भारतीय राज्यघटना | MPSC साठी 20 महत्त्वाचे प्रश्न व उत्तरे - भाग 2
सूचना: प्रत्येक प्रश्न स्वतः सोडवा. नंतर उत्तर व स्पष्टीकरण वाचा.
प्रश्न १
राष्ट्रीय आपत्काल कोणत्या अनुच्छेदात आहे?
A) अनुच्छेद ३५२
B) अनुच्छेद ३५६
C) अनुच्छेद ३६०
D) अनुच्छेद ३६५
उत्तर: A) अनुच्छेद ३५२
स्पष्टीकरण:
राष्ट्रीय आपत्काल अनुच्छेद ३५२ मध्ये आहे. युद्ध, बाह्य आक्रमण किंवा सशस्त्र बंडाच्या स्थितीत हा आपत्काल लागू होतो. MPSC परीक्षेत तीनही आपत्कालांचे अनुच्छेद विचारले जातात. विद्यार्थ्यांनी ३५२ (राष्ट्रीय), ३५६ (राज्य), ३६० (आर्थिक) लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न २
राज्य आपत्काल (राष्ट्रपती राजवट) कोणत्या अनुच्छेदात आहे?
A) अनुच्छेद ३५२
B) अनुच्छेद ३५६
C) अनुच्छेद ३६०
D) अनुच्छेद ३६५
उत्तर: B) अनुच्छेद ३५६
स्पष्टीकरण:
राज्य आपत्काल अनुच्छेद ३५६ मध्ये आहे. राज्य सरकार घटनात्मक पद्धतीने चालवता येत नसल्यास राष्ट्रपती राजवट लागू होते. MPSC मध्ये या अनुच्छेदाचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी ३५६ आणि त्याचे परिणाम लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न ३
आर्थिक आपत्काल कोणत्या अनुच्छेदात आहे?
A) अनुच्छेद ३५२
B) अनुच्छेद ३५६
C) अनुच्छेद ३६०
D) अनुच्छेद २८०
उत्तर: C) अनुच्छेद ३६०
स्पष्टीकरण:
आर्थिक आपत्काल अनुच्छेद ३६० मध्ये आहे. देशाची आर्थिक स्थैर्य धोक्यात आल्यास हा आपत्काल लागू होतो. आतापर्यंत एकदाही लागू झालेला नाही. MPSC परीक्षेत तीनही आपत्काल तुलना करून विचारले जातात. विद्यार्थ्यांनी हे लक्षात ठेवावे.
प्रश्न ४
भारतीय राज्यघटनेत सध्या किती अनुसूच्या आहेत?
A) ८
B) १०
C) १२
D) १४
उत्तर: C) १२
स्पष्टीकरण:
मूळ राज्यघटनेत ८ अनुसूच्या होत्या. सध्या १२ अनुसूच्या आहेत. MPSC मध्ये अनुसूच्यांच्या संख्येचे आणि विषयांच्या प्रश्नांचे येतात. विद्यार्थ्यांनी १२ अनुसूच्या लक्षात ठेवाव्यात.
प्रश्न ५
पहिली अनुसूची कशाशी संबंधित आहे?
A) राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश
B) भाषा
C) शपथ
D) अधिकारक्षेत्र
उत्तर: A) राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश
स्पष्टीकरण:
पहिली अनुसूची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची यादी व त्यांचे क्षेत्र दर्शवते. MPSC परीक्षेत अनुसूच्यांच्या विषयांच्या प्रश्नांमध्ये हे विचारले जाते. विद्यार्थ्यांनी पहिली अनुसूची लक्षात ठेवावी.
प्रश्न ६
सातवी अनुसूची कशाशी संबंधित आहे?
A) भाषा
B) केंद्र-राज्य अधिकार विभागणी
C) शपथ
D) अनुसूचित जाती
उत्तर: B) केंद्र-राज्य अधिकार विभागणी
स्पष्टीकरण:
सातवी अनुसूची केंद्र सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची दर्शवते. यात कायदेविषयक अधिकारांची विभागणी आहे. MPSC मध्ये ही अनुसूची अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. विद्यार्थ्यांनी तीनही सूची लक्षात ठेवाव्यात.
प्रश्न ७
आठवी अनुसूची कशाशी संबंधित आहे?
A) भाषा
B) राज्ये
C) शपथ
D) आपत्काल
उत्तर: A) भाषा
स्पष्टीकरण:
आठवी अनुसूचीत भारतातील मान्यताप्राप्त भाषा आहेत. सध्या २२ भाषा आहेत. मूळतः १४ भाषा होत्या. MPSC परीक्षेत भाषांच्या संख्येचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी २२ भाषा लक्षात ठेवाव्यात.
प्रश्न ८
९व्या अनुसूचीचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) भाषा संरक्षण
B) जमीन सुधारणा कायद्यांना संरक्षण
C) आपत्काल
D) निवडणूक
उत्तर: B) जमीन सुधारणा कायद्यांना संरक्षण
स्पष्टीकरण:
९वी अनुसूची पहिल्या दुरुस्तीने जोडली गेली. जमीन सुधारणा कायद्यांना न्यायालयाच्या पुनर्विलोकनापासून संरक्षण देणे हा उद्देश होता. MPSC मध्ये अनुसूच्यांच्या उद्देशांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी ९वी अनुसूची लक्षात ठेवावी.
प्रश्न ९
४२व्या घटनादुरुस्तीला काय म्हटले जाते?
A) लघु संविधान
B) मिनी संविधान
C) दोन्ही
D) यापैकी नाही
उत्तर: C) दोन्ही
स्पष्टीकरण:
४२व्या दुरुस्तीला “मिनी संविधान” किंवा “लघु संविधान” म्हटले जाते. १९७६ मध्ये झालेल्या या दुरुस्तीत अनेक महत्त्वाचे बदल झाले. MPSC परीक्षेत ही दुरुस्ती वारंवार विचारली जाते. विद्यार्थ्यांनी ४२वी दुरुस्ती लक्षात ठेवावी.
प्रश्न १०
४४व्या घटनादुरुस्तीने कोणता अधिकार मूलभूत अधिकारांमधून काढला?
A) समानता
B) मालमत्ता
C) धर्म
D) शिक्षण
उत्तर: B) मालमत्ता
स्पष्टीकरण:
४४व्या दुरुस्तीने (१९७८) मालमत्तेचा अधिकार मूलभूत अधिकारांमधून काढून कायदेशीर अधिकार (अनुच्छेद ३००अ) बनवला. MPSC मध्ये हा बदल विचारला जातो. विद्यार्थ्यांनी ४४वी दुरुस्ती लक्षात ठेवावी.
प्रश्न ११
७३व्या घटनादुरुस्ती कशाशी संबंधित आहे?
A) नगरपालिका
B) पंचायती राज
C) केंद्र-राज्य संबंध
D) निवडणूक आयोग
उत्तर: B) पंचायती राज
स्पष्टीकरण:
७३वी दुरुस्ती १९९२ मध्ये झाली. पंचायती राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा देण्यात आला. भाग ९ आणि ११वी अनुसूची जोडली गेली. MPSC परीक्षेत ही दुरुस्ती महत्त्वाची आहे. विद्यार्थ्यांनी ७३वी आणि ७४वी दुरुस्ती लक्षात ठेवाव्यात.
प्रश्न १२
७४व्या घटनादुरुस्ती कशाशी संबंधित आहे?
A) पंचायती राज
B) नगरपालिका (शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था)
C) सहकारी संस्था
D) निवडणूक
उत्तर: B) नगरपालिका (शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था)
स्पष्टीकरण:
७४वी दुरुस्ती १९९२ मध्ये झाली. नगरपालिका आणि महानगरपालिकांना घटनात्मक दर्जा मिळाला. भाग ९अ आणि १२वी अनुसूची जोडली गेली. MPSC मध्ये ७३वी-७४वी एकत्र विचारल्या जातात. विद्यार्थ्यांनी फरक लक्षात ठेवावा.
प्रश्न १३
राज्यसभेची कमाल सदस्य संख्या किती आहे?
A) २५०
B) २४५
C) २३८
D) २६०
उत्तर: A) २५०
स्पष्टीकरण:
राज्यसभेची कमाल सदस्य संख्या २५० आहे. त्यापैकी २३८ राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांतून आणि १२ राष्ट्रपतींनी नामनिर्देशित. MPSC परीक्षेत संसदेच्या रचनेचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी संख्या लक्षात ठेवावी.
प्रश्न १४
लोकसभेचे सदस्य किती वर्षांसाठी निवडले जातात?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) २ वर्षे
उत्तर: B) ५ वर्षे
स्पष्टीकरण:
लोकसभेचा कार्यकाळ ५ वर्षे असतो. राज्यसभेचा कार्यकाळ ६ वर्षे असतो आणि दर २ वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात. MPSC मध्ये कार्यकाळांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी फरक लक्षात ठेवावा.
प्रश्न १५
भारताचे पहिले राष्ट्रपती कोण होते?
A) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
B) डॉ. एस. राधाकृष्णन
C) डॉ. झाकीर हुसेन
D) व्ही. व्ही. गिरी
उत्तर: A) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
स्पष्टीकरण:
डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे भारताचे पहिले राष्ट्रपती होते. ते राज्यघटना समितीचे अध्यक्षही होते. MPSC परीक्षेत पहिल्या पदाधिकाऱ्यांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी नाव लक्षात ठेवावे.
प्रश्न १६
अनुच्छेद ३७० कोणत्या वर्षी रद्द करण्यात आला?
A) २०१८
B) २०१९
C) २०२०
D) २०२१
उत्तर: B) २०१९
स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद ३७० ऑगस्ट २०१९ मध्ये रद्द करण्यात आला. जम्मू-काश्मीरला मिळालेला विशेष दर्जा काढून टाकण्यात आला. MPSC मध्ये हा अलीकडील महत्त्वाचा प्रश्न आहे. विद्यार्थ्यांनी वर्ष लक्षात ठेवावे.
प्रश्न १७
मूलभूत कर्तव्ये किती आहेत?
A) १०
B) ११
C) १२
D) ९
उत्तर: B) ११
स्पष्टीकरण:
मूलभूत कर्तव्ये अनुच्छेद ५१अ मध्ये ११ आहेत. ४२व्या दुरुस्तीने १० कर्तव्ये जोडली गेली आणि ८६व्या दुरुस्तीने ११वे (शिक्षणाचे) जोडले. MPSC परीक्षेत संख्या विचारली जाते. विद्यार्थ्यांनी ११ कर्तव्ये लक्षात ठेवावीत.
प्रश्न १८
भारतीय राज्यघटनेचा सर्वाधिक दुरुस्ती केलेला अनुच्छेद कोणता आहे?
A) अनुच्छेद ३५६
B) अनुच्छेद ३६८
C) अनुच्छेद १९
D) अनुच्छेद ३५२
उत्तर: A) अनुच्छेद ३५६
स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद ३५६ (राज्य आपत्काल) सर्वाधिक वेळा वापरला आणि चर्चेत आला आहे. अनुच्छेद ३६८ दुरुस्ती प्रक्रिया सांगतो. MPSC मध्ये या अनुच्छेदांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी फरक लक्षात ठेवावा.
प्रश्न १९
संसदेचे संयुक्त अधिवेशन कोणत्या अनुच्छेदात आहे?
A) अनुच्छेद १०८
B) अनुच्छेद ११०
C) अनुच्छेद ११२
D) अनुच्छेद १२३
उत्तर: A) अनुच्छेद १०८
स्पष्टीकरण:
संसदेचे संयुक्त अधिवेशन अनुच्छेद १०८ मध्ये आहे. लोकसभा आणि राज्यसभा यांच्यात मतभेद झाल्यास संयुक्त अधिवेशन बोलावले जाते. अध्यक्ष लोकसभा अध्यक्ष असतात. MPSC परीक्षेत हा अनुच्छेद विचारला जातो. विद्यार्थ्यांनी १०८ लक्षात ठेवावा.
प्रश्न २०
राष्ट्रपतींना अध्यादेश काढण्याचा अधिकार कोणत्या अनुच्छेदात आहे?
A) अनुच्छेद १२३
B) अनुच्छेद ११३
C) अनुच्छेद १०८
D) अनुच्छेद ७२
उत्तर: A) अनुच्छेद १२३
स्पष्टीकरण:
राष्ट्रपतींना अनुच्छेद १२३ नुसार अध्यादेश काढण्याचा अधिकार आहे. संसद सत्रात नसताना हा अधिकार वापरला जातो. अध्यादेश ६ आठवड्यांत संसदेत मंजूर करावा लागतो. MPSC मध्ये हा अधिकार विचारला जातो. विद्यार्थ्यांनी अनुच्छेद १२३ लक्षात ठेवावा.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- राष्ट्रीय आपत्काल – अनुच्छेद ३५२
- राज्य आपत्काल – अनुच्छेद ३५६
- आर्थिक आपत्काल – अनुच्छेद ३६०
- अनुसूच्या – १२
- ७३वी दुरुस्ती – पंचायती राज
- ७४वी दुरुस्ती – नगरपालिका
- ४२वी दुरुस्ती – मिनी संविधान
- अनुच्छेद ३७० रद्द – २०१९
- अध्यादेश – अनुच्छेद १२३
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: