पर्यावरण पूरक विकास | साधनसंपत्ती संधारण – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 8)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. पर्यावरण पूरक विकास = आर्थिक वाढ + पर्यावरण जतन.
2. साधनसंपत्ती संधारण = सध्या वापर व भविष्य जतन.
3. विकास म्हणजे फक्त उद्योग वाढ, पर्यावरण गौण.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: शाश्वत/पर्यावरण पूरक विकास = तीनही स्तंभ – आर्थिक, सामाजिक, पर्यावरणीय.
प्रश्न २
नूतनीकरणयोग्य ऊर्जा स्रोतांमध्ये कोणते येतात?
A) कोळसा, तेल
B) सौर, पवन, जल, बायोमास
C) फक्त अणुऊर्जा
D) फक्त नैसर्गिक वायू
उत्तर: B) सौर, पवन, जल, बायोमास
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| स्रोत प्रकार | उदाहरण |
| --------------------- | -------------------------- |
| a) नूतनीकरणयोग्य | 1) कोळसा, खनिज तेल |
| b) अनूतनीकरणयोग्य | 2) सौर, पवन |
| c) स्वच्छ ऊर्जा | 3) कमी उत्सर्जन |
| d) जीवाश्म इंधन | 4) कोळसा, तेल, वायू |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ४
‘३R’ तत्त्व कशाशी संबंधित?
A) फक्त रस्ते
B) Reduce, Reuse, Recycle (कमी करा, पुनर्वापर, पुनर्चक्रीकरण)
C) फक्त रेल्वे
D) फक्त रक्षा
उत्तर: B) Reduce, Reuse, Recycle (कमी करा, पुनर्वापर, पुनर्चक्रीकरण)
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) सौर ऊर्जा – नूतनीकरणयोग्य व स्वच्छ
B) कोळसा – अनूतनीकरणयोग्य व प्रदूषणकारी
C) पवन ऊर्जा – फक्त रात्री चालते
D) जलविद्युत – नूतनीकरणयोग्य (योग्य व्यवस्थापनासह)
उत्तर: C) पवन ऊर्जा – फक्त रात्री चालते
स्पष्टीकरण: पवन = वाऱ्यावर; दिवस-रात्र दोन्ही शक्य (वाऱ्यानुसार).
प्रश्न ६
चक्रीय अर्थव्यवस्था (Circular Economy) म्हणजे काय?
A) फक्त कचरा टाकणे
B) उत्पादनाचा पुनर्वापर, कचरा कमी, संसाधन चक्रात ठेवणे
C) फक्त नवीन खणणे
D) फक्त निर्यात
उत्तर: B) उत्पादनाचा पुनर्वापर, कचरा कमी, संसाधन चक्रात ठेवणे
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. जल संधारण – पाणलोट विकास, पावसाचे पाणी साठवणे.
2. मृदा संधारण – बांध, पट्टेदार शेती, वृक्ष लागवड.
3. वन संधारण – फक्त तोडणे थांबवणे, लागवड नको.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: वन संधारणात संरक्षण + पुनर्वनीकरण दोन्ही आवश्यक.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| संधारण प्रकार | उपाय / उदाहरण |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) जल | 1) पट्टेदार शेती, बांध |
| b) मृदा | 2) पाणलोट, जलयुक्त शिवार |
| c) वन | 3) JFM, सोशल फॉरेस्ट्री |
| d) ऊर्जा | 4) सौर, पवन, बचत |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
‘जलयुक्त शिवार’ योजना कशाशी संबंधित?
A) फक्त शहरे
B) महाराष्ट्र – पाणलोट व जलसंधारण
C) फक्त समुद्र
D) फक्त हिमनद्या
उत्तर: B) महाराष्ट्र – पाणलोट व जलसंधारण
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) अनूतनीकरणयोग्य स्रोत – मर्यादित, संधारण गरजेचे
B) नूतनीकरणयोग्य – शाश्वत वापर शक्य
C) कोळसा – अनंत काळ पुरेल
D) खनिजे – पुनर्वापर व पर्याय शोधणे आवश्यक
उत्तर: C) कोळसा – अनंत काळ पुरेल
प्रश्न ११
भारत सरकारच्या स्वच्छ ऊर्जा ध्येयात कोणते समाविष्ट?
A) फक्त कोळसा वाढ
B) सौर, पवन क्षमता वाढ, नॉन-फॉसिल इंधन हिस्सा
C) फक्त तेल आयात वाढ
D) फक्त अणुऊर्जा बंद
उत्तर: B) सौर, पवन क्षमता वाढ, नॉन-फॉसिल इंधन हिस्सा
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ऊर्जा बचत = पर्यावरण पूरक विकास.
2. LED, सार्वजनिक वाहतूक, इमारत कार्यक्षमता – उपाय.
3. ऊर्जा वापर वाढवणेच फक्त विकास.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| योजना / संकल्पना | संबंधित |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) जलयुक्त शिवार | 1) राष्ट्रीय सौर मोहीम |
| b) National Solar Mission | 2) महाराष्ट्र जलसंधारण |
| c) UJJWALA | 3) स्वच्छ इंधन (LPG) |
| d) UJALA | 4) LED बल्ब वितरण |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
मृदा संधारणाचे मुख्य उद्देश काय?
A) फक्त पिके कमी करणे
B) माती धूप रोखणे, सुपीकता टिकवणे
C) फक्त बांधकाम
D) फक्त खनिज काढणे
उत्तर: B) माती धूप रोखणे, सुपीकता टिकवणे
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) पट्टेदार शेती – उतारांवर धूप कमी
B) वृक्ष लागवड – माती बांधून ठेवते
C) जंगल तोड – मृदा संधारण वाढवते
D) बांध/टेरेस – पाणी व माती जतन
उत्तर: C) जंगल तोड – मृदा संधारण वाढवते
स्पष्टीकरण: वननाश → धूप वाढते.
प्रश्न १६
‘कॅрбоन्सिक्रेट’ किंवा कार्बन फुटप्रिंट कमी करणे कशाशी संबंधित?
A) जास्त कोळसा वापर
B) उत्सर्जन कमी, स्वच्छ ऊर्जा, वृक्ष लागवड
C) फक्त कार वाढ
D) फक्त प्लास्टिक वाढ
उत्तर: B) उत्सर्जन कमी, स्वच्छ ऊर्जा, वृक्ष लागवड
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. जैविक शेती – रासायनिक खत/कीटकनाशके कमी.
2. सेंद्रिय खत – माती आरोग्य सुधारते.
3. एकपिक पद्धत नेहमी पर्यावरण पूरक.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: एकपिक (monoculture) अनेकदा कीटक/माती समस्या वाढवते.
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| उपाय | क्षेत्र |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) सौर पंप | 1) गृह ऊर्जा बचत |
| b) LED / UJALA | 2) शेती, डिझेल कमी |
| c) पाणलोट विकास | 3) जल व मृदा |
| d) पुनर्वनीकरण | 4) वन व कार्बन |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
संसाधन कार्यक्षमता (Resource Efficiency) म्हणजे काय?
A) जास्त वापर
B) कमी संसाधनात जास्त उत्पादन/सेवा, कचरा कमी
C) फक्त नवीन खनिज शोध
D) फक्त आयात
उत्तर: B) कमी संसाधनात जास्त उत्पादन/सेवा, कचरा कमी
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) सार्वजनिक वाहतूक – इंधन व प्रदूषण कमी
B) सायकल/पायी – पर्यावरण पूरक
C) एकट्याने कार = नेहमी सर्वोत्तम
D) कार पूलिंग – उत्सर्जन कमी
उत्तर: C) एकट्याने कार = नेहमी सर्वोत्तम
प्रश्न २१
महाराष्ट्रातील पर्यावरण पूरक उपक्रमांमध्ये कोणते येते?
A) फक्त कोळसा वाढ
B) जलयुक्त शिवार, सौर, पवन प्रकल्प, जलगत शिवार
C) फक्त जंगल तोड
D) फक्त प्लास्टिक वाढ
उत्तर: B) जलयुक्त शिवार, सौर, पवन प्रकल्प, जलगत शिवार
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. कचरा वर्गीकरण – पुनर्चक्रीकरण सोपे.
2. कंपोस्ट – सेंद्रिय कचरापासून खत.
3. सर्व कचरा जाळणे = सर्वोत्तम पर्यावरण उपाय.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: जाळणे → वायू प्रदूषण; ३R व वैज्ञानिक व्यवस्थापन चांगले.
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| संधारण / विकास | मुख्य लाभ |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) जलसंधारण | 1) कार्बन शोषण, जैवविविधता |
| b) वनसंधारण | 2) पाणी उपलब्धता, दुष्काळ कमी |
| c) स्वच्छ ऊर्जा | 3) उत्सर्जन व प्रदूषण कमी |
| d) मृदा संधारण | 4) सुपीकता व अन्न सुरक्षा |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २४
‘नेट झीरो’ ध्येय कशाशी संबंधित?
A) फक्त लोकसंख्या शून्य
B) उत्सर्जन व शोषण संतुलन (निव्वळ शून्य कार्बन)
C) फक्त उद्योग बंद
D) फक्त निर्यात शून्य
उत्तर: B) उत्सर्जन व शोषण संतुलन (निव्वळ शून्य कार्बन)
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) भारत – २०७० पर्यंत नेट झीरो चे ध्येय (घोषित)
B) स्वच्छ ऊर्जा वाढ – त्या दिशेने पाऊल
C) फक्त कोळसा वाढून नेट झीरो शक्य
D) वन व नूतनीकरणयोग्य ऊर्जा महत्त्वाची
उत्तर: C) फक्त कोळसा वाढून नेट झीरो शक्य
प्रश्न २६
पर्यावरण पूरक विकासातील ‘स्थानिक सहभाग’ का महत्त्वाचा?
A) फक्त कर गोळा करणे
B) JFM, पाणलोट, ग्रामस्तर योजना यशस्वी होण्यासाठी
C) फक्त केंद्र निर्णय
D) फक्त विदेशी मदत
उत्तर: B) JFM, पाणलोट, ग्रामस्तर योजना यशस्वी होण्यासाठी
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ३R + चक्रीय अर्थव्यवस्था = कचरा व संसाधन दबाव कमी.
2. स्वच्छ ऊर्जा + ऊर्जा बचत = उत्सर्जन कमी.
3. संधारण = फक्त सरकारी जबाबदारी, नागरिकांची नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| संकल्पना | अर्थ |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) ३R | 1) निव्वळ शून्य कार्बन |
| b) Circular Economy | 2) Reduce-Reuse-Recycle |
| c) Net Zero | 3) संसाधन चक्रात |
| d) Green Economy | 4) कमी कार्बन + समावेश |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) जलयुक्त शिवार – केरळ | UJALA – कोळसा
B) जलयुक्त शिवार – महाराष्ट्र जलसंधारण; National Solar Mission – सौर; ३R – कचरा व्यवस्थापन
C) कोळसा – नूतनीकरणयोग्य
D) वननाश – मृदा संधारण
उत्तर: B) जलयुक्त शिवार – महाराष्ट्र जलसंधारण; National Solar Mission – सौर; ३R – कचरा व्यवस्थापन
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. नूतनीकरणयोग्य – सौर/पवन/जल; अनूतनीकरण – कोळसा/तेल → संधारण आवश्यक
2. ३R + चक्रीय अर्थव्यवस्था + संसाधन कार्यक्षमता = पर्यावरण पूरक
3. जल-मृदा-वन संधारण + स्वच्छ ऊर्जा + ऊर्जा बचत = शाश्वत विकास
4. जलयुक्त शिवार, Solar Mission, UJALA, JFM, नेट झीरो – व्यावहारिक पावले
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – पर्यावरण पूरक विकास व संधारण सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- नूतनीकरणयोग्य – सौर, पवन, जल | अनूतनीकरण – कोळसा, तेल, खनिजे
- ३R – Reduce, Reuse, Recycle | चक्रीय अर्थव्यवस्था – कचरा कमी
- जलसंधारण – पाणलोट, जलयुक्त शिवार | मृदा – बांध, पट्टेदार शेती
- वन – JFM, पुनर्वनीकरण | ऊर्जा – Solar Mission, UJALA, बचत
- नेट झीरो – उत्सर्जन-शोषण संतुलन | ग्रीन इकॉनॉमी – कमी कार्बन
- स्थानिक सहभाग + तंत्र + धोरण = यशस्वी संधारण
