मूलभूत हक्क व कर्तव्ये | MPSC साठी 20 अवघड प्रश्न (भाग 1)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. मूलभूत हक्क भाग ३ मध्ये आहेत (अनुच्छेद १२–३५).
2. मूलभूत कर्तव्ये भाग ४-अ मध्ये आहेत.
3. मूलभूत कर्तव्ये मूळ घटनेत होती.
वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
मूलभूत कर्तव्ये ४२व्या दुरुस्तीने (१९७६) जोडली – मूळ घटनेत नव्हती. MPSC भाग-अनुच्छेद येते.
प्रश्न २
समानतेचा हक्क कोणत्या अनुच्छेदांत आहे?
A) १४ ते १८
B) १९ ते २२
C) २३ ते २४
D) २५ ते २८
उत्तर: A) १४ ते १८
स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद १४ – समानता; १५ – भेदभाव निषेध; १६ – संधी समानता; १७ – अस्पृश्यता; १८ – किताब. MPSC हक्क-अनुच्छेद जोडी येते.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| हक्क | अनुच्छेद |
| ----------------------- | ------------ |
| a) समानता | 1) १९–२२ |
| b) स्वातंत्र्य | 2) १४–१८ |
| c) शोषणाविरुद्ध | 3) २३–२४ |
| d) धर्मस्वातंत्र्य | 4) २५–२८ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ४
अनुच्छेद २१ कशाशी संबंधित आहे?
A) शिक्षण
B) जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्य
C) धर्म
D) मालमत्ता
उत्तर: B) जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्य
स्पष्टीकरण:
Article 21 – Protection of life and personal liberty. विस्तारित अर्थ (गोपनीयता, आरोग्य इ.). MPSC २१ महत्त्वाचा.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) अनुच्छेद १९ – सहा स्वातंत्र्ये
B) अनुच्छेद १७ – अस्पृश्यता नष्ट
C) अनुच्छेद ३२ – संवैधानिक उपाय
D) अनुच्छेद ३२ – फक्त उच्च न्यायालयात
उत्तर: D) अनुच्छेद ३२ – फक्त उच्च न्यायालयात
स्पष्टीकरण:
३२ = **सर्वोच्च न्यायालय** (रिट). उच्च न्यायालय = २२६. आंबेडकर – ३२ हा घटनेचा हृदय व आत्मा. MPSC रिट-न्यायालय फरक येतो.
प्रश्न ६
मूलभूत कर्तव्ये कोणत्या घटनादुरुस्तीने जोडली?
A) ४२वी
B) ४४वी
C) ८६वी
D) २४वी
उत्तर: A) ४२वी
स्पष्टीकरण:
४२वी दुरुस्ती (१९७६) – भाग ४-अ, अनुच्छेद ५१-अ, सुरुवातीला १० कर्तव्ये. MPSC दुरुस्ती येते.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मूळ घटनेत ७ मूलभूत हक्क होते.
2. मालमत्तेचा हक्क आता कायदेशीर हक्क आहे (३००-अ).
3. शिक्षणाचा हक्क ८६व्या दुरुस्तीने मूलभूत हक्क झाला.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
मालमत्ता – ४४वी दुरुस्तीने मूलभूत हक्कातून काढली (३००-अ). शिक्षण – २१-अ (८६वी). MPSC हक्क बदल येतात.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| अनुच्छेद / हक्क | विषय |
| ------------------- | ----------------------- |
| a) १५ | 1) बळजबरीने श्रम निषेध |
| b) २३ | 2) भेदभाव निषेध |
| c) २४ | 3) बालमजूर निषेध |
| d) २१-अ | 4) शिक्षण (६–१४ वर्षे) |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
अनुच्छेद १९ अंतर्गत कोणते स्वातंत्र्य **नाही**?
A) भाषण व अभिव्यक्ती
B) जमण्याचे
C) संपत्ती मिळवण्याचे (मूळ)
D) शस्त्र बाळगण्याचे
उत्तर: D) शस्त्र बाळगण्याचे
स्पष्टीकरण:
१९(१) – सहा: भाषण, जमणे, संघ, संचार, निवास, व्यवसाय. शस्त्र नव्हे. (मालमत्ता नंतर काढली.) MPSC १९ यादी येते.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मूलभूत कर्तव्ये – अनुच्छेद ५१-अ
B) सध्या ११ मूलभूत कर्तव्ये
C) ८६व्या दुरुस्तीने ११वे कर्तव्य (शिक्षण) जोडले
D) मूलभूत कर्तव्ये – भाग ३
उत्तर: D) मूलभूत कर्तव्ये – भाग ३
स्पष्टीकरण:
भाग ३ = हक्क; भाग ४-अ = कर्तव्ये. MPSC भाग फरक येतो.
प्रश्न ११
मूलभूत कर्तव्यांपैकी कोणते कर्तव्य ८६व्या दुरुस्तीने जोडले?
A) राष्ट्रीय ध्वज सन्मान
B) ६–१४ वर्षे मुलांना शिक्षण देणे
C) पर्यावरण रक्षण
D) वैज्ञानिक दृष्टिकोन
उत्तर: B) ६–१४ वर्षे मुलांना शिक्षण देणे
स्पष्टीकरण:
५१-अ (क) – पालकांचे कर्तव्य: मुलांना शिक्षण. ८६वी (२००२). MPSC ११वे कर्तव्य येते.
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. अनुच्छेद ३२ – सर्वोच्च न्यायालयात रिट.
2. अनुच्छेद २२६ – उच्च न्यायालयात रिट.
3. हक्कभंग झाल्यास फक्त सर्वोच्च न्यायालयात जाता येते.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
उच्च व सर्वोच्च दोन्हीकडे जाता येते. विधान ३ चुकीचे. MPSC रिट-न्यायालय येते.
प्रश्न १३
शोषणाविरुद्ध हक्क कोणत्या अनुच्छेदांत आहे?
A) १४–१८
B) २३–२४
C) २५–२८
D) २९–३०
उत्तर: B) २३–२४
स्पष्टीकरण:
२३ – मानवी व्यापार व बेगार; २४ – कारखान्यात बालमजूर निषेध. MPSC शोषण हक्क येतो.
प्रश्न १४
खालील जोड्या जुळवा:
| हक्क / कर्तव्य | संबंधित |
| ----------------------- | ---------------------- |
| a) धर्मस्वातंत्र्य | 1) २९–३० |
| b) संस्कृती व शिक्षण | 2) २५–२८ |
| c) संवैधानिक उपाय | 3) ३२ |
| d) मूलभूत कर्तव्ये | 4) ५१-अ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य **नाही**?
A) संविधान, ध्वज, राष्ट्रगीत यांचा सन्मान
B) वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवणे
C) कर भरणे
D) सार्वजनिक मालमत्ता रक्षण
उत्तर: C) कर भरणे
स्पष्टीकरण:
कर भरणे कायदेशीर कर्तव्य आहे, पण ५१-अ च्या यादीत नाही. MPSC कर्तव्य यादी येते.
प्रश्न १६
अनुच्छेद १५ कशाशी संबंधित आहे?
A) धर्म, वंश, जाती, लिंग, जन्मस्थानावरून भेदभाव निषेध
B) फक्त जातीभेद
C) फक्त धर्म
D) संधी समानता
उत्तर: A) धर्म, वंश, जाती, लिंग, जन्मस्थानावरून भेदभाव निषेध
स्पष्टीकरण:
१५ – भेदभाव निषेध; १६ – नोकरीत संधी समानता. MPSC १५-१६ फरक येतो.
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मूलभूत हक्क न्यायालयात लागू करण्यायोग्य आहेत.
2. मूलभूत कर्तव्ये थेट न्यायालयात लागू करता येत नाहीत.
3. दोन्ही समान बंधनकारक आहेत.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
हक्क – justiciable; कर्तव्ये – non-justiciable (मार्गदर्शक स्वरूप). MPSC फरक येतो.
प्रश्न १८
‘घटनेचा हृदय व आत्मा’ कोणत्या अनुच्छेदाला म्हटले जाते?
A) १४
B) १९
C) २१
D) ३२
उत्तर: D) ३२
स्पष्टीकरण:
डॉ. आंबेडकर – Article 32 = heart and soul of the Constitution. MPSC प्रसिद्ध वाक्य येते.
प्रश्न १९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) मूलभूत कर्तव्ये – भाग ३, ४२वी दुरुस्ती
B) मूलभूत कर्तव्ये – भाग ४-अ, ४२वी दुरुस्ती, अनुच्छेद ५१-अ
C) शिक्षण हक्क – अनुच्छेद १९
D) अस्पृश्यता – अनुच्छेद २१
उत्तर: B) मूलभूत कर्तव्ये – भाग ४-अ, ४२वी दुरुस्ती, अनुच्छेद ५१-अ
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. मूलभूत हक्क – भाग ३, १२–३५; कर्तव्ये – भाग ४-अ, ५१-अ
2. समानता १४–१८; स्वातंत्र्य १९–२२; शोषण २३–२४
3. ४२वी = कर्तव्ये; ८६वी = २१-अ शिक्षण + ११वे कर्तव्य
4. ३२ = सर्वोच्च न्यायालय रिट; आंबेडकर – हृदय व आत्मा
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण:
सर्व चार बरोबर – हक्क व कर्तव्ये सारांश. MPSC ‘सर्व बरोबर’ प्रकार येतो.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- मूलभूत हक्क – भाग ३ (१२–३५) | कर्तव्ये – भाग ४-अ (५१-अ)
- समानता १४–१८ | स्वातंत्र्य १९–२२ | शोषण २३–२४ | धर्म २५–२८
- २१ – जीवन व स्वातंत्र्य | २१-अ – शिक्षण | ३२ – रिट (हृदय-आत्मा)
- ४२वी (१९७६) – कर्तव्ये | ८६वी – शिक्षण हक्क + ११वे कर्तव्य
- मालमत्ता – आता ३००-अ (कायदेशीर हक्क)
- हक्क = justiciable | कर्तव्ये = non-justiciable
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: