मानवी विकास व पर्यावरण | MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 7)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. मानवी विकास निर्देशांक (HDI) – आरोग्य, शिक्षण व जीवनस्तर यावर आधारित.
2. UNDP हे HDI प्रकाशित करते.
3. HDI फक्त GDP वर आधारित आहे.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: HDI = Life Expectancy + Education + Per Capita Income. फक्त GDP नव्हे.
प्रश्न २
मानवी विकास संकल्पना कोणी मांडली?
A) अॅडम स्मिथ
B) महबूब उल हक व अमर्त्य सेन
C) कार्ल मार्क्स
D) माल्थस
उत्तर: B) महबूब उल हक व अमर्त्य सेन
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| संकल्पना / निर्देशांक | संबंधित |
| --------------------- | -------------------------- |
| a) HDI | 1) लिंग असमानता |
| b) GDI | 2) मानवी विकास |
| c) GII | 3) लिंग विकास |
| d) MPI | 4) बहुआयामी गरिबी |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ४
शाश्वत विकास (Sustainable Development) ची व्याख्या कोणत्या अहवालात प्रसिद्ध झाली?
A) ब्रुंडटलँड अहवाल (१९८७)
B) क्लोन अहवाल
C) रोम क्लब फक्त
D) केवळ स्टॉकहोम १९७२
उत्तर: A) ब्रुंडटलँड अहवाल (१९८७)
स्पष्टीकरण: “Our Common Future” – सध्याच्या गरजा पूर्ण करताना भविष्याच्या गरजांशी तडजोड न करणे.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मानवी विकास – लोकांचे विकल्प वाढवणे
B) आर्थिक वाढ = नेहमी मानवी विकास
C) शिक्षण व आरोग्य – मानवी विकासाचे स्तंभ
D) पर्यावरणीय शाश्वतता – दीर्घकालीन विकासाला आवश्यक
उत्तर: B) आर्थिक वाढ = नेहमी मानवी विकास
स्पष्टीकरण: GDP वाढ ≠ HDI वाढ (असमानता, आरोग्य, शिक्षण वेगळे).
प्रश्न ६
SDGs (Sustainable Development Goals) किती आहेत व केव्हा स्वीकारले?
A) ८, २०००
B) १७, २०१५
C) १२, २०१०
D) २०, २०२०
उत्तर: B) १७, २०१५
स्पष्टीकरण: MDGs नंतर SDGs – २०३० पर्यंतचे ध्येय.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. पर्यावरणीय ऱ्हास – मानवी विकासाला धोका.
2. प्रदूषण, वननाश, हवामान बदल – विकास खीळ घालतात.
3. विकास व पर्यावरण पूर्णपणे विरोधी आहेत, समन्वय अशक्य.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: शाश्वत विकास = विकास + पर्यावरण समन्वय शक्य.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| SDG / विषय | क्रमांक / संबंधित |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) गरिबी निर्मूलन | 1) SDG 13 |
| b) हवामान कृती | 2) SDG 1 |
| c) गुणवत्ता शिक्षण | 3) SDG 4 |
| d) स्वच्छ ऊर्जा | 4) SDG 7 |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
भारताच्या HDI क्रमवारीबाबत सामान्य सत्य कोणते?
A) नेहमी जगात पहिला
B) मध्यम मानवी विकास श्रेणीत (सामान्यतः)
C) सर्वात खालचा
D) फक्त GDP वरून ठरतो
उत्तर: B) मध्यम मानवी विकास श्रेणीत (सामान्यतः)
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) केरळ – उच्च HDI (राज्यांत)
B) बिहार/उत्तर प्रदेश – तुलनेने कमी HDI
C) HDI – फक्त मुंबई शहरासाठी मोजला जातो
D) शिक्षण व आरोग्य निर्देशक महत्त्वाचे
उत्तर: C) HDI – फक्त मुंबई शहरासाठी मोजला जातो
स्पष्टीकरण: HDI देश/राज्य पातळीवर मोजला जातो.
प्रश्न ११
‘पर्यावरणीय शाश्वतता’ म्हणजे काय?
A) फक्त उद्योग वाढ
B) नैसर्गिक संसाधने भविष्यासाठी जतन करून विकास
C) फक्त वृक्षतोडी
D) फक्त शहरीकरण
उत्तर: B) नैसर्गिक संसाधने भविष्यासाठी जतन करून विकास
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मानवी विकास – विकल्प (choices) वाढवणे.
2. आरोग्य, शिक्षण, सन्माननीय जीवन – तीन मुख्य आयाम.
3. फक्त उत्पन्न वाढ = पूर्ण मानवी विकास.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| अहवाल / परिषद | वर्ष / विषय |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) स्टॉकहोम | 1) १९९२, पर्यावरण व विकास |
| b) रियो (Earth Summit) | 2) १९७२, मानवी पर्यावरण |
| c) ब्रुंडटलँड | 3) १९८७, शाश्वत विकास |
| d) पॅरिस करार | 4) २०१५, हवामान |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
अमर्त्य सेन यांचे मुख्य योगदान कोणते?
A) फक्त GDP सिद्धांत
B) Capability Approach (क्षमता/विकल्प दृष्टिकोन)
C) फक्त लोकसंख्या सिद्धांत
D) फक्त व्यापार सिद्धांत
उत्तर: B) Capability Approach (क्षमता/विकल्प दृष्टिकोन)
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) MDGs – २०००–२०१५
B) SDGs – २०१५–२०३०
C) SDGs – फक्त विकसित देशांसाठी
D) SDGs – सर्व देशांसाठी सार्वत्रिक
उत्तर: C) SDGs – फक्त विकसित देशांसाठी
प्रश्न १६
पर्यावरण व मानवी आरोग्य संबंधात योग्य विधान कोणते?
A) प्रदूषणाचा आरोग्यावर परिणाम नाही
B) वायू-जल प्रदूषण → श्वसन/पाणीजन्य रोग → HDI घट
C) फक्त शेती प्रभावित
D) फक्त उद्योग प्रभावित
उत्तर: B) वायू-जल प्रदूषण → श्वसन/पाणीजन्य रोग → HDI घट
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ग्रीन GDP – पर्यावरणीय ऱ्हास वजा करून मोजणी.
2. पारंपरिक GDP – पर्यावरणीय खर्च दाखवत नाही.
3. शाश्वत विकास = फक्त आर्थिक वाढ.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| निर्देशांक / धोरण | उद्देश |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) HDI | 1) हवामान कृती |
| b) SDG 13 | 2) मानवी विकास मोजणी |
| c) पॅरिस करार | 3) जागतिक तापमान नियंत्रण |
| d) नॅशनल अॅक्शन प्लॅन | 4) भारताचे हवामान धोरण |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
‘इंटरजनरेशनल इक्विटी’ म्हणजे काय?
A) फक्त सध्याच्या पिढीतील समानता
B) सध्याची पिढी व भविष्यातील पिढी यांच्यातील न्याय
C) फक्त पुरुष-स्त्री समानता
D) फक्त शहरी-ग्रामीण
उत्तर: B) सध्याची पिढी व भविष्यातील पिढी यांच्यातील न्याय
स्पष्टीकरण: शाश्वत विकासाचा गाभा – भविष्याच्या गरजा जतन.
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) वननाश – जैवविविधता घट + हवामान बदल
B) प्रदूषण – आरोग्य खर्च वाढ
C) पर्यावरण ऱ्हास – गरिबी कमी करतो
D) शाश्वत शेती – दीर्घकालीन अन्न सुरक्षा
उत्तर: C) पर्यावरण ऱ्हास – गरिबी कमी करतो
स्पष्टीकरण: पर्यावरण ऱ्हास → गरिबी व असुरक्षितता वाढवतो.
प्रश्न २१
भारतातील मानवी विकासातील मुख्य आव्हाने कोणती?
A) फक्त जास्त HDI
B) असमानता, कुपोषण, शिक्षण गुणवत्ता, आरोग्य सेवा, पर्यावरणीय दबाव
C) फक्त विदेशी कर्ज
D) फक्त पर्यटन
उत्तर: B) असमानता, कुपोषण, शिक्षण गुणवत्ता, आरोग्य सेवा, पर्यावरणीय दबाव
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. महिला सक्षमीकरण – HDI व GDI सुधारण्यास मदत.
2. मुलींचे शिक्षण – दीर्घकालीन विकास.
3. लिंग असमानता – विकासावर परिणाम नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| समस्या | मानवी विकास परिणाम |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) कुपोषण | 1) श्वसन रोग, आयुष्य घट |
| b) वायू प्रदूषण | 2) बालमृत्यु, क्षमता घट |
| c) अशिक्षितता | 3) विकल्प व उत्पन्न मर्यादित |
| d) वननाश | 4) आजीविका व हवामान धोका |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २४
‘ग्रीन इकॉनॉमी’ ची कल्पना कशाशी संबंधित?
A) फक्त कृषी
B) कमी कार्बन, संसाधन कार्यक्षमता, सामाजिक समावेश
C) फक्त जंगल तोड
D) फक्त खनिज वापर वाढ
उत्तर: B) कमी कार्बन, संसाधन कार्यक्षमता, सामाजिक समावेश
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) पॅरिस करार – जागतिक तापमान २°C खाली ठेवण्याचे ध्येय
B) भारत – Intended Nationally Determined Contributions (INDC)
C) हवामान बदल – फक्त ध्रुवीय प्रदेशावर परिणाम
D) हवामान बदल – शेती, आरोग्य, स्थलांतर प्रभावित
उत्तर: C) हवामान बदल – फक्त ध्रुवीय प्रदेशावर परिणाम
प्रश्न २६
मानवी विकास व पर्यावरण यांचा समन्वय कसा साधता येईल?
A) फक्त उद्योग बंद
B) स्वच्छ ऊर्जा, वन संधारण, शाश्वत शेती, शिक्षण, आरोग्य
C) फक्त GDP वाढ
D) फक्त शहरीकरण
उत्तर: B) स्वच्छ ऊर्जा, वन संधारण, शाश्वत शेती, शिक्षण, आरोग्य
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. NITI Aayog – SDG मॉनिटरिंग भारतात.
2. राज्ये HDI/SDG निर्देशकांनुसार क्रमवारी.
3. फक्त केंद्र सरकार जबाबदार, राज्ये नाहीत.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| संकल्पना | अर्थ / संबंधित |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) Capability Approach | 1) भविष्याच्या गरजा जतन |
| b) Intergenerational Equity | 2) अमर्त्य सेन |
| c) Green GDP | 3) पर्यावरण वजा करून मोजणी |
| d) SDGs | 4) १७ ध्येये, २०३० |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) ब्रुंडटलँड – १९७२ | SDGs – २०००
B) ब्रुंडटलँड – १९८७ (शाश्वत विकास); SDGs – २०१५ (१७ ध्येये); HDI – UNDP
C) HDI – फक्त उत्पन्न
D) पॅरिस करार – १९९२
उत्तर: B) ब्रुंडटलँड – १९८७ (शाश्वत विकास); SDGs – २०१५ (१७ ध्येये); HDI – UNDP
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. HDI – आरोग्य+शिक्षण+उत्पन्न; UNDP; महबूब उल हक-अमर्त्य सेन
2. शाश्वत विकास – ब्रुंडटलँड १९८७; SDGs १७ (२०१५–२०३०)
3. पर्यावरण ऱ्हास → आरोग्य/आजीविका/HDI घट; ग्रीन GDP महत्त्वाचे
4. समन्वय – स्वच्छ ऊर्जा, वन, शिक्षण, लिंग समानता, हवामान कृती
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – मानवी विकास व पर्यावरण सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- HDI – आरोग्य + शिक्षण + जीवनस्तर | UNDP | महबूब उल हक + अमर्त्य सेन
- शाश्वत विकास – ब्रुंडटलँड अहवाल १९८७ | Intergenerational Equity
- SDGs – १७ ध्येये, २०१५–२०३० | MDGs नंतर
- स्टॉकहोम १९७२ | रियो १९९२ | पॅरिस २०१५
- पर्यावरण ऱ्हास → आरोग्य, गरिबी, HDI घट
- ग्रीन GDP | Capability Approach | NITI Aayog – SDG मॉनिटरिंग
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: