पर्यावरण | MPSC साठी 20 महत्त्वाचे प्रश्न व उत्तरे (भाग 1)
सूचना: प्रत्येक प्रश्न स्वतः सोडवा. नंतर उत्तर व स्पष्टीकरण वाचा.
प्रश्न १
ओझोन थर कोणत्या वायूपासून बनलेला आहे?
A) ऑक्सिजन
B) नायट्रोजन
C) कार्बन डायऑक्साइड
D) मिथेन
उत्तर: A) ऑक्सिजन
स्पष्टीकरण:
ओझोन थर O₃ (ओझोन) वायूपासून बनलेला आहे. हा थर सूर्याच्या अतिनील किरणांपासून पृथ्वीचे संरक्षण करतो. CFC वायूंमुळे ओझोन थराला हानी होते. MPSC परीक्षेत ओझोन थर आणि प्रदूषणाचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी ओझोनचे महत्त्व आणि धोके लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न २
ग्रीनहाऊस इफेक्टला कारणीभूत मुख्य वायू कोणता आहे?
A) ऑक्सिजन
B) कार्बन डायऑक्साइड
C) नायट्रोजन
D) हायड्रोजन
उत्तर: B) कार्बन डायऑक्साइड
स्पष्टीकरण:
कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) हा मुख्य ग्रीनहाऊस वायू आहे. याशिवाय मिथेन, नायट्रस ऑक्साइडही योगदान देतात. ग्रीनहाऊस इफेक्टमुळे जागतिक तापमानवाढ होते. MPSC मध्ये हवामान बदल आणि ग्रीनहाऊस वायूंचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी मुख्य वायू लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न ३
भारत सरकारने राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण (NGT) कोणत्या वर्षी स्थापन केले?
A) २००८
B) २०१०
C) २०१२
D) २०१५
उत्तर: B) २०१०
स्पष्टीकरण:
राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण (National Green Tribunal) २०१० मध्ये स्थापन झाले. पर्यावरणीय प्रकरणांचा जलद निपटारा करणे हा उद्देश आहे. MPSC परीक्षेत संस्था आणि वर्षांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी NGT चे पूर्ण नाव आणि स्थापना वर्ष लक्षात ठेवावे.
प्रश्न ४
जैवविविधतेची संकल्पना कोणी मांडली?
A) एडवर्ड विल्सन
B) चार्ल्स डार्विन
C) लॅमार्क
D) मेन्डेल
उत्तर: A) एडवर्ड विल्सन
स्पष्टीकरण:
जैवविविधता (Biodiversity) ही संकल्पना एडवर्ड ओ. विल्सन यांनी मांडली. जैवविविधता म्हणजे सजीवांच्या विविधतेचे मोजमाप. MPSC मध्ये पर्यावरणीय संकल्पनांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी व्याख्या आणि शास्त्रज्ञाचे नाव लक्षात ठेवावे.
प्रश्न ५
प्रोजेक्ट टायगर कोणत्या वर्षी सुरू झाला?
A) १९७२
B) १९७३
C) १९८०
D) १९८५
उत्तर: B) १९७३
स्पष्टीकरण:
प्रोजेक्ट टायगर १ एप्रिल १९७३ रोजी सुरू झाला. वाघांच्या संरक्षणासाठी हा प्रकल्प राबवला जातो. महाराष्ट्रात ताडोबा, पेंच, मेलघाट हे व्याघ्र प्रकल्प आहेत. MPSC परीक्षेत संरक्षित क्षेत्रे आणि प्रकल्पांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी वर्ष आणि उद्देश लक्षात ठेवावे.
प्रश्न ६
क्योटो प्रोटोकॉल कोणत्या विषयाशी संबंधित आहे?
A) ओझोन थर
B) हवामान बदल
C) जैवविविधता
D) वाळवंटीकरण
उत्तर: B) हवामान बदल
स्पष्टीकरण:
क्योटो प्रोटोकॉल १९९७ मध्ये स्वीकारण्यात आला. ग्रीनहाऊस वायू उत्सर्जन कमी करणे हा उद्देश आहे. MPSC मध्ये आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण करारांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी क्योटो आणि पॅरिस करार यातील फरक लक्षात ठेवावा.
प्रश्न ७
पॅरिस करार कोणत्या वर्षी स्वीकारण्यात आला?
A) २०१२
B) २०१५
C) २०१६
D) २०१८
उत्तर: B) २०१५
स्पष्टीकरण:
पॅरिस करार २०१५ मध्ये स्वीकारण्यात आला. जागतिक तापमानवाढ २°C पेक्षा कमी ठेवणे हा उद्देश आहे. भारत या कराराचा पक्षकार आहे. MPSC परीक्षेत आंतरराष्ट्रीय करारांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी वर्ष आणि उद्देश लक्षात ठेवावे.
प्रश्न ८
महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प कोणता आहे?
A) ताडोबा
B) मेलघाट
C) पेंच
D) नागझिरा
उत्तर: B) मेलघाट
स्पष्टीकरण:
मेलघाट व्याघ्र प्रकल्प अमरावती जिल्ह्यात आहे. हा महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प आहे. १९७३-७४ मध्ये सुरू झाला. MPSC मध्ये महाराष्ट्रातील संरक्षित क्षेत्रांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी पहिला प्रकल्प लक्षात ठेवावा.
प्रश्न ९
सीएफसी वायूंमुळे कोणत्या थराला हानी होते?
A) ट्रोपोस्फिअर
B) ओझोन थर
C) मेसोस्फिअर
D) थर्मोस्फिअर
उत्तर: B) ओझोन थर
स्पष्टीकरण:
क्लोरोफ्लोरोकार्बन (CFC) वायूंमुळे ओझोन थराला हानी होते. हे वायू रेफ्रिजरेटर आणि एसीमध्ये वापरले जात होते. मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलने CFC वर बंदी घातली. MPSC परीक्षेत प्रदूषण आणि करारांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी CFC आणि ओझोन यांचे नाते लक्षात ठेवावे.
प्रश्न १०
मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल कोणत्या विषयाशी संबंधित आहे?
A) हवामान बदल
B) ओझोन थर संरक्षण
C) जैवविविधता
D) सागरी प्रदूषण
उत्तर: B) ओझोन थर संरक्षण
स्पष्टीकरण:
मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल १९८७ मध्ये स्वीकारण्यात आला. ओझोन थराला हानी पोहोचवणाऱ्या पदार्थांवर नियंत्रण हा उद्देश आहे. MPSC मध्ये पर्यावरण करारांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी मॉन्ट्रियल आणि क्योटो यातील फरक लक्षात ठेवावा.
प्रश्न ११
जैवविविधता हॉटस्पॉट भारतात किती आहेत?
A) २
B) ३
C) ४
D) ५
उत्तर: C) ४
स्पष्टीकरण:
भारतात चार जैवविविधता हॉटस्पॉट आहेत – हिमालय, पश्चिम घाट, इंडो-बर्मा आणि सुंदरबन (काही स्रोतांनुसार). पश्चिम घाट महाराष्ट्रात आहे. MPSC परीक्षेत हॉटस्पॉटांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी नावे आणि स्थान लक्षात ठेवावीत.
प्रश्न १२
अम्ल वर्षाचे मुख्य कारण कोणते आहे?
A) कार्बन डायऑक्साइड
B) सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन ऑक्साइड
C) मिथेन
D) ओझोन
उत्तर: B) सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन ऑक्साइड
स्पष्टीकरण:
अम्ल वर्षा (Acid Rain) मध्ये सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) आणि नायट्रोजन ऑक्साइड (NOx) मुख्य कारणीभूत आहेत. कारखाने आणि वाहनांमधून हे वायू बाहेर पडतात. MPSC मध्ये प्रदूषण प्रकारांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी कारणे लक्षात ठेवावीत.
प्रश्न १३
ई-कचरा म्हणजे काय?
A) इलेक्ट्रॉनिक कचरा
B) पर्यावरणीय कचरा
C) औद्योगिक कचरा
D) घरगुती कचरा
उत्तर: A) इलेक्ट्रॉनिक कचरा
स्पष्टीकरण:
ई-कचरा म्हणजे इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचा कचरा (मोबाइल, संगणक, टीव्ही इ.). यात विषारी धातू असतात. MPSC परीक्षेत कचरा व्यवस्थापनाचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी ई-कचऱ्याचे स्रोत आणि धोके लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न १४
राamsar स्थळे कोणत्या विषयाशी संबंधित आहेत?
A) वन संरक्षण
B) आर्द्रभूमि संरक्षण
C) वाघ संरक्षण
D) ओझोन संरक्षण
उत्तर: B) आर्द्रभूमि संरक्षण
स्पष्टीकरण:
रामसर स्थळे आर्द्रभूमि (Wetlands) संरक्षणासाठी जाहीर केली जातात. भारत रामसर कराराचा पक्षकार आहे. महाराष्ट्रात काही रामसर स्थळे आहेत. MPSC मध्ये आंतरराष्ट्रीय करार आणि स्थळांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी रामसर संकल्पना लक्षात ठेवावी.
प्रश्न १५
हरित क्रांती कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे?
A) उद्योग
B) शेती
C) वन
D) मत्स्यव्यवसाय
उत्तर: B) शेती
स्पष्टीकरण:
हरित क्रांती शेती उत्पादकता वाढवण्याशी संबंधित आहे. उच्च उत्पादक जाती, खते आणि सिंचन यांचा वापर झाला. MPSC परीक्षेत क्रांत्यांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी हरित, श्वेत, नील क्रांत्या लक्षात ठेवाव्यात.
प्रश्न १६
वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड शोषणारे मुख्य घटक कोणते आहेत?
A) महासागर आणि वन
B) वाळवंट
C) पर्वत
D) नद्या
उत्तर: A) महासागर आणि वन
स्पष्टीकरण:
महासागर आणि वन कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतात. वन प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे CO₂ वापरतात. MPSC मध्ये कार्बन चक्राचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी कार्बन सिंक संकल्पना लक्षात ठेवावी.
प्रश्न १७
महाराष्ट्रातील ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
A) नागपूर
B) चंद्रपूर
C) गडचिरोली
D) भंडारा
उत्तर: B) चंद्रपूर
स्पष्टीकरण:
ताडोबा-अंधारी राष्ट्रीय उद्यान चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे. हे महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध व्याघ्र प्रकल्प आहे. MPSC परीक्षेत उद्यानांच्या स्थानांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी जिल्हा आणि नाव लक्षात ठेवावे.
प्रश्न १८
जैविक शेतीमध्ये कोणते खत वापरले जाते?
A) रासायनिक खत
B) सेंद्रिय खत
C) दोन्ही
D) कोणतेही नाही
उत्तर: B) सेंद्रिय खत
स्पष्टीकरण:
जैविक शेतीमध्ये सेंद्रिय खते (शेणखत, कंपोस्ट) वापरली जातात. रासायनिक खतांचा वापर टाळला जातो. MPSC मध्ये शाश्वत शेतीचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी जैविक शेतीचे फायदे लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न १९
जल प्रदूषणाचे मुख्य कारण कोणते आहे?
A) औद्योगिक सांडपाणी
B) घरगुती सांडपाणी
C) शेतीतील रसायने
D) वरील सर्व
उत्तर: D) वरील सर्व
स्पष्टीकरण:
जल प्रदूषणाचे मुख्य कारणे औद्योगिक सांडपाणी, घरगुती सांडपाणी आणि शेतीतील कीटकनाशके-खते आहेत. MPSC परीक्षेत प्रदूषण स्रोत प्रश्नांमध्ये येतात. विद्यार्थ्यांनी सर्व स्रोत लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न २०
भारत सरकारची राष्ट्रीय स्वच्छ हवा कार्यक्रम (NCAP) कोणत्या वर्षी सुरू झाली?
A) २०१७
B) २०१९
C) २०२०
D) २०२१
उत्तर: B) २०१९
स्पष्टीकरण:
राष्ट्रीय स्वच्छ हवा कार्यक्रम (National Clean Air Programme) २०१९ मध्ये सुरू झाला. शहरांतील वायू प्रदूषण कमी करणे हा उद्देश आहे. MPSC मध्ये सरकारी योजनांचे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी वर्ष आणि उद्देश लक्षात ठेवावे.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- ओझोन थर – ऑक्सिजन (O₃)
- ग्रीनहाऊस वायू – कार्बन डायऑक्साइड
- NGT स्थापना – २०१०
- प्रोजेक्ट टायगर – १९७३
- क्योटो प्रोटोकॉल – हवामान बदल
- पॅरिस करार – २०१५
- मेलघाट – महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प
- मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल – ओझोन संरक्षण
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: