ग्रामीण वस्त्या | तांडे, झोपडपट्या व त्यांचे प्रश्न – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 6)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. ग्रामीण वस्ती – शेती व संबंधित व्यवसायावर आधारित.
2. गाव – भारतातील मूलभूत ग्रामीण वस्ती.
3. झोपडपट्टी – फक्त ग्रामीण भागात असते.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: झोपडपट्टी = मुख्यतः **शहरी** अनौपचारिक वस्ती.
प्रश्न २
तांडा म्हणजे काय?
A) मोठे शहर
B) भटक्या/विमुक्त जातींची वस्ती किंवा तात्पुरती/पारंपरिक वस्ती
C) फक्त कारखाना
D) फक्त बंदर
उत्तर: B) भटक्या/विमुक्त जातींची वस्ती किंवा तात्पुरती/पारंपरिक वस्ती
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात तांडा – विशेषतः भटक्या विमुक्त समाजाच्या वस्त्या.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| वस्ती प्रकार | वैशिष्ट्य |
| ------------------ | ---------------------------- |
| a) गाव | 1) शहरी अनौपचारिक, ग
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ४
झोपडपट्टीच्या मुख्य समस्या कोणत्या?
A) फक्त सौंदर्य
B) स्वच्छता, पाणी, स्वच्छतागृह, आरोग्य, गर्दी, सुरक्षितता
C) फक्त जास्त पाऊस
D) फक्त शेती
उत्तर: B) स्वच्छता, पाणी, स्वच्छतागृह, आरोग्य, गर्दी, सुरक्षितता
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) झोपडपट्टी – स्वस्त मजूर व अनौपचारिक अर्थव्यवस्था
B) झोपडपट्टी – नियोजित विकास
C) झोपडपट्टी – स्थलांतरितांची गर्दी
D) झोपडपट्टी – मूलभूत सुविधा अभाव
उत्तर: B) झोपडपट्टी – नियोजित विकास
स्पष्टीकरण: झोपडपट्टी = **अनौपचारिक/अनियोजित**.
प्रश्न ६
ग्रामीण वस्त्यांचे प्रकार कोणते?
A) फक्त एकच प्रकार
B) विखुरलेल्या, एकत्रित (nucleated), रेषीय (linear)
C) फक्त झोपडपट्टी
D) फक्त मेगासिटी
उत्तर: B) विखुरलेल्या, एकत्रित (nucleated), रेषीय (linear)
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. एकत्रित वस्ती – पाणी/सुरक्षा/शेती जवळ गर्दीने.
2. विखुरलेली – शेतजमिनीजवळ वेगवेगळे घर.
3. रेषीय – रस्ता/नदीकाठी.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| समस्या | संबंधित वस्ती |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) पाणी-स्वच्छता | 1) ग्रामीण + तांडा |
| b) जमीन हक्क | 2) झोपडपट्टी मुख्य |
| c) आरोग्य सेवा अभाव | 3) दोन्ही (ग्रामीण/शहरी) |
| d) गर्दी-प्रदूषण | 4) झोपडपट्टी |
A) a-3, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-3, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
मुंबईतील प्रसिद्ध मोठी झोपडपट्टी कोणती?
A) ताडोबा
B) धारावी
C) मेल्घाट
D) लोणार
उत्तर: B) धारावी
स्पष्टीकरण: धारावी – आशियातील मोठ्या झोपडपट्ट्यांपैकी.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) तांडा – महाराष्ट्रात भटक्या विमुक्त समाजाशी संबंधित
B) तांड्यांना मूलभूत सुविधा कमी
C) तांडा – महानगरपालिका क्षेत्र
D) तांडा – ग्रामीण/अर्ध-ग्रामीण स्वरूप
उत्तर: C) तांडा – महानगरपालिका क्षेत्र
प्रश्न ११
झोपडपट्टी पुनर्वसन / सुधारणा योजनांचा उद्देश काय?
A) फक्त तोडून टाकणे
B) घरे, पाणी, स्वच्छता, रस्ते, हक्क सुरक्षित करणे
C) फक्त स्थलांतर थांबवणे
D) फक्त कर वाढवणे
उत्तर: B) घरे, पाणी, स्वच्छता, रस्ते, हक्क सुरक्षित करणे
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ग्रामीण समस्या – पाणी, रस्ते, आरोग्य, शिक्षण, वीज.
2. झोपडपट्टी समस्या – गर्दी, स्वच्छता, मालकी हक्क, आरोग्य.
3. दोन्हीकडे मूलभूत सुविधा अभाव समान आव्हान.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| योजना / संकल्पना | उद्देश |
| -------------------- | ---------------------------- |
| a) PMAY | 1) झोपडपट्टी मुक्त / घरे |
| b) स्वच्छ भारत | 2) स्वच्छतागृह, स्वच्छता |
| c) स्मार्ट सिटी | 3) शहरी सुविधा सुधारणा |
| d) ग्रामविकास | 4) ग्रामीण पायाभूत सुविधा |
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-1, b-3, c-2, d-4
D) a-4, b-2, c-1, d-3
उत्तर: A) a-1, b-2, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: PMAY – Pradhan Mantri Awas Yojana (घरे).
प्रश्न १४
ग्रामीण-शहरी स्थलांतराचा झोपडपट्टीशी संबंध काय?
A) काहीही नाही
B) ग्रामीण गरीबी → शहरात स्थलांतर → झोपडपट्टी वाढ
C) झोपडपट्टी → ग्रामीण स्थलांतर वाढ
D) फक्त पर्यटन
उत्तर: B) ग्रामीण गरीबी → शहरात स्थलांतर → झोपडपट्टी वाढ
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) गाव – पंचायत राज व्यवस्था
B) झोपडपट्टी – अनेकदा अनधिकृत जमीन
C) तांडा – पूर्ण महानगर सुविधा
D) ग्रामीण वस्ती – शेती मुख्य आधार
उत्तर: C) तांडा – पूर्ण महानगर सुविधा
प्रश्न १६
‘स्लम’ ची व्याख्या सामान्यतः कशाशी संबंधित?
A) नियोजित सोसायटी
B) गर्दी, कच्ची घरे, सुविधा अभाव, अनौपचारिक
C) फक्त ग्रामपंचायत
D) फक्त औद्योगिक वसाहत
उत्तर: B) गर्दी, कच्ची घरे, सुविधा अभाव, अनौपचारिक
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. महाराष्ट्रात मुंबई, पुणे, नागपूर – मोठ्या झोपडपट्ट्या.
2. धारावी – मुंबई, अनौपचारिक उद्योगही.
3. झोपडपट्टी – फक्त निवास, आर्थिक क्रिया नाहीत.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: धारावीत चामडे, कपडे इ. अनौपचारिक उद्योग आहेत.
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| वस्ती / समस्या | उपाय / संबंधित |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) झोपडपट्टी | 1) पंचायत, रस्ते, पाणी |
| b) गाव | 2) पुनर्वसन, PMAY, स्वच्छता |
| c) तांडा | 3) विशेष सुविधा, हक्क, शिक्षण |
| d) स्थलांतर | 4) ग्रामीण रोजगार (MGNREGA) |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
ग्रामीण वस्त्यांमध्ये ‘पाणीटंचाई’ चे मुख्य कारण काय?
A) फक्त जास्त पाऊस
B) अनियमित पाऊस, भूजल घट, पायाभूत अभाव
C) फक्त शहरीकरण
D) फक्त जंगल वाढ
उत्तर: B) अनियमित पाऊस, भूजल घट, पायाभूत अभाव
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) MGNREGA – ग्रामीण रोजगार हमी
B) PMAY – घरे
C) स्वच्छ भारत – शौचालय/स्वच्छता
D) MGNREGA – फक्त शहरी बेरोजगारी
उत्तर: D) MGNREGA – फक्त शहरी बेरोजगारी
स्पष्टीकरण: MGNREGA = **ग्रामीण** रोजगार हमी.
प्रश्न २१
तांड्यांच्या विकासातील मुख्य आव्हाने कोणती?
A) फक्त जास्त सुविधा
B) जमीन हक्क, शिक्षण, आरोग्य, रस्ते, स्थिरावस्था
C) फक्त पर्यटन
D) फक्त औद्योगिक कर
उत्तर: B) जमीन हक्क, शिक्षण, आरोग्य, रस्ते, स्थिरावस्था
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. झोपडपट्टी – स्वस्त मजूर पुरवठा.
2. अनौपचारिक अर्थव्यवस्था मोठी.
3. पुनर्वसन करताना आजीविकाही विचारात घ्यावी.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| प्रकार | स्थान / उदाहरण |
| ------------------ | ---------------------------- |
| a) एकत्रित गाव | 1) मुंबई |
| b) विखुरलेली वस्ती | 2) पाण्याजवळ गर्दीने |
| c) झोपडपट्टी | 3) शेतजमिनीलगत वेगळे |
| d) तांडा | 4) महाराष्ट्र, विमुक्त समाज |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २४
शहरी झोपडपट्टी वाढीचे मुख्य कारण कोणते?
A) फक्त पर्यटन वाढ
B) ग्रामीण-शहरी स्थलांतर + स्वस्त गृहअभाव
C) फक्त जंगल तोड
D) फक्त पाऊस
उत्तर: B) ग्रामीण-शहरी स्थलांतर + स्वस्त गृहअभाव
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) ग्रामपंचायत – गावाचे स्थानिक स्वराज्य
B) झोपडपट्टी – अनेकदा नगरपालिका/महापालिका क्षेत्रात
C) तांडा – संपूर्ण नियोजित स्मार्ट सिटी
D) ग्रामीण विकास – पायाभूत सुविधा महत्त्वाच्या
उत्तर: C) तांडा – संपूर्ण नियोजित स्मार्ट सिटी
प्रश्न २६
‘इन-सिटू’ पुनर्वसन म्हणजे काय?
A) दुसऱ्या शहरात हलवणे
B) त्याच जागी सुधारणा/पुनर्बांधणी
C) फक्त तोडणे
D) फक्त ग्रामीण भागात पाठवणे
उत्तर: B) त्याच जागी सुधारणा/पुनर्बांधणी
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ग्रामीण व शहरी वस्त्यांमध्ये सुविधा दरी आहे.
2. तांड्यांना विशेष धोरण गरजेचे.
3. झोपडपट्टी सुधारणा – फक्त इमारती, सामाजिक बाबी नको.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: पुनर्वसनात आजीविका, शिक्षण, आरोग्यही महत्त्वाचे.
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| समस्या | मुख्य प्रभावित |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) खुले शौचालय | 1) झोपडपट्टी + गाव |
| b) कच्ची घरे | 2) झोपडपट्टी मुख्य |
| c) जमीन मालकी अभाव | 3) तांडा + झोपडपट्टी |
| d) आरोग्य सेवा दूरी | 4) ग्रामीण + तांडा |
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-1, b-3, c-2, d-4
D) a-4, b-2, c-1, d-3
उत्तर: A) a-1, b-2, c-3, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) धारावी – पुणे | तांडा – महानगर फक्त
B) धारावी – मुंबई; तांडा – भटके/विमुक्त वस्ती; गाव – शेती आधारित
C) झोपडपट्टी – नियोजित वसाहत
D) PMAY – फक्त रस्ते
उत्तर: B) धारावी – मुंबई; तांडा – भटके/विमुक्त वस्ती; गाव – शेती आधारित
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. गाव – शेती, पंचायत; तांडा – विमुक्त/भटके, सुविधा अभाव
2. झोपडपट्टी – अनौपचारिक, गर्दी, धारावी उदाहरण; स्थलांतर → वाढ
3. समस्या – पाणी, स्वच्छता, आरोग्य, हक्क | उपाय – PMAY, स्वच्छ भारत, JFM/ग्रामविकास
4. एकत्रित/विखुरलेली/रेषीय वस्ती प्रकार; इन-सिटू पुनर्वसन महत्त्वाचे
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – ग्रामीण वस्त्या, तांडे, झोपडपट्या सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- गाव – शेती आधारित, पंचायत | एकत्रित / विखुरलेली / रेषीय
- तांडा – भटके/विमुक्त समाजाची वस्ती, सुविधा व हक्क अभाव
- झोपडपट्टी – अनौपचारिक, गर्दी, धारावी (मुंबई)
- समस्या – पाणी, स्वच्छता, आरोग्य, जमीन हक्क, गर्दी
- उपाय – PMAY, स्वच्छ भारत, MGNREGA, इन-सिटू पुनर्वसन
- स्थलांतर (ग्रामीण→शहरी) → झोपडपट्टी वाढ
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: