भारतीय राज्यघटना | घटना निर्मिती, संविधान सभा, प्रस्तावना – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 1)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. भारतीय संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झाली.
2. डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा हे तात्पुरते अध्यक्ष होते.
3. डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे कायम अध्यक्ष निवडले गेले.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण: ९ डिसेंबर १९४६ – पहिली बैठक; ११ डिसेंबर – राजेंद्र प्रसाद कायम अध्यक्ष.
प्रश्न २
भारतीय संविधानाचा मसुदा तयार करणारी समिती कोणाच्या अध्यक्षतेखाली होती?
A) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
B) डॉ. बी.आर. आंबेडकर
C) जवाहरलाल नेहरू
D) सरदार पटेल
उत्तर: B) डॉ. बी.आर. आंबेडकर
स्पष्टीकरण: Drafting Committee – २९ ऑगस्ट १९४७, आंबेडकर अध्यक्ष.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| व्यक्ती / समिती | पद / कार्य |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) डॉ. राजेंद्र प्रसाद | 1) मसुदा समिती अध्यक्ष |
| b) डॉ. आंबेडकर | 2) संविधान सभा अध्यक्ष |
| c) बी.एन. राव | 3) घटनात्मक सल्लागार |
| d) जवाहरलाल नेहरू | 4) उद्देश प्रस्ताव |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ४
भारतीय संविधान कधी स्वीकारले व अंमलात आले?
A) २६ नोव्हेंबर १९४९ स्वीकार, २६ जानेवारी १९५० अंमल
B) १५ ऑगस्ट १९४७
C) २६ जानेवारी १९४९
D) २६ नोव्हेंबर १९५०
उत्तर: A) २६ नोव्हेंबर १९४९ स्वीकार, २६ जानेवारी १९५० अंमल
स्पष्टीकरण: Constitution Day – २६ नोव्हेंबर; Republic Day – २६ जानेवारी.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) संविधान सभा – ३८९ सदस्य (सुरुवातीला)
B) मुस्लिम लीगने सुरुवातीला सहभाग घेतला नाही
C) संविधान सभा – फक्त काँग्रेस सदस्यांची
D) अप्रत्यक्ष निवडणुकीने सदस्य
उत्तर: C) संविधान सभा – फक्त काँग्रेस सदस्यांची
स्पष्टीकरण: विविध पक्ष व स्वतंत्र सदस्य होते.
प्रश्न ६
‘उद्देश प्रस्ताव’ (Objectives Resolution) कोणी मांडला?
A) डॉ. आंबेडकर
B) जवाहरलाल नेहरू
C) सरदार पटेल
D) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
उत्तर: B) जवाहरलाल नेहरू
स्पष्टीकरण: १३ डिसेंबर १९४६ – प्रस्तावनेचा पाया.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. प्रस्तावना – संविधानाची आत्मा व ओळख.
2. “आम्ही, भारताचे लोक...” असे सुरू होते.
3. प्रस्तावना – फक्त सजावट, कायदेशीर महत्त्व नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: प्रस्तावनेला कायदेशीर महत्त्व आहे (केशवानंद भारती प्रकरण).
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| प्रस्तावनेतील शब्द | अर्थ / तत्त्व |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) सार्वभौम | 1) सर्व धर्म समान |
| b) समाजवादी | 2) पूर्ण स्वतंत्र |
| c) निधर्मी | 3) सामाजिक-आर्थिक न्याय |
| d) लोकशाही | 4) जनतेचे शासन |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ९
प्रस्तावनेत ‘समाजवादी’ व ‘निधर्मी’ शब्द केव्हा जोडले?
A) १९५०
B) ४२व्या घटनादुरुस्ती, १९७६
C) ४४व्या दुरुस्ती
D) १९७८
उत्तर: B) ४२व्या घटनादुरुस्ती, १९७६
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) प्रस्तावना – न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता
B) न्याय – सामाजिक, आर्थिक, राजकीय
C) प्रस्तावना – फक्त १९७६ मध्ये तयार
D) प्रस्तावना – १९४९ मध्ये स्वीकार
उत्तर: C) प्रस्तावना – फक्त १९७६ मध्ये तयार
प्रश्न ११
संविधान सभेने संविधान तयार करण्यास किती वेळ लावला?
A) ६ महिने
B) सुमारे २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस
C) ५ वर्षे
D) १ वर्ष
उत्तर: B) सुमारे २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस
स्पष्टीकरण: ९ डिसेंबर १९४६ ते २६ नोव्हेंबर १९४९.
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. बी.एन. राव – घटनात्मक सल्लागार (Constitutional Advisor).
2. आंबेडकर – मसुदा समिती अध्यक्ष.
3. मसुदा समितीत फक्त ३ सदस्य होते.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: मसुदा समिती – ७ सदस्य.
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| तत्त्व / शब्द | प्रस्तावनेतील स्थान |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) न्याय | 1) विचार, अभिव्यक्ती इ. |
| b) स्वातंत्र्य | 2) सामाजिक, आर्थिक, राजकीय |
| c) समता | 3) दर्जा व संधी |
| d) बंधुता | 4) व्यक्तीचा मान व राष्ट्र एकता |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
‘केशवानंद भारती vs केरळ राज्य’ प्रकरणात प्रस्तावनेबाबत काय ठरले?
A) प्रस्तावना बदलता येते पूर्णपणे
B) प्रस्तावनेचा मूळ ढाचा (Basic Structure) बदलता येत नाही
C) प्रस्तावना कायदेशीर नाही
D) प्रस्तावना फक्त सजावट
उत्तर: B) प्रस्तावनेचा मूळ ढाचा (Basic Structure) बदलता येत नाही
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) संविधान – जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान
B) मूळ संविधान – ३९५ कलमे, ८ अनुसूच्या
C) संविधान – फक्त ब्रिटिश कायद्यांची नक्कल
D) विविध देशांच्या संविधानातून प्रेरणा
उत्तर: C) संविधान – फक्त ब्रिटिश कायद्यांची नक्कल
स्पष्टीकरण: अनेक देशांच्या उत्तम तरतुदी घेतल्या + भारतीय परिस्थिती.
प्रश्न १६
संविधान सभेचे अंतिम अधिवेशन केव्हा झाले?
A) २६ जानेवारी १९५०
B) २४ जानेवारी १९५०
C) २६ नोव्हेंबर १९४९
D) १५ ऑगस्ट १९४७
उत्तर: B) २४ जानेवारी १९५०
स्पष्टीकरण: सदस्यांनी सही केली; २६ जानेवारी रोजी अंमल.
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. प्रस्तावना – संविधानाचे उद्दिष्ट स्पष्ट करते.
2. “आम्ही, भारताचे लोक” – लोकसत्ताक स्वरूप.
3. प्रस्तावना – फक्त भाषणे, अंमलबजावणी नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| स्रोत / प्रेरणा | भारतीय संविधानातील भाग |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) ब्रिटन | 1) मूलभूत हक्क |
| b) अमेरिका | 2) संसदीय प्रणाली |
| c) आयर्लंड | 3) मार्गदर्शक तत्त्वे |
| d) कॅनडा | 4) संघराज्य |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
संविधान सभेत एकूण किती बैठका झाल्या?
A) ५०
B) ११४
C) २००
D) ३६५
उत्तर: B) ११४
स्पष्टीकरण: ११४ बैठका, १६५ दिवस चर्चा.
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) डॉ. आंबेडकर – “संविधानाचे शिल्पकार”
B) प्रस्तावना – Basic Structure चा भाग
C) संविधान – २६ जानेवारी १९४९ स्वीकार
D) २६ नोव्हेंबर १९४९ – स्वीकार
उत्तर: C) संविधान – २६ जानेवारी १९४९ स्वीकार
प्रश्न २१
‘निधर्मी’ शब्दाचा अर्थ प्रस्तावनेत काय?
A) एक धर्म राज्याचा
B) सर्व धर्मांना समान आदर, राज्य धर्मनिरपेक्ष
C) धर्मविरोध
D) फक्त हिंदू राज्य
उत्तर: B) सर्व धर्मांना समान आदर, राज्य धर्मनिरपेक्ष
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. संविधान सभा – प्रांतिक विधानसभांनी निवडलेले सदस्य.
2. देशी संस्थाने – नंतर सामील.
3. सभा – फक्त पुरुष सदस्यांची.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: महिला सदस्यही होत्या (सरोजिनी नायडू इ.).
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| तारीख | घटना |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) ९ डिसेंबर १९४६ | 1) संविधान स्वीकार |
| b) १३ डिसेंबर १९४६ | 2) पहिली बैठक |
| c) २६ नोव्हेंबर १९४९ | 3) उद्देश प्रस्ताव |
| d) २६ जानेवारी १९५० | 4) अंमलबजावणी |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २४
प्रस्तावनेतील ‘बंधुता’ कशासाठी?
A) फक्त आर्थिक
B) व्यक्तीचा मान व राष्ट्रांची एकता अखंडता सुनिश्चित
C) फक्त राजकीय पक्ष
D) फक्त धर्म
उत्तर: B) व्यक्तीचा मान व राष्ट्रांची एकता अखंडता सुनिश्चित
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) संविधान – लोकसत्ताक, समाजवादी, निधर्मी, लोकशाही, गणराज्य
B) गणराज्य – वंशपरंपरागत राजे नाही
C) प्रस्तावना – फक्त १९७६ मध्ये पूर्ण
D) मूळ प्रस्तावना – १९४९, नंतर दुरुस्ती
उत्तर: C) प्रस्तावना – फक्त १९७६ मध्ये पूर्ण
प्रश्न २६
संविधान सभेचे कामकाज कोणत्या भाषेत चालत असे?
A) फक्त इंग्रजी
B) हिंदी व इंग्रजी मुख्य, इतरही
C) फक्त संस्कृत
D) फक्त उर्दू
उत्तर: B) हिंदी व इंग्रजी मुख्य, इतरही
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. आंबेडकर – मसुदा समिती अध्यक्ष + संविधान शिल्पकार.
2. राजेंद्र प्रसाद – सभा अध्यक्ष + पहिले राष्ट्रपती.
3. नेहरू – उद्देश प्रस्ताव + पहिले पंतप्रधान.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| शब्द / तत्त्व | ४२व्या दुरुस्तीनंतर |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) समाजवादी | 1) जोडले |
| b) निधर्मी | 2) जोडले |
| c) अखंडता | 3) जोडले (बंधुता सोबत) |
| d) मूळ ढाचा | 4) Basic Structure |
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-1, b-3, c-2, d-4
D) a-4, b-2, c-1, d-3
उत्तर: A) a-1, b-2, c-3, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) संविधान स्वीकार – २६ जानेवारी १९५० | अंमल – २६ नोव्हेंबर १९४९
B) स्वीकार – २६ नोव्हेंबर १९४९; अंमल – २६ जानेवारी १९५०; मसुदा समिती – आंबेडकर
C) उद्देश प्रस्ताव – आंबेडकर
D) पहिली बैठक – २६ जानेवारी
उत्तर: B) स्वीकार – २६ नोव्हेंबर १९४९; अंमल – २६ जानेवारी १९५०; मसुदा समिती – आंबेडकर
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. संविधान सभा – ९ डिसेंबर १९४६, राजेंद्र प्रसाद अध्यक्ष, आंबेडकर मसुदा
2. उद्देश प्रस्ताव – नेहरू; प्रस्तावना – न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता
3. स्वीकार २६ नोव्हेंबर १९४९, अंमल २६ जानेवारी १९५०
4. ४२वी दुरुस्ती – समाजवादी, निधर्मी, अखंडता; Basic Structure – केशवानंद
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – घटना निर्मिती व प्रस्तावना सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- संविधान सभा – ९ डिसेंबर १९४६, राजेंद्र प्रसाद अध्यक्ष
- मसुदा समिती – डॉ. आंबेडकर | बी.एन. राव – सल्लागार
- उद्देश प्रस्ताव – नेहरू (१३ डिसेंबर १९४६)
- स्वीकार – २६ नोव्हेंबर १९४९ | अंमल – २६ जानेवारी १९५०
- प्रस्तावना – सार्वभौम, समाजवादी, निधर्मी, लोकशाही, गणराज्य
- न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता | ४२वी दुरुस्ती १९७६
- Basic Structure – केशवानंद भारती प्रकरण
