लोकसंख्या | स्थलांतर व स्थान परिणाम – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 5)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. भारताची लोकसंख्या जगात दुसऱ्या क्रमांकाची आहे (चीन नंतर / अलीकडे तुलना).
2. उत्तर प्रदेश – सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले राज्य.
3. सिक्किम – सर्वात कमी लोकसंख्या असलेल्या राज्यांपैकी.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २
लोकसंख्या घनता म्हणजे काय?
A) फक्त एकूण लोकसंख्या
B) प्रति चौ.किमी व्यक्तींची संख्या
C) फक्त शहरी लोकसंख्या
D) फक्त ग्रामीण
उत्तर: B) प्रति चौ.किमी व्यक्तींची संख्या
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| राज्य / प्रदेश | वैशिष्ट्य |
| ------------------ | ---------------------------- |
| a) उत्तर प्रदेश | 1) सर्वाधिक घनता (राज्यांपैकी) |
| b) बिहार | 2) सर्वाधिक लोकसंख्या |
| c) अरुणाचल प्रदेश | 3) कमी घनता |
| d) दिल्ली | 4) उच्च घनता (केंद्रशासित) |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: बिहार – राज्यांमध्ये उच्च घनता; दिल्ली – NCT मध्ये खूप जास्त.
प्रश्न ४
भारतातील पहिली नियमित जनगणना केव्हा झाली?
A) १८७२
B) १८८१
C) १९५१
D) २०११
उत्तर: B) १८८१
स्पष्टीकरण: १८७२ अपूर्ण; १८८१ पासून नियमित दशवार्षिक.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) जनगणना – दर १० वर्षांनी
B) २०११ – शेवटची पूर्ण जनगणना (संदर्भ)
C) जनगणना – फक्त शहरी लोक
D) जनगणना – एकूण लोकसंख्या, घनता, साक्षरता इ.
उत्तर: C) जनगणना – फक्त शहरी लोक
प्रश्न ६
स्थलांतर (Migration) म्हणजे काय?
A) फक्त जन्म
B) एका ठिकाणाहून दुसरीकडे स्थायिक होण्यासाठी जाणे
C) फक्त पर्यटन
D) फक्त मृत्यू
उत्तर: B) एका ठिकाणाहून दुसरीकडे स्थायिक होण्यासाठी जाणे
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. पुश फॅक्टर – गरिबी, बेरोजगारी, दुष्काळ (बाहेर ढकलणे).
2. पुल फॅक्टर – नोकरी, शिक्षण, सुविधा (आकर्षित करणे).
3. स्थलांतर फक्त आंतरराष्ट्रीय असते.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: स्थलांतर = अंतर्गत + आंतरराष्ट्रीय.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| स्थलांतर प्रकार | उदाहरण / अर्थ |
| -------------------- | ---------------------------- |
| a) ग्रामीण → शहरी | 1) नोकरी, शिक्षण |
| b) आंतरराज्य | 2) एका राज्यातून दुसऱ्या |
| c) आंतरराष्ट्रीय | 3) देशाबाहेर |
| d) हंगामी | 4) पीक हंगाम, ऊस तोडणी |
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-1, b-3, c-2, d-4
D) a-4, b-2, c-1, d-3
उत्तर: A) a-1, b-2, c-3, d-4
प्रश्न ९
महाराष्ट्रात स्थलांतराचे मुख्य कारण काय?
A) फक्त पर्यटन
B) उद्योग, नोकरी, शिक्षण (मुंबई-पुणे)
C) फक्त शेती
D) फक्त हवामान
उत्तर: B) उद्योग, नोकरी, शिक्षण (मुंबई-पुणे)
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मुंबई – स्थलांतरितांचे मोठे आकर्षण
B) पुणे – शिक्षण व IT
C) मराठवाडा/विदर्भ – बाहेर जाणारे स्थलांतर (push)
D) मुंबई – फक्त स्थानिक लोक, स्थलांतर नाही
उत्तर: D) मुंबई – फक्त स्थानिक लोक, स्थलांतर नाही
प्रश्न ११
लोकसंख्या वाढीचा दर कमी होण्याचे मुख्य कारण काय?
A) फक्त युद्ध
B) जन्मदर घट, कुटुंब नियोजन, शिक्षण, आरोग्य
C) फक्त स्थलांतर
D) फक्त मृत्यू वाढ
उत्तर: B) जन्मदर घट, कुटुंब नियोजन, शिक्षण, आरोग्य
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. लिंग गुणोत्तर – प्रति १००० पुरुषांमागे स्त्रिया.
2. भारतात लिंग गुणोत्तर सामान्यतः १००० पेक्षा कमी.
3. केरळ – तुलनेने चांगले लिंग गुणोत्तर.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| संज्ञा | अर्थ |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) जन्मदर | 1) प्रति १००० मृत्यु |
| b) मृत्युदर | 2) प्रति १००० जन्म |
| c) घनता | 3) प्रति चौ.किमी |
| d) साक्षरता | 4) वाचण्यास-लिहिण्यास सक्षम |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
स्थान (Location) चा लोकसंख्येवर परिणाम कसा?
A) फक्त नाव
B) मैदान/किनार – जास्त घनता; पर्वत/वाळवंट – कमी
C) सर्वत्र समान घनता
D) फक्त राजकीय सीमा
उत्तर: B) मैदान/किनार – जास्त घनता; पर्वत/वाळवंट – कमी
स्पष्टीकरण: गंगा मैदान, किनारी = जास्त; हिमालय, थार = कमी.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) गंगा मैदान – उच्च घनता
B) थार वाळवंट – कमी घनता
C) हिमालय – उच्च घनता
D) कोकण किनारा – तुलनेने चांगली घनता
उत्तर: C) हिमालय – उच्च घनता
स्पष्टीकरण: हिमालय = कमी घनता (उंची, कठोर हवामान).
प्रश्न १६
शहरीकरण म्हणजे काय?
A) फक्त गावांची संख्या वाढ
B) शहरी लोकसंख्येचे प्रमाण वाढणे
C) फक्त शेती वाढ
D) फक्त जंगले वाढ
उत्तर: B) शहरी लोकसंख्येचे प्रमाण वाढणे
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई – मेगासिटी.
2. स्थलांतर → शहरीकरण वाढ.
3. शहरीकरण – फक्त चांगले परिणाम, समस्या नाहीत.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: झोपडपट्टी, प्रदूषण, गर्दी – समस्या आहेत.
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| प्रदेश | लोकसंख्या वैशिष्ट्य |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) गंगा मैदान | 1) कमी घनता |
| b) थार / हिमालय | 2) उच्च घनता |
| c) केरळ | 3) उच्च साक्षरता, चांगले गुणोत्तर |
| d) बिहार | 4) उच्च घनता, कमी साक्षरता (तुलना) |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
हंगामी स्थलांतर महाराष्ट्रात कशासाठी प्रसिद्ध?
A) फक्त पर्यटन
B) ऊस तोडणी, कापूस, वीटभट्टी कामगार
C) फक्त नोकरी कायमची
D) फक्त शिक्षण
उत्तर: B) ऊस तोडणी, कापूस, वीटभट्टी कामगार
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) साक्षरता – पुरुषांपेक्षा स्त्रियांमध्ये कमी (सामान्य प्रवृत्ती)
B) केरळ – उच्च साक्षरता
C) बिहार/राजस्थान – तुलनेने कमी साक्षरता
D) साक्षरता – फक्त पुरुषांसाठी महत्त्वाची
उत्तर: D) साक्षरता – फक्त पुरुषांसाठी महत्त्वाची
प्रश्न २१
लोकसंख्या पिरामिड कशासाठी वापरतात?
A) फक्त नकाशा
B) वय व लिंग रचना दर्शवणे
C) फक्त पाऊस
D) फक्त खनिजे
उत्तर: B) वय व लिंग रचना दर्शवणे
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. तरुण लोकसंख्या – कार्यबल वाढ.
2. वृद्ध लोकसंख्या – आरोग्य व पेन्शन दबाव.
3. भारत – अजूनही तरुण लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त (डेमोग्राफिक डिव्हिडंड).
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| संज्ञा / प्रक्रिया | संबंधित |
| -------------------- | ---------------------------- |
| a) शहरीकरण | 1) जन्म-मृत्यु फरक |
| b) नैसर्गिक वाढ | 2) शहरी प्रमाण वाढ |
| c) स्थलांतर | 3) पुश-पुल घटक |
| d) घनता | 4) प्रति चौ.किमी |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २४
महाराष्ट्राची लोकसंख्या वैशिष्ट्ये कोणती?
A) फक्त ग्रामीण, स्थलांतर नाही
B) उच्च शहरीकरण, मुंबई-पुणे स्थलांतर आकर्षण, औद्योगिक
C) सर्वात कमी लोकसंख्या राज्य
D) फक्त वाळवंटी घनता
उत्तर: B) उच्च शहरीकरण, मुंबई-पुणे स्थलांतर आकर्षण, औद्योगिक
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) स्त्रिया स्थलांतर – विवाह मुख्य कारण (अनेकदा)
B) पुरुष स्थलांतर – नोकरी/काम मुख्य
C) स्थलांतर – फक्त पुरुष करतात
D) कुटुंब स्थलांतरही होते
उत्तर: C) स्थलांतर – फक्त पुरुष करतात
प्रश्न २६
‘डेमोग्राफिक डिव्हिडंड’ म्हणजे काय?
A) फक्त लोकसंख्या घट
B) कार्यक्षम वयोगटातील (१५–६४) जास्त प्रमाण → आर्थिक संधी
C) फक्त वृद्धांचे प्रमाण
D) फक्त बालमृत्यु
उत्तर: B) कार्यक्षम वयोगटातील (१५–६४) जास्त प्रमाण → आर्थिक संधी
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. स्थान – सुपीक मैदान → शेती → जास्त लोकसंख्या.
2. उद्योग/बंदर → शहरी घनता वाढ.
3. दुर्गम/शुष्क → कमी घनता.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| शहर / प्रदेश | स्थलांतर वैशिष्ट्य |
| ------------------ | ---------------------------- |
| a) मुंबई | 1) ऊस तोडणी हंगामी |
| b) पुणे | 2) उद्योग, बंदर, आकर्षण |
| c) मराठवाडा | 3) IT, शिक्षण |
| d) पश्चिम महाराष्ट्र | 4) बाहेर जाणारे (push) |
A) a-2, b-3, c-4, d-1
B) a-1, b-2, c-3, d-4
C) a-2, b-4, c-1, d-3
D) a-4, b-3, c-2, d-1
उत्तर: A) a-2, b-3, c-4, d-1
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) बिहार – कमी घनता | केरळ – कमी साक्षरता
B) उ.प्र. – सर्वाधिक लोकसंख्या; बिहार – उच्च घनता; केरळ – उच्च साक्षरता
C) दिल्ली – कमी घनता
D) थार – उच्च घनता
उत्तर: B) उ.प्र. – सर्वाधिक लोकसंख्या; बिहार – उच्च घनता; केरळ – उच्च साक्षरता
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. घनता = प्रति चौ.किमी | उ.प्र. – लोकसंख्या | बिहार – घनता उच्च
2. पुश – गरिबी/दुष्काळ; पुल – नोकरी/शिक्षण | ग्रामीण→शहरी मुख्य
3. मैदान/किनार – जास्त घनता; पर्वत/वाळवंट – कमी | मुंबई-पुणे आकर्षण
4. जनगणना १० वर्षे; लिंग गुणोत्तर; डेमोग्राफिक डिव्हिडंड – तरुण बल
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – लोकसंख्या व स्थलांतर सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- उ.प्र. – सर्वाधिक लोकसंख्या | बिहार – उच्च घनता | केरळ – साक्षरता
- घनता = प्रति चौ.किमी | जनगणना – १० वर्षे (१८८१ पासून नियमित)
- पुश – गरिबी, दुष्काळ | पुल – नोकरी, शिक्षण
- ग्रामीण→शहरी | हंगामी – ऊस तोडणी | मुंबई-पुणे आकर्षण
- मैदान/किनार – जास्त घनता | हिमालय/थार – कमी
- डेमोग्राफिक डिव्हिडंड – तरुण कार्यबल | लिंग गुणोत्तर – स्त्रिया/१००० पुरुष
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: