भारतीय राज्यघटना | राज्यपाल, मुख्यमंत्री व राज्य मंत्रीमंडळ – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 7)
1. Topic ची माहिती
या प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेतील राज्य कार्यपालिकेवर आधारित 30 महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. राज्यपाल, मुख्यमंत्री आणि राज्य मंत्रीमंडळ हे राज्यातील संसदीय व्यवस्थेचे महत्त्वाचे अवयव आहेत. राज्यपालांची नियुक्ती, अधिकार व कर्तव्ये, मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती, सामूहिक उत्तरदायित्व, तसेच कलम १५३ ते १६७ यांसारख्या तरतुदींचा अभ्यास येथे करता येईल. हे प्रश्न MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व परीक्षा, PSI, STI, ASO तसेच महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरू शकतात. प्रत्येक प्रश्नासोबत योग्य उत्तर व स्पष्टीकरण दिले असल्याने संकल्पना स्पष्ट होतील.
2. Notes – राज्यपाल, मुख्यमंत्री व राज्य मंत्रीमंडळ
राज्यपाल:
- कलम १५३ – प्रत्येक राज्यासाठी राज्यपाल
- राष्ट्रपतींनी नियुक्त, ५ वर्षे कार्यकाळ
- राजीनामा राष्ट्रपतींना द्यावा लागतो
- नाममात्र प्रमुख, वास्तविक सत्ता मुख्यमंत्री व मंत्रीमंडळाकडे
- विवेकाधीन अधिकार (Discretionary Powers) महत्त्वाचे
मुख्यमंत्री व राज्य मंत्रीमंडळ:
- कलम १६३ – राज्यपालांना मंत्रीमंडळाचा सल्ला
- कलम १६४ – मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती, सामूहिक उत्तरदायित्व
- मुख्यमंत्री – राज्याचे वास्तविक कार्यकारी प्रमुख
- मंत्रीमंडळ – विधानसभेला सामूहिकरीत्या उत्तरदायी
महत्त्वाची कलमे: १५३ (राज्यपाल), १५५ (नियुक्ती), १६३ (सल्ला), १६४ (नियुक्ती व उत्तरदायित्व), १६७ (मुख्यमंत्र्यांची कर्तव्ये), ३५६ (राष्ट्रपती शासन)
3. प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
राज्यपालांची नियुक्ती कोण करते?
A) मुख्यमंत्री
B) राष्ट्रपती
C) पंतप्रधान
D) विधानसभा
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: कलम १५५ नुसार राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
प्रश्न २
राज्यपालांचा कार्यकाळ किती वर्षे असतो?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) आजीवन
योग्य उत्तर: B) ५ वर्षे
स्पष्टीकरण: राज्यपालांचा सामान्य कार्यकाळ ५ वर्षे असतो, परंतु राष्ट्रपतींच्या प्रसादापर्यंत पद धारण करतात.
प्रश्न ३
राज्यपाल राजीनामा कोणाला देतात?
A) मुख्यमंत्री
B) राष्ट्रपती
C) विधानसभा स्पीकर
D) मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राज्यपालांचा राजीनामा राष्ट्रपतींना द्यावा लागतो.
प्रश्न ४
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
A) राज्यपाल वास्तविक कार्यकारी प्रमुख आहेत
B) मुख्यमंत्री नाममात्र प्रमुख आहेत
C) राज्यपाल नाममात्र प्रमुख, मुख्यमंत्री वास्तविक प्रमुख
D) दोन्ही समान अधिकार असतात
योग्य उत्तर: C) राज्यपाल नाममात्र प्रमुख, मुख्यमंत्री वास्तविक प्रमुख
स्पष्टीकरण: राज्यातही संसदीय प्रणाली असल्याने वास्तविक सत्ता मुख्यमंत्री व मंत्रीमंडळाकडे असते.
प्रश्न ५
कलम १६३ कशाशी संबंधित आहे?
A) राज्यपालांची नियुक्ती
B) राज्यपालांना मंत्रीमंडळाचा सल्ला
C) मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती
D) राष्ट्रपती शासन
योग्य उत्तर: B) राज्यपालांना मंत्रीमंडळाचा सल्ला
स्पष्टीकरण: कलम १६३ नुसार राज्यपालांना मंत्रीमंडळाचा सल्ला बंधनकारक आहे (काही विवेकाधीन बाबी वगळता).
प्रश्न ६
मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती कोण करते?
A) विधानसभा स्पीकर
B) राज्यपाल
C) राष्ट्रपती
D) पंतप्रधान
योग्य उत्तर: B) राज्यपाल
स्पष्टीकरण: कलम १६४ नुसार राज्यपाल मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती करतात.
प्रश्न ७
राज्य मंत्रीमंडळ कोणाला सामूहिकरीत्या उत्तरदायी असते?
A) राज्यपालांना
B) विधानसभेला
C) विधानपरिषदेला
D) राष्ट्रपतींना
योग्य उत्तर: B) विधानसभेला
स्पष्टीकरण: कलम १६४(२) नुसार राज्य मंत्रीमंडळ विधानसभेला सामूहिकरीत्या उत्तरदायी असते.
प्रश्न ८
राज्यपालांचे विवेकाधीन अधिकार (Discretionary Powers) कोणते?
A) फक्त विधेयक मंजुरी
B) मुख्यमंत्री निवड (बहुमत स्पष्ट नसताना), राष्ट्रपतींना अहवाल इ.
C) फक्त कर आकारणी
D) फक्त नियुक्त्या
योग्य उत्तर: B) मुख्यमंत्री निवड (बहुमत स्पष्ट नसताना), राष्ट्रपतींना अहवाल इ.
स्पष्टीकरण: बहुमत स्पष्ट नसताना मुख्यमंत्री निवडणे, राष्ट्रपती शासन शिफारस करणे हे विवेकाधीन अधिकार आहेत.
प्रश्न ९
खालील जोड्या जुळवा:
| पद / विषय | संबंधित कलम |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) राज्यपाल | 1) १६४ |
| b) मुख्यमंत्री | 2) १५३ |
| c) मंत्रीमंडळ सल्ला| 3) १६३ |
| d) सामूहिक उत्तरदायित्व | 4) १६४(२) |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न १०
राज्यपाल पद रिक्त झाल्यास कोण कार्यवाहक राज्यपाल होऊ शकतो?
A) मुख्यमंत्री
B) उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश किंवा इतर राज्यपाल
C) विधानसभा स्पीकर
D) पंतप्रधान
योग्य उत्तर: B) उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश किंवा इतर राज्यपाल
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती इतर राज्यपाल किंवा उच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायाधीशांना कार्यवाहक नेमू शकतात.
प्रश्न ११
राज्यपालांनी एखादा विधेयक राष्ट्रपतींकडे राखीव ठेवल्यास काय होते?
A) विधेयक रद्द होते
B) राष्ट्रपती निर्णय घेतात (स्वीकृती/नकार/परत)
C) मुख्यमंत्री निर्णय घेतात
D) विधानसभा पुन्हा मंजूर करते
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती निर्णय घेतात (स्वीकृती/नकार/परत)
स्पष्टीकरण: काही विधेयके राज्यपाल राष्ट्रपतींच्या विचारार्थ राखीव ठेवू शकतात.
प्रश्न १२
मुख्यमंत्र्यांचे मुख्य कर्तव्य कोणते?
A) फक्त विधानसभेत भाषण
B) मंत्रीमंडळाचे नेतृत्व व राज्यपालांना माहिती देणे
C) फक्त निवडणूक लढवणे
D) फक्त परराष्ट्र दौरे
योग्य उत्तर: B) मंत्रीमंडळाचे नेतृत्व व राज्यपालांना माहिती देणे
स्पष्टीकरण: कलम १६७ नुसार मुख्यमंत्र्यांनी मंत्रीमंडळाचे निर्णय राज्यपालांना कळवणे बंधनकारक आहे.
प्रश्न १३
राज्य मंत्रीमंडळाचे सामूहिक उत्तरदायित्व म्हणजे काय?
A) प्रत्येक मंत्री स्वतंत्रपणे उत्तरदायी
B) सर्व मंत्री मिळून विधानसभेला उत्तरदायी
C) फक्त मुख्यमंत्री उत्तरदायी
D) राज्यपालांना उत्तरदायी
योग्य उत्तर: B) सर्व मंत्री मिळून विधानसभेला उत्तरदायी
स्पष्टीकरण: एका मंत्र्याच्या चुकीसाठी संपूर्ण मंत्रीमंडळाला राजीनामा द्यावा लागू शकतो.
प्रश्न १४
राज्यपालांना अध्यादेश काढण्याचा अधिकार कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १२३
B) कलम २१३
C) कलम ३५६
D) कलम १६३
योग्य उत्तर: B) कलम २१३
स्पष्टीकरण: विधानसभा सत्रात नसताना राज्यपाल अध्यादेश काढू शकतात (कलम २१३).
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) राज्यपाल राष्ट्रपतींनी नियुक्त
B) राज्यपाल थेट जनतेकडून निवडले जातात
C) राज्यपाल नाममात्र प्रमुख
D) मुख्यमंत्री वास्तविक प्रमुख
योग्य उत्तर: B) राज्यपाल थेट जनतेकडून निवडले जातात
स्पष्टीकरण: राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात, थेट निवडणूक नाही.
प्रश्न १६
मुख्यमंत्र्यांनी राजीनामा दिल्यास काय होते?
A) फक्त मुख्यमंत्री जातात
B) संपूर्ण मंत्रीमंडळ राजीनामा देते
C) राज्यपाल राजीनामा देतात
D) विधानसभा विसर्जित होतेच
योग्य उत्तर: B) संपूर्ण मंत्रीमंडळ राजीनामा देते
स्पष्टीकरण: सामूहिक उत्तरदायित्वाच्या तत्त्वानुसार मुख्यमंत्र्यांचा राजीनामा म्हणजे संपूर्ण मंत्रीमंडळाचा राजीनामा.
प्रश्न १७
राज्यपालांची शपथ कोण देतो?
A) मुख्यमंत्री
B) उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
C) विधानसभा स्पीकर
D) राष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
स्पष्टीकरण: राज्यपालांना संबंधित उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश शपथ देतात.
प्रश्न १८
खालीलपैकी कोणते राज्यपालांचे विशेष अधिकार आहे?
A) फक्त युद्ध घोषणा
B) विधानसभा विसर्जित करणे, अध्यादेश, राष्ट्रपतींना अहवाल
C) फक्त कर आकारणी
D) फक्त न्यायाधीश नियुक्ती
योग्य उत्तर: B) विधानसभा विसर्जित करणे, अध्यादेश, राष्ट्रपतींना अहवाल
स्पष्टीकरण: राज्यपाल विधानसभा विसर्जित करू शकतात, अध्यादेश काढू शकतात व राष्ट्रपतींना अहवाल देऊ शकतात.
प्रश्न १९
खालील जोड्या जुळवा:
| अधिकार / कर्तव्य | संबंधित व्यक्ती |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) सामूहिक उत्तरदायित्व | 1) राज्यपाल |
| b) नाममात्र प्रमुख | 2) राज्य मंत्रीमंडळ |
| c) वास्तविक प्रमुख | 3) मुख्यमंत्री |
| d) विवेकाधीन अधिकार| 4) राज्यपाल |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २०
राज्यपालांना राष्ट्रपती शासन शिफारस करण्याचा अधिकार आहे का?
A) नाही
B) होय
C) फक्त मुख्यमंत्र्यांच्या सल्ल्याने
D) फक्त विधानसभेच्या ठरावाने
योग्य उत्तर: B) होय
स्पष्टीकरण: राज्यपाल राष्ट्रपतींना कलम ३५६ लागू करण्याची शिफारस करू शकतात (विवेकाधीन).
प्रश्न २१
मंत्र्यांची नियुक्ती कोण करते?
A) मुख्यमंत्री थेट
B) राज्यपाल, मुख्यमंत्र्यांच्या सल्ल्याने
C) विधानसभा
D) राष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) राज्यपाल, मुख्यमंत्र्यांच्या सल्ल्याने
स्पष्टीकरण: कलम १६४ नुसार राज्यपाल मुख्यमंत्र्यांच्या सल्ल्याने मंत्र्यांची नियुक्ती करतात.
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
1. राज्यपाल संसदेचा भाग नाहीत.
2. मुख्यमंत्री विधानसभेचे सदस्य असणे आवश्यक आहे.
3. मंत्री विधानमंडळाचे सदस्य नसतील तर ६ महिन्यांत सदस्य व्हावे लागते.
A) फक्त १ आणि ३
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि २
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: A) फक्त १ आणि ३
स्पष्टीकरण: मुख्यमंत्री विधानपरिषदेचेही सदस्य असू शकतात. मंत्री ६ महिन्यांत सदस्य व्हावे लागते.
प्रश्न २३
राज्यपालांचा कार्यकाळ संपण्यापूर्वी त्यांना पदच्युत कोण करू शकते?
A) मुख्यमंत्री
B) राष्ट्रपती
C) विधानसभा
D) सर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राज्यपाल राष्ट्रपतींच्या प्रसादापर्यंत पदावर राहतात, त्यामुळे राष्ट्रपती त्यांना पदच्युत करू शकतात.
प्रश्न २४
कलम १६७ कशाशी संबंधित आहे?
A) राज्यपालांची नियुक्ती
B) मुख्यमंत्र्यांची कर्तव्ये (राज्यपालांना माहिती देणे)
C) सामूहिक उत्तरदायित्व
D) अध्यादेश
योग्य उत्तर: B) मुख्यमंत्र्यांची कर्तव्ये (राज्यपालांना माहिती देणे)
स्पष्टीकरण: कलम १६७ नुसार मुख्यमंत्र्यांनी मंत्रीमंडळाचे निर्णय राज्यपालांना कळवणे बंधनकारक आहे.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते चुकीचे आहे?
A) राज्यपाल नाममात्र प्रमुख
B) मुख्यमंत्री वास्तविक प्रमुख
C) मंत्रीमंडळ राज्यपालांना उत्तरदायी
D) मंत्रीमंडळ विधानसभेला उत्तरदायी
योग्य उत्तर: C) मंत्रीमंडळ राज्यपालांना उत्तरदायी
स्पष्टीकरण: मंत्रीमंडळ विधानसभेला सामूहिकरीत्या उत्तरदायी असते.
प्रश्न २६
एकच व्यक्ती एकाच वेळी दोन राज्यांचे राज्यपाल होऊ शकते का?
A) नाही
B) होय
C) फक्त केंद्रशासित प्रदेशांसाठी
D) फक्त आणीबाणीत
योग्य उत्तर: B) होय
स्पष्टीकरण: कलम १५३ नुसार एकच व्यक्ती दोन किंवा अधिक राज्यांचे राज्यपाल होऊ शकते.
प्रश्न २७
राज्यपालांच्या विवेकाधीन अधिकारांबाबत योग्य विधान कोणते?
A) सर्व अधिकार मंत्रीमंडळाच्या सल्ल्यानेच
B) काही बाबतीत स्वतःच्या विवेकानुसार निर्णय घेता येतो
C) फक्त मुख्यमंत्र्यांच्या आदेशाने
D) विवेकाधीन अधिकार नाहीत
योग्य उत्तर: B) काही बाबतीत स्वतःच्या विवेकानुसार निर्णय घेता येतो
स्पष्टीकरण: बहुमत स्पष्ट नसताना, राष्ट्रपती शासन शिफारस इ. बाबतीत विवेकाधीन अधिकार आहेत.
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| कलम | विषय |
| ---------------- | -------------------------- |
| a) १५३ | 1) मुख्यमंत्र्यांची कर्तव्ये |
| b) १६३ | 2) राज्यपाल |
| c) १६४ | 3) मंत्रीमंडळ सल्ला |
| d) १६७ | 4) नियुक्ती व उत्तरदायित्व |
A) a-2, b-3, c-4, d-1
B) a-1, b-2, c-3, d-4
C) a-2, b-1, c-4, d-3
D) a-4, b-3, c-1, d-2
योग्य उत्तर: A) a-2, b-3, c-4, d-1
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) राज्यपाल – थेट निवड | मुख्यमंत्री – राष्ट्रपतींनी नियुक्त
B) राज्यपाल – राष्ट्रपतींनी नियुक्त; मुख्यमंत्री – राज्यपालांनी नियुक्त; सामूहिक उत्तरदायित्व – विधानसभेला; अध्यादेश – कलम २१३
C) राज्यपाल – वास्तविक प्रमुख
D) मुख्यमंत्री – नाममात्र प्रमुख
योग्य उत्तर: B) राज्यपाल – राष्ट्रपतींनी नियुक्त; मुख्यमंत्री – राज्यपालांनी नियुक्त; सामूहिक उत्तरदायित्व – विधानसभेला; अध्यादेश – कलम २१३
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. राज्यपाल – नाममात्र प्रमुख, राष्ट्रपतींनी नियुक्त, ५ वर्षे
2. मुख्यमंत्री – वास्तविक प्रमुख, राज्यपालांनी नियुक्त
3. मंत्रीमंडळ – विधानसभेला सामूहिक उत्तरदायी
4. कलम १६३ – सल्ला | कलम १६७ – मुख्यमंत्र्यांची कर्तव्ये | कलम २१३ – अध्यादेश
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत. राज्यपातळीवरही संसदीय प्रणाली लागू आहे.
4. पुनरावलोकन
- राज्यपाल – नाममात्र प्रमुख, राष्ट्रपतींनी नियुक्त, ५ वर्षे
- मुख्यमंत्री – वास्तविक प्रमुख, राज्यपालांनी नियुक्त
- मंत्रीमंडळ – विधानसभेला सामूहिक उत्तरदायी (कलम १६४)
- कलम १६३ – मंत्रीमंडळाचा सल्ला | कलम १६७ – मुख्यमंत्र्यांची कर्तव्ये
- अध्यादेश – कलम २१३ | विवेकाधीन अधिकार महत्त्वाचे
- राज्यपाल राष्ट्रपती शासन शिफारस करू शकतात
- एक व्यक्ती एकाच वेळी दोन राज्यांचे राज्यपाल होऊ शकते
5. संबंधित प्रश्नसंच
- राष्ट्रपती, पंतप्रधान व केंद्रीय मंत्रीमंडळ – 30 प्रश्न (भाग 6)
- केंद्र व राज्य संबंध – 30 प्रश्न (भाग 5)
- मूलभूत हक्क – 30 प्रश्न (भाग 3)
- संसद (लोकसभा व राज्यसभा) – येणारा भाग
- राज्य विधीमंडळ (विधानसभा व विधानपरिषद) – येणारा भाग
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: