स्वावलंबन व स्वराज्याचे प्रतीक
- ग्राम स्वराज्य – विकेंद्रित, स्वावलंबी गाव
- अस्पृश्यता निवारण – सामाजिक + नैतिक कर्तव्य (गांधी)
