भारतीय राज्यघटना | मूलभूत हक्क – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 3)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. मूलभूत हक्क भाग ३ मध्ये आहेत (कलम १२ ते ३५).
2. ते न्याय्य आहेत (Justiciable).
3. राज्य त्यांचे उल्लंघन करू शकते पूर्णपणे.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २
‘राज्य’ ची व्याख्या कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १४
B) कलम १२
C) कलम २१
D) कलम ३२
उत्तर: B) कलम १२
स्पष्टीकरण: सरकार, संसद, राज्य विधीमंडळ, स्थानिक प्राधिकरणे इ.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| हक्क | कलम |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) समानतेचा हक्क | 1) १४–१८ |
| b) स्वातंत्र्याचा हक्क | 2) १९–२२ |
| c) शोषणविरोधी हक्क | 3) २३–२४ |
| d) धर्माचा हक्क | 4) २५–२८ |
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-1, b-3, c-2, d-4
D) a-4, b-2, c-1, d-3
उत्तर: A) a-1, b-2, c-3, d-4
प्रश्न ४
कलम १४ कशाशी संबंधित?
A) भाषण स्वातंत्र्य
B) कायद्यासमोर समानता व समान संरक्षण
C) धर्मस्वातंत्र्य
D) शिक्षण हक्क
उत्तर: B) कायद्यासमोर समानता व समान संरक्षण
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) कलम १५ – भेदभाव निषेध
B) कलम १६ – नोकऱ्यांमध्ये समान संधी
C) कलम १७ – अस्पृश्यता संपुष्टात
D) कलम १८ – फक्त पदव्या देण्याचा हक्क
उत्तर: D) कलम १८ – फक्त पदव्या देण्याचा हक्क
स्पष्टीकरण: कलम १८ – पदव्यांचे उच्चाटन (Title).
प्रश्न ६
कलम १९ मध्ये किती स्वातंत्र्ये आहेत?
A) ४
B) ६
C) ७
D) ५
उत्तर: B) ६
स्पष्टीकरण: भाषण-अभिव्यक्ती, संघटन, संचार, वास्तव्य, व्यवसाय इ. (मूळ ७, एक काढले).
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. कलम २१ – जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्य.
2. यात शिक्षण, आरोग्य, स्वच्छ पर्यावरणही आले आहेत.
3. कलम २१ फक्त शारीरिक जीवनपुरते मर्यादित.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: विस्तारित व्याख्या – Maneka Gandhi प्रकरण नंतर.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| कलम | विषय |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) २१-A | 1) अटक व नजरकैद |
| b) २२ | 2) शिक्षण हक्क (६–१४ वर्षे)|
| c) २३ | 3) मानवी तस्करी व बेगार |
| d) २४ | 4) बालमजुरी निषेध |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
कलम २५–२८ कशाशी संबंधित?
A) शिक्षण
B) धर्मस्वातंत्र्य
C) संस्कृती
D) घटनात्मक उपाय
उत्तर: B) धर्मस्वातंत्र्य
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) कलम २९–३० – अल्पसंख्याक हक्क
B) कलम ३२ – घटनात्मक उपाय (हक्क अंमलबजावणी)
C) कलम ३२ – डॉ. आंबेडकरांनी “संविधानाचा आत्मा” म्हटले
D) कलम ३२ – फक्त राज्य सरकारांसाठी
उत्तर: D) कलम ३२ – फक्त राज्य सरकारांसाठी
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयात थेट जाता येते.
प्रश्न ११
रिट (Writ) किती प्रकारचे आहेत?
A) ३
B) ५
C) ७
D) ४
उत्तर: B) ५
स्पष्टीकरण: Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari, Quo-Warranto.
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. कलम ३२ – सर्वोच्च न्यायालयात रिट.
2. कलम २२६ – उच्च न्यायालयात रिट.
3. रिट – फक्त मूलभूत हक्कांसाठीच.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालय इतर हक्कांसाठीही रिट देऊ शकते.
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| रिट | अर्थ |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) Habeas Corpus | 1) अधिकारपदाची चौकशी |
| b) Mandamus | 2) शरीर हजर करो |
| c) Quo-Warranto | 3) कर्तव्य पार पाड |
| d) Certiorari | 4) अभिलेख मागवणे |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न १४
कलम १७ कशाशी संबंधित?
A) समानता
B) अस्पृश्यता संपुष्टात
C) धर्म
D) शिक्षण
उत्तर: B) अस्पृश्यता संपुष्टात
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मूलभूत हक्क – व्यक्ती व राज्य यांच्यात
B) काही हक्क फक्त नागरिकांना (उदा. १५, १६, १९)
C) सर्व हक्क परदेशी नागरिकांनाही पूर्ण उपलब्ध
D) कलम २१ – सर्वांना
उत्तर: C) सर्व हक्क परदेशी नागरिकांनाही पूर्ण उपलब्ध
प्रश्न १६
कलम २१-A कधी जोडले?
A) १९५०
B) ८६व्या घटनादुरुस्ती, २००२
C) ४२व्या दुरुस्ती
D) ४४व्या दुरुस्ती
उत्तर: B) ८६व्या घटनादुरुस्ती, २००२
स्पष्टीकरण: ६ ते १४ वर्षे मोफत व सक्तीचे शिक्षण.
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. कलम २३ – मानवी तस्करी व बेगार निषेध.
2. कलम २४ – १४ वर्षांखालील बालमजुरी निषेध.
3. हे हक्क फक्त नागरिकांना.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| हक्क | कलम |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) संस्कृती व शिक्षण | 1) ३२ |
| b) घटनात्मक उपाय | 2) २९–३० |
| c) धर्मस्वातंत्र्य | 3) २५–२८ |
| d) शोषणविरोध | 4) २३–२४ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
‘Habeas Corpus’ चा अर्थ काय?
A) अधिकार दाखवा
B) शरीर हजर करो (व्यक्तीची सुटका)
C) कर्तव्य पार पाडा
D) अभिलेख मागवा
उत्तर: B) शरीर हजर करो (व्यक्तीची सुटका)
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) कलम ३२ – मूलभूत हक्क अंमलबजावणी
B) आंबेडकर – “संविधानाचा आत्मा” (कलम ३२)
C) आपत्कालीन स्थितीत सर्व मूलभूत हक्क संपुष्टात येतात
D) कलम १९ व काही हक्क आपत्कालीन स्थितीत निलंबित होऊ शकतात
उत्तर: C) आपत्कालीन स्थितीत सर्व मूलभूत हक्क संपुष्टात येतात
स्पष्टीकरण: कलम २०, २१ निलंबित होत नाहीत (४४वी दुरुस्ती).
प्रश्न २१
कलम १५(४) व १६(४) कशासाठी?
A) सामान्य समानता
B) मागासवर्गांसाठी विशेष तरतूद (आरक्षण)
C) धर्मस्वातंत्र्य
D) शिक्षण
उत्तर: B) मागासवर्गांसाठी विशेष तरतूद (आरक्षण)
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मूलभूत हक्क – राज्य विरुद्ध व्यक्ती.
2. काही हक्क व्यक्ती-व्यक्तीतही लागू (उदा. अस्पृश्यता).
3. सर्व हक्क कायम निलंबित करता येतात.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| कलम | विषय |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) १४ | 1) अस्पृश्यता |
| b) १७ | 2) समानता |
| c) १९ | 3) सहा स्वातंत्र्ये |
| d) २१ | 4) जीवन व स्वातंत्र्य |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २४
‘Right to Education’ कोणत्या कलमात?
A) २१
B) २१-A
C) ४५
D) १९
उत्तर: B) २१-A
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) कलम ३० – अल्पसंख्याकांना शिक्षण संस्था स्थापन व प्रशासन
B) कलम २९ – भाषा, लिपी, संस्कृती जतन
C) हे हक्क फक्त धार्मिक अल्पसंख्याकांना
D) भाषिक अल्पसंख्याकांनाही
उत्तर: C) हे हक्क फक्त धार्मिक अल्पसंख्याकांना
प्रश्न २६
मूलभूत हक्क निलंबित करण्याबाबत योग्य विधान?
A) सर्व हक्क कधीही निलंबित
B) राष्ट्रीय आपत्कालीन स्थितीत काही हक्क (१९) निलंबित होऊ शकतात; २० व २१ नाही
C) फक्त राज्य सरकार निलंबित करू शकते
D) कधीही निलंबित होत नाहीत
उत्तर: B) राष्ट्रीय आपत्कालीन स्थितीत काही हक्क (१९) निलंबित होऊ शकतात; २० व २१ नाही
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. कलम ३२ – आंबेडकरांनी संविधानाचा आत्मा म्हटले.
2. रिट – हक्क अंमलबजावणीचे प्रभावी साधन.
3. उच्च न्यायालय – कलम २२६ अंतर्गत रिट.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| हक्क | स्वरूप |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) समानता | 1) २५–२८ |
| b) स्वातंत्र्य | 2) १४–१८ |
| c) धर्म | 3) १९–२२ |
| d) घटनात्मक उपाय | 4) ३२ |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) कलम २१-A – १९५० | अस्पृश्यता – कलम १९
B) कलम २१-A – २००२; अस्पृश्यता – कलम १७; रिट – कलम ३२; जीवन – कलम २१
C) सहा स्वातंत्र्ये – कलम १४
D) धर्म – कलम ३२
उत्तर: B) कलम २१-A – २००२; अस्पृश्यता – कलम १७; रिट – कलम ३२; जीवन – कलम २१
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. भाग ३ – कलम १२ ते ३५; राज्य व्याख्या – १२
2. समानता १४–१८, स्वातंत्र्य १९–२२, शोषण २३–२४, धर्म २५–२८, संस्कृती २९–३०
3. कलम ३२ – रिट (५ प्रकार), आंबेडकर – आत्मा
4. २१-A शिक्षण, २०-२१ आपत्कालीन निलंबित नाहीत
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – मूलभूत हक्क सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- भाग ३ – कलम १२ ते ३५ | राज्य – कलम १२
- समानता – १४ ते १८ (१७ अस्पृश्यता)
- स्वातंत्र्य – १९ ते २२ (६ स्वातंत्र्ये + २१ जीवन)
- शोषणविरोध – २३–२४ | धर्म – २५–२८ | संस्कृती – २९–३०
- घटनात्मक उपाय – कलम ३२ (५ रिट) | २१-A – शिक्षण (२००२)
- आंबेडकर – “कलम ३२ संविधानाचा आत्मा”
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: