1. अलंकार म्हणजे काय?
काव्याला किंवा भाषेला शोभा आणणाऱ्या, सौंदर्य वाढवणाऱ्या साधनांना अलंकार म्हणतात. अलंकारामुळे अर्थ अधिक प्रभावी व आकर्षक होतो.
2. अलंकाराचे मुख्य दोन प्रकार
- शब्दालंकार – शब्दांच्या उच्चारावर / ध्वनीवर आधारित
- अर्थालंकार – अर्थावर आधारित
3. शब्दालंकार (मुख्य)
- अनुप्रास: एकाच व्यंजनाची वारंवार आवृत्ती (उदा. चंचल चपला चलती)
- यमक: समान उच्चाराचे शब्द वेगवेगळ्या अर्थाने (उदा. कर, कर)
- श्लेष: एका शब्दाला एकाच वेळी दोन अर्थ (उदा. सूर्य – देव व सूर्य)
4. अर्थालंकार (मुख्य)
- उपमा: दोन वस्तूंत साम्य दाखवणे (उदा. कमळासारखे मुख) – “सारखा/समान/जसा” शब्द
- रूपक: एका वस्तूला दुसरीच वस्तू मानणे (उदा. मुखच कमळ आहे) – “च/हा” वापर
- उत्प्रेक्षा: संभाव्यता किंवा कल्पना (उदा. मानो/जणू/कदाचित)
- अतिशयोक्ती: अतिशय वाढवून सांगणे
- दृष्टांत: उदाहरण देऊन समर्थन
- अर्थान्तरन्यास: सामान्य नियम सांगून समर्थन
5. उपमा व रूपक फरक
- उपमा: दोन वेगळ्या वस्तू, साम्य दाखवले (मुख सारखे कमळ)
- रूपक: एक वस्तूच दुसरी आहे असे मानले (मुख च कमळ)
6. महत्त्वाची उदाहरणे
- अनुप्रास: “चंदन चर्चित चारु चंद्रिका”
- उपमा: “तिचे मुख कमळासारखे आहे”
- रूपक: “तिचे मुखच कमळ आहे”
- उत्प्रेक्षा: “मानो चंद्र अवतरावा”
- अतिशयोक्ती: “त्याच्या आवाजाने डोंगर हादरले”
सूचना: वरील प्रकार व फरक वाचून समजून घ्या. नंतर प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
अलंकार म्हणजे काय?
A) फक्त व्याकरण नियम
B) भाषेला/काव्याला शोभा आणणारे साधन
C) फक्त संधी
D) फक्त समास
उत्तर: B) भाषेला/काव्याला शोभा आणणारे साधन
स्पष्टीकरण: अलंकार सौंदर्य व प्रभाव वाढवतात.
प्रश्न २
अलंकाराचे मुख्य दोन प्रकार कोणते?
A) संधी व समास
B) शब्दालंकार व अर्थालंकार
C) स्वर व व्यंजन
D) तत्पुरुष व द्वंद्व
उत्तर: B) शब्दालंकार व अर्थालंकार
स्पष्टीकरण: शब्द व अर्थ यावर आधारित दोन मुख्य प्रकार.
प्रश्न ३
‘अनुप्रास’ कोणत्या प्रकारचा अलंकार आहे?
A) अर्थालंकार
B) शब्दालंकार
C) दोन्ही
D) काहीच नाही
उत्तर: B) शब्दालंकार
स्पष्टीकरण: एकाच व्यंजनाची आवृत्ती.
प्रश्न ४
‘उपमा’ कोणत्या प्रकारचा अलंकार आहे?
A) शब्दालंकार
B) अर्थालंकार
C) दोन्ही
D) काहीच नाही
उत्तर: B) अर्थालंकार
स्पष्टीकरण: अर्थाच्या आधारे साम्य दाखवणे.
प्रश्न ५
‘तिचे मुख कमळासारखे आहे’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) रूपक
B) उपमा
C) उत्प्रेक्षा
D) अनुप्रास
उत्तर: B) उपमा
स्पष्टीकरण: “सारखे” शब्दाने साम्य दाखवले.
प्रश्न ६
‘तिचे मुखच कमळ आहे’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) उपमा
B) रूपक
C) उत्प्रेक्षा
D) यमक
उत्तर: B) रूपक
स्पष्टीकरण: मुखालाच कमळ मानले आहे.
प्रश्न ७
उपमा व रूपक यातील मुख्य फरक काय आहे?
A) काहीच फरक नाही
B) उपमात साम्य, रूपकात एकरूपता
C) दोन्ही शब्दालंकार
D) दोन्ही समान
उत्तर: B) उपमात साम्य, रूपकात एकरूपता
स्पष्टीकरण: उपमा = सारखे; रूपक = च/हा.
प्रश्न ८
‘मानो चंद्र अवतरावा’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) उपमा
B) रूपक
C) उत्प्रेक्षा
D) अतिशयोक्ती
उत्तर: C) उत्प्रेक्षा
स्पष्टीकरण: “मानो” शब्दाने संभाव्यता दर्शविली.
प्रश्न ९
‘चंचल चपला चलती चातकाच्या चंचना’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) यमक
B) अनुप्रास
C) श्लेष
D) उपमा
उत्तर: B) अनुप्रास
स्पष्टीकरण: ‘च’ व्यंजनाची वारंवार आवृत्ती.
प्रश्न १०
‘त्याच्या आवाजाने डोंगर हादरले’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) उपमा
B) रूपक
C) अतिशयोक्ती
D) उत्प्रेक्षा
उत्तर: C) अतिशयोक्ती
स्पष्टीकरण: आवाजाचा अतिरेकी प्रभाव दाखवला.
प्रश्न ११
‘यमक’ अलंकारात काय होते?
A) एकाच व्यंजनाची आवृत्ती
B) समान उच्चाराचे शब्द वेगवेगळ्या अर्थाने
C) साम्य दाखवणे
D) एकरूपता
उत्तर: B) समान उच्चाराचे शब्द वेगवेगळ्या अर्थाने
स्पष्टीकरण: यमक = समान ध्वनी, भिन्न अर्थ.
प्रश्न १२
‘श्लेष’ अलंकार म्हणजे काय?
A) साम्य
B) एका शब्दाला दोन अर्थ
C) अतिशयोक्ती
D) उदाहरण
उत्तर: B) एका शब्दाला दोन अर्थ
स्पष्टीकरण: एक शब्द दोन अर्थ देतो.
प्रश्न १३
‘कमलनयन’ या शब्दात कोणता अलंकार दिसतो?
A) अनुप्रास
B) रूपक / उपमासारखा प्रभाव
C) यमक
D) श्लेष
उत्तर: B) रूपक / उपमासारखा प्रभाव
स्पष्टीकरण: नयनांना कमळ मानले आहे.
प्रश्न १४
‘जसा सूर्य प्रकाश देतो तसा गुरु ज्ञान देतो’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) रूपक
B) उपमा
C) उत्प्रेक्षा
D) अतिशयोक्ती
उत्तर: B) उपमा
स्पष्टीकरण: “जसा-तसा” ने साम्य.
प्रश्न १५
‘ज्ञानच सूर्य आहे’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) उपमा
B) रूपक
C) उत्प्रेक्षा
D) अनुप्रास
उत्तर: B) रूपक
स्पष्टीकरण: ज्ञानालाच सूर्य मानले.
प्रश्न १६
‘जणू स्वर्ग उतरावा’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) उपमा
B) रूपक
C) उत्प्रेक्षा
D) यमक
उत्तर: C) उत्प्रेक्षा
स्पष्टीकरण: “जणू” शब्द संभाव्यता दर्शवतो.
प्रश्न १७
खालीलपैकी शब्दालंकार कोणता?
A) उपमा
B) रूपक
C) अनुप्रास
D) उत्प्रेक्षा
उत्तर: C) अनुप्रास
स्पष्टीकरण: अनुप्रास शब्दालंकार आहे.
प्रश्न १८
खालीलपैकी अर्थालंकार कोणता?
A) यमक
B) अनुप्रास
C) उपमा
D) श्लेष
उत्तर: C) उपमा
स्पष्टीकरण: उपमा अर्थालंकार आहे.
प्रश्न १९
‘दृष्टांत’ अलंकारात काय केले जाते?
A) अतिशयोक्ती
B) उदाहरण देऊन समर्थन
C) साम्य फक्त
D) ध्वनी आवृत्ती
उत्तर: B) उदाहरण देऊन समर्थन
स्पष्टीकरण: दृष्टांत = उदाहरणादाखल समर्थन.
प्रश्न २०
‘अर्थान्तरन्यास’ म्हणजे काय?
A) फक्त उपमा
B) सामान्य नियम सांगून समर्थन
C) फक्त यमक
D) फक्त अनुप्रास
उत्तर: B) सामान्य नियम सांगून समर्थन
स्पष्टीकरण: सामान्य सत्य सांगून विशिष्ट गोष्टीला बळकटी.
प्रश्न २१
‘कर करितो कर’ यात कोणता अलंकार असू शकतो?
A) उपमा
B) यमक
C) रूपक
D) उत्प्रेक्षा
उत्तर: B) यमक
स्पष्टीकरण: ‘कर’ शब्दाचे वेगवेगळे अर्थ.
प्रश्न २२
‘चंदन चर्चित चारु चंद्रिका’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) यमक
B) अनुप्रास
C) श्लेष
D) उपमा
उत्तर: B) अनुप्रास
स्पष्टीकरण: ‘च’ ची आवृत्ती.
प्रश्न २३
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) उपमा – एकरूपता | रूपक – साम्य
B) उपमा – साम्य (सारखे); रूपक – एकरूपता (च); अनुप्रास – व्यंजन आवृत्ती
C) उत्प्रेक्षा – फक्त सत्य
D) अतिशयोक्ती – कमी सांगणे
उत्तर: B) उपमा – साम्य (सारखे); रूपक – एकरूपता (च); अनुप्रास – व्यंजन आवृत्ती
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २४
‘तिच्या हास्याने जग उजळले’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) उपमा
B) रूपक
C) अतिशयोक्ती
D) अनुप्रास
उत्तर: C) अतिशयोक्ती
स्पष्टीकरण: हास्याचा अतिरेकी प्रभाव.
प्रश्न २५
‘कदाचित तो देव असावा’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) उपमा
B) रूपक
C) उत्प्रेक्षा
D) यमक
उत्तर: C) उत्प्रेक्षा
स्पष्टीकरण: “कदाचित” संभाव्यता दर्शवते.
प्रश्न २६
अलंकाराचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
A) फक्त व्याकरण
B) भाषेला सौंदर्य व प्रभाव देणे
C) फक्त अर्थ कमी करणे
D) फक्त लांब वाक्ये
उत्तर: B) भाषेला सौंदर्य व प्रभाव देणे
स्पष्टीकरण: काव्यसौंदर्यासाठी अलंकार.
प्रश्न २७
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. अनुप्रास – शब्दालंकार
2. उपमा – अर्थालंकार
3. रूपक – एकरूपता
4. उत्प्रेक्षा – संभाव्यता
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २८
‘सूर्य हा ज्ञान आहे’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) उपमा
B) रूपक
C) अनुप्रास
D) यमक
उत्तर: B) रूपक
स्पष्टीकरण: सूर्याला ज्ञान मानले आहे.
प्रश्न २९
‘जसा दीप अंधार दूर करतो तसे ज्ञान अज्ञान दूर करते’ यात कोणता अलंकार आहे?
A) रूपक
B) उपमा
C) उत्प्रेक्षा
D) अतिशयोक्ती
उत्तर: B) उपमा
स्पष्टीकरण: “जसा-तसे” साम्य दर्शवते.
प्रश्न ३०
अलंकार अभ्यासाचे महत्त्व काय आहे?
A) फक्त गेम
B) काव्य व साहित्यातील सौंदर्य समजणे तसेच परीक्षेतील प्रश्न सोडवणे
C) फक्त व्याकरण नियम
D) फक्त लिहिणे
उत्तर: B) काव्य व साहित्यातील सौंदर्य समजणे तसेच परीक्षेतील प्रश्न सोडवणे
स्पष्टीकरण: MPSC व इतर परीक्षांमध्ये अलंकार नियमित विचारले जातात.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- अलंकार = शब्दालंकार + अर्थालंकार
- अनुप्रास = व्यंजन आवृत्ती | यमक = समान ध्वनी भिन्न अर्थ | श्लेष = एक शब्द दोन अर्थ
- उपमा = सारखे/जसा (साम्य) | रूपक = च/हा (एकरूपता)
- उत्प्रेक्षा = मानो/जणू/कदाचित | अतिशयोक्ती = अतिरेक
- उपमा ≠ रूपक (साम्य vs एकरूपता)
निष्कर्ष
अलंकाराचे प्रकार व उपमा-रूपक फरक पक्के केल्यास मराठी व्याकरणातील प्रश्न सहज सोडवता येतात. पुढील भागामध्ये प्रयोग (कर्तरी, कर्मणी, भावे) पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: