MPSC मराठी व्याकरण: समास – 20 अवघड प्रश्न व उत्तरे (भाग 3)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. समास म्हणजे दोन किंवा अधिक शब्दांचा संक्षेप.
2. समासात विभक्ती प्रत्यय लोप पावतात.
3. संधी आणि समास एकच आहेत.
वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
समास = दोन+ शब्दांचा संक्षेप, विभक्ती लोप. संधी = स्वर/व्यंजन जुळणी. दोन्ही वेगळे. MPSC मध्ये संधी-समास फरक विचारला जातो.
प्रश्न २
‘राजपुत्र’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) कर्मधारय
B) तत्पुरुष
C) द्वंद्व
D) बहुव्रीही
उत्तर: B) तत्पुरुष
स्पष्टीकरण:
राजपुत्र = राजाचा पुत्र. दुसरा शब्द प्रमुख (पुत्र), पहिला विशेषण/संबंध. हा तत्पुरुष समास आहे. MPSC मध्ये उदाहरण व प्रकार जोडी येते.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| उदाहरण | समास प्रकार |
| ------------ | ------------- |
| a) नीलकमल | 1) द्वंद्व |
| b) मातापितर | 2) कर्मधारय |
| c) चक्रपाणि | 3) बहुव्रीही |
| d) त्रिलोक | 4) द्विगु |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण:
नीलकमल = कर्मधारय (विशेषण+विशेष्य), मातापितर = द्वंद्व, चक्रपाणि = बहुव्रीही (ज्याच्या हातात चक्र), त्रिलोक = द्विगु (संख्या). MPSC जोडी प्रश्नांमध्ये येते.
प्रश्न ४
‘पंचवटी’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) द्विगु
D) द्वंद्व
उत्तर: C) द्विगु
स्पष्टीकरण:
पंचवटी = पाच वटवृक्षांचा समूह. संख्येने युक्त समास = द्विगु. MPSC मध्ये द्विगु उदाहरणे वारंवार येतात.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) तत्पुरुष – उत्तरपद प्रधान
B) कर्मधारय – विशेषण+विशेष्य
C) द्वंद्व – दोन्ही पद समान
D) बहुव्रीही – दोन्ही पद प्रधान
उत्तर: D) बहुव्रीही – दोन्ही पद प्रधान
स्पष्टीकरण:
बहुव्रीहीत दोन्ही पद गौण, बाहेरील अर्थ प्रधान (उदा. चक्रपाणि = विष्णू). द्वंद्वात दोन्ही समान. MPSC ‘चुकीचे विधान’ प्रकार येतो.
प्रश्न ६
‘महावीर’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) द्विगु
D) बहुव्रीही
उत्तर: B) कर्मधारय
स्पष्टीकरण:
महावीर = महान असा वीर. विशेषण (महा) + विशेष्य (वीर) = कर्मधारय. MPSC कर्मधारय उदाहरणांमध्ये येतो.
प्रश्न ७
‘यथाशक्ति’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) तत्पुरुष
B) अव्ययीभाव
C) द्वंद्व
D) बहुव्रीही
उत्तर: B) अव्ययीभाव
स्पष्टीकरण:
यथाशक्ति = शक्तीप्रमाणे. पहिला अव्यय, संपूर्ण समास अव्ययसदृश = अव्ययीभाव. MPSC अव्ययीभाव उदाहरणे विचारतो.
प्रश्न ८
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ‘मातापितर’ – द्वंद्व समास
2. ‘राजपुरुष’ – तत्पुरुष समास
3. ‘चतुर्भुज’ – द्विगु समास
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
मातापितर = द्वंद्व, राजपुरुष = तत्पुरुष. चतुर्भुज = चार भुजा असलेला (बहुव्रीही), द्विगु नव्हे. MPSC मध्ये सूक्ष्म फरक तपासला जातो.
प्रश्न ९
‘पीतांबर’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) कर्मधारय
B) बहुव्रीही
C) तत्पुरुष
D) द्वंद्व
उत्तर: B) बहुव्रीही
स्पष्टीकरण:
पीतांबर = पीत (पिवळे) अंबर (वस्त्र) धारण करणारा → कृष्ण. बाहेरील अर्थ = बहुव्रीही. MPSC बहुव्रीही उदाहरणांमध्ये येतो.
प्रश्न १०
खालील जोड्या जुळवा:
| उदाहरण | समास |
| ---------- | ----------- |
| a) घनश्याम | 1) द्विगु |
| b) सप्तर्षी| 2) बहुव्रीही|
| c) गृहप्रवेश| 3) तत्पुरुष |
| d) सुखदुःख | 4) द्वंद्व |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-3, b-1, c-2, d-4
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण:
घनश्याम = बहुव्रीही (कृष्ण), सप्तर्षी = द्विगु, गृहप्रवेश = तत्पुरुष, सुखदुःख = द्वंद्व. MPSC जोडी प्रश्नांमध्ये येते.
प्रश्न ११
‘त्रिभुवन’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) द्विगु
D) द्वंद्व
उत्तर: C) द्विगु
स्पष्टीकरण:
त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह. संख्या + नाम = द्विगु. MPSC द्विगु उदाहरणे वारंवार येतात.
प्रश्न १२
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) अव्ययीभाव – पहिला शब्द अव्यय
B) द्वंद्व – दोन्ही पद समान महत्त्व
C) तत्पुरुष – पूर्वपद प्रधान
D) कर्मधारय – विशेषण+विशेष्य
उत्तर: C) तत्पुरुष – पूर्वपद प्रधान
स्पष्टीकरण:
तत्पुरुषात **उत्तरपद** प्रधान असते (राजपुत्र – पुत्र प्रधान). पूर्वपद प्रधान हे चुकीचे. MPSC नियम-चुकीचे विधान प्रकार येतो.
प्रश्न १३
‘यथाविधि’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) तत्पुरुष
B) अव्ययीभाव
C) कर्मधारय
D) बहुव्रीही
उत्तर: B) अव्ययीभाव
स्पष्टीकरण:
यथाविधि = विधीप्रमाणे. यथा + विधि = अव्ययीभाव. MPSC अव्ययीभाव ‘यथा/यावत्’ उदाहरणांमध्ये येतो.
प्रश्न १४
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. ‘लम्बोदर’ – बहुव्रीही
2. ‘राजसभा’ – तत्पुरुष
3. ‘कृष्णसर्प’ – कर्मधारय
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
लम्बोदर = लांब उदर असलेला (गणपती) = बहुव्रीही. राजसभा = राजाची सभा = तत्पुरुष. कृष्णसर्प = काळा सर्प = कर्मधारय. सर्व बरोबर.
प्रश्न १५
‘चक्रपाणि’ या शब्दाचा अर्थ व समास कोणता?
A) चक्र + पाणि, तत्पुरुष
B) ज्याच्या हातात चक्र आहे, बहुव्रीही
C) चक्रासारखा पाणि, कर्मधारय
D) चक्र आणि पाणि, द्वंद्व
उत्तर: B) ज्याच्या हातात चक्र आहे, बहुव्रीही
स्पष्टीकरण:
चक्रपाणि = विष्णू/कृष्ण. दोन्ही पद गौण, बाहेरील व्यक्तिवाचक अर्थ = बहुव्रीही. MPSC बहुव्रीही अर्थ-प्रकार प्रश्नांमध्ये येतो.
प्रश्न १६
‘दशानन’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) द्विगु
B) बहुव्रीही
C) तत्पुरुष
D) कर्मधारय
उत्तर: B) बहुव्रीही
स्पष्टीकरण:
दशानन = दहा तोंडे असलेला → रावण. बहुव्रीही. (द्विगु नसून बाहेरील अर्थ प्रधान.) MPSC रावण/दशानन उदाहरण नेहमी येते.
प्रश्न १७
खालीलपैकी कोणती जोडी बरोबर आहे?
A) सप्तपुरी – तत्पुरुष
B) सप्तपुरी – द्विगु
C) मातापितर – कर्मधारय
D) नीलকমळ – द्वंद्व
उत्तर: B) सप्तपुरी – द्विगु
स्पष्टीकरण:
सप्तपुरी = सात पुरींचा समूह = द्विगु. मातापितर = द्वंद्व, नीलकमळ = कर्मधारय. MPSC जोडी अचूकता तपासते.
प्रश्न १८
‘गृहस्थ’ या शब्दाचा समास कोणता?
A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) बहुव्रीही
D) द्वंद्व
उत्तर: A) तत्पुरुष
स्पष्टीकरण:
गृहस्थ = गृही जो राहतो / गृहाचा स्वामी. उत्तरपद प्रधान = तत्पुरुष. MPSC तत्पुरुष उदाहरणांमध्ये येतो.
प्रश्न १९
खालील विधानांचा विचार करा:
1. द्विगु समासात संख्यावाचक शब्द असतो.
2. बहुव्रीहीत समासाचा अर्थ बाहेरील असतो.
3. कर्मधारय हा तत्पुरुषाचाच एक भेद आहे.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
तीनही विधाने व्याकरणदृष्ट्या बरोबर. कर्मधारय हा तत्पुरुषाचा उपप्रकार मानला जातो. MPSC नियम-विधाने प्रश्नांमध्ये येते.
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
A) ‘राजपुत्र’ – कर्मधारय
B) ‘महाभारत’ – द्वंद्व
C) ‘पीतांबर’ – बहुव्रीही व ‘पंचवटी’ – द्विगु
D) ‘यथाशक्ति’ – तत्पुरुष
उत्तर: C) ‘पीतांबर’ – बहुव्रीही व ‘पंचवटी’ – द्विगु
स्पष्टीकरण:
पीतांबर = बहुव्रीही, पंचवटी = द्विगु. राजपुत्र = तत्पुरुष, महाभारत = कर्मधारय/तत्पुरुष, यथाशक्ति = अव्ययीभाव. MPSC मिश्र उदाहरण प्रश्नांमध्ये येते.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- तत्पुरुष – उत्तरपद प्रधान (राजपुत्र)
- कर्मधारय – विशेषण+विशेष्य (नीलकमल, महावीर)
- द्विगु – संख्या (पंचवटी, त्रिभुवन, सप्तर्षी)
- द्वंद्व – दोन्ही समान (मातापितर, सुखदुःख)
- बहुव्रीही – बाहेरील अर्थ (चक्रपाणि, पीतांबर, दशानन)
- अव्ययीभाव – अव्यय प्रधान (यथाशक्ति, यथाविधि)
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: