मूलभूत हक्क व कर्तव्ये | MPSC साठी 20 अवघड प्रश्न (भाग 2)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. रिट – हॅबियस कॉर्पस, मँडॅमस, प्रोहिबिशन, सर्टिओररी, क्वो वॉरंटो.
2. हॅबियस कॉर्पस = अवैध नजरकैदेतून मुक्तता.
3. मँडॅमस = सार्वजनिक अधिकारीला कर्तव्य करण्यास सांगणे.
वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
पाच रिट. हॅबियस = व्यक्ती हजर/मुक्त; मँडॅमस = आदेश. MPSC रिट अर्थ येतात.
प्रश्न २
अनुच्छेद १५(४) व १६(४) कशाशी संबंधित आहेत?
A) सर्व नागरिकांना समान हक्क
B) मागासवर्गीयांसाठी विशेष तरतुदी / आरक्षण
C) फक्त महिला
D) फक्त अल्पसंख्याक
उत्तर: B) मागासवर्गीयांसाठी विशेष तरतुदी / आरक्षण
स्पष्टीकरण:
१५(४) – सामाजिक-शैक्षणिक मागास; १६(४) – नोकरीत आरक्षण. समानतेला अपवाद. MPSC आरक्षण आधार येतो.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा (रिट – अर्थ):
| रिट | अर्थ |
| -------------- | ----------------------------- |
| a) हॅबियस कॉर्पस | 1) अधिकार तपासा |
| b) मँडॅमस | 2) अवैध कैदेतून मुक्त |
| c) क्वो वॉरंटो | 3) कर्तव्य करण्यास आदेश |
| d) प्रोहिबिशन | 4) खालच्या न्यायालयाला मनाई |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ४
अनुच्छेद २९ व ३० कशाशी संबंधित आहेत?
A) धर्मस्वातंत्र्य
B) अल्पसंख्याकांचे सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क
C) शोषणाविरुद्ध
D) संवैधानिक उपाय
उत्तर: B) अल्पसंख्याकांचे सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क
स्पष्टीकरण:
२९ – भाषा/संस्कृती जतन; ३० – अल्पसंख्याकांना शैक्षणिक संस्था स्थापन-प्रशासन. MPSC अल्पसंख्याक हक्क येतात.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) आपत्कालीन काळात अनुच्छेद १९ निलंबित होऊ शकतो
B) अनुच्छेद २० व २१ आपत्कालीनतही निलंबित होत नाहीत (४४वी नंतर)
C) सर्व मूलभूत हक्क आपत्कालीनत निलंबित होतात
D) ४४व्या दुरुस्तीने २० व २१ चे संरक्षण वाढवले
उत्तर: C) सर्व मूलभूत हक्क आपत्कालीनत निलंबित होतात
स्पष्टीकरण:
४४वी दुरुस्ती – २० (गुन्हे) व २१ (जीवन) निलंबित होत नाहीत. MPSC आपत्काल-हक्क येते.
प्रश्न ६
‘क्वो वॉरंटो’ रिट कशासाठी वापरली जाते?
A) कैदेतून मुक्त
B) सार्वजनिक पदावर अवैध व्यक्ती आहे का ते तपासणे
C) फाइल मागवणे
D) कर्तव्य करण्यास सांगणे
उत्तर: B) सार्वजनिक पदावर अवैध व्यक्ती आहे का ते तपासणे
स्पष्टीकरण:
Quo Warranto = By what authority – पद धारण करण्याचा अधिकार. MPSC रिट विशेष अर्थ येतो.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. अनुच्छेद २५ – धर्म स्वीकार, आचरण, प्रचार स्वातंत्र्य.
2. अनुच्छेद २५ सार्वजनिक व्यवस्था, नैतिकता व आरोग्य यांच्या अधीन.
3. धर्मस्वातंत्र्य अमर्याद आहे.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
धर्मस्वातंत्र्य मर्यादित – public order, morality, health. विधान ३ चुकीचे. MPSC २५ मर्यादा येते.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| अनुच्छेद | विषय |
| -------- | ----------------------------- |
| a) २० | 1) शिक्षण (६–१४) |
| b) २१-अ | 2) गुन्हे व शिक्षा संरक्षण |
| c) २२ | 3) अटक व नजरकैद संरक्षण |
| d) २४ | 4) बालमजूर निषेध |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
मूलभूत कर्तव्यांची सध्याची संख्या किती आहे?
A) १०
B) ११
C) १२
D) ९
उत्तर: B) ११
स्पष्टीकरण:
४२वी – १०; ८६वी – ११वे (शिक्षण). MPSC संख्या येते.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य आहे?
A) कर भरणे
B) वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद व सुधारणावादाचा विकास
C) फक्त मतदान
D) फक्त नोकरी करणे
उत्तर: B) वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद व सुधारणावादाचा विकास
स्पष्टीकरण:
५१-अ (ह) – scientific temper, humanism, spirit of inquiry. कर = कायदेशीर, मूलभूत नव्हे. MPSC कर्तव्य यादी येते.
प्रश्न ११
अनुच्छेद १७ कशाशी संबंधित आहे?
A) अस्पृश्यता नष्ट व तिचा आचरण दंडनीय
B) भेदभाव निषेध
C) संधी समानता
D) किताब समाप्ती
उत्तर: A) अस्पृश्यता नष्ट व तिचा आचरण दंडनीय
स्पष्टीकरण:
१७ – Untouchability abolished; १८ – titles. MPSC १७-१८ फरक येतो.
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मूलभूत हक्क फक्त नागरिकांना (काही परदेशींनाही).
2. अनुच्छेद १४, २०, २१ परदेशींनाही लागू.
3. सर्व मूलभूत हक्क फक्त नागरिकांना.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
१५, १६, १९, २९, ३० – मुख्यतः नागरिक; १४, २०, २१, २२ – व्यक्ती (परदेशीही). विधान ३ चुकीचे. MPSC लागू व्याप्ती येते.
प्रश्न १३
‘सर्टिओररी’ रिट कशासाठी?
A) कैदेतून मुक्त
B) खालच्या न्यायालय/न्यायाधिकरणाकडून अभिलेख मागवणे व रद्द करणे
C) पद तपासणे
D) कर्तव्य आदेश
उत्तर: B) खालच्या न्यायालय/न्यायाधिकरणाकडून अभिलेख मागवणे व रद्द करणे
स्पष्टीकरण:
Certiorari – to be certified; उच्च न्यायालय खालच्याचा निर्णय रद्द करू शकते. MPSC रिट फरक येतो.
प्रश्न १४
खालील जोड्या जुळवा (कर्तव्य – अनुच्छेद ५१-अ):
| कर्तव्य | अक्षर / विषय |
| -------------------------------- | ----------------- |
| a) संविधान-ध्वज-गीत सन्मान | 1) (क) शिक्षण |
| b) स्वातंत्र्य संग्रामाचे आदर्श | 2) (अ) |
| c) मुलांना शिक्षण | 3) (ब) |
| d) पर्यावरण रक्षण | 4) (छ) |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
स्पष्टीकरण:
(अ) संविधान सन्मान; (ब) स्वातंत्र्य आदर्श; (क) शिक्षण; (छ) पर्यावरण. MPSC कर्तव्य क्रमांक येतात.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) अनुच्छेद ३२ स्वतः मूलभूत हक्क आहे
B) ३२ निलंबित करता येत नाही (सामान्य स्थितीत)
C) आपत्कालीनत ३२ पूर्णपणे कायम राहतो
D) आंबेडकर – ३२ = हृदय व आत्मा
उत्तर: C) आपत्कालीनत ३२ पूर्णपणे कायम राहतो
स्पष्टीकरण:
आपत्कालीनत ३२ निलंबित होऊ शकतो (३५९), पण २०-२१ संबंधित रिट नाही (४४वी). MPSC आपत्काल-३२ येते.
प्रश्न १६
अनुच्छेद १८ कशाशी संबंधित आहे?
A) अस्पृश्यता
B) लष्करी व शैक्षणिक सोडून किताब निषेध
C) भेदभाव
D) धर्म
उत्तर: B) लष्करी व शैक्षणिक सोडून किताब निषेध
स्पष्टीकरण:
१८ – Abolition of titles (except military/academic). MPSC १८ येतो.
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मूलभूत कर्तव्ये रशियन राज्यघटनेवरून प्रेरित.
2. स्वर्ण सिंह समितीने कर्तव्ये सुचवली.
3. कर्तव्ये थेट न्यायालयीन कारवाईयोग्य आहेत.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
स्वर्ण सिंह समिती + रशियन प्रेरणा. कर्तव्ये non-justiciable. विधान ३ चुकीचे. MPSC पार्श्वभूमी येते.
प्रश्न १८
‘प्रोहिबिशन’ व ‘सर्टिओररी’ मधील मुख्य फरक काय?
A) दोन्ही एकच
B) प्रोहिबिशन – आधी मनाई; सर्टिओररी – नंतर अभिलेख मागून रद्द
C) फक्त नावात फरक
D) प्रोहिबिशन फक्त सर्वोच्च न्यायालयात
उत्तर: B) प्रोहिबिशन – आधी मनाई; सर्टिओररी – नंतर अभिलेख मागून रद्द
स्पष्टीकरण:
Prohibition = prevent; Certiorari = quash after. MPSC रिट तुलना येते.
प्रश्न १९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) २९–३० – धर्मस्वातंत्र्य
B) २९–३० – अल्पसंख्याक सांस्कृतिक-शैक्षणिक हक्क
C) २३–२४ – धर्म
D) २५–२८ – शोषण
उत्तर: B) २९–३० – अल्पसंख्याक सांस्कृतिक-शैक्षणिक हक्क
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. पाच रिट – हॅबियस, मँडॅमस, प्रोहिबिशन, सर्टिओररी, क्वो वॉरंटो
2. १५(४)/१६(४) – मागास आरक्षण; २९–३० – अल्पसंख्याक
3. २० व २१ आपत्कालीनत निलंबित होत नाहीत (४४वी)
4. कर्तव्ये ११; स्वर्ण सिंह; रशियन प्रेरणा; non-justiciable
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण:
सर्व चार बरोबर – रिट, अपवाद, आपत्काल, कर्तव्ये सारांश. MPSC ‘सर्व बरोबर’ प्रकार येतो.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- रिट: हॅबियस (मुक्त), मँडॅमस (आदेश), क्वो वॉरंटो (पद), प्रोहिबिशन (मनाई), सर्टिओररी (रद्द)
- १५(४)/१६(४) – आरक्षण | २९–३० – अल्पसंख्याक
- २० व २१ – आपत्कालीनत सुरक्षित (४४वी)
- १७ – अस्पृश्यता | १८ – किताब | २५ – धर्म (मर्यादित)
- कर्तव्ये – ११, भाग ४-अ, स्वर्ण सिंह, non-justiciable
- १४/२०/२१ – परदेशींनाही लागू
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: