1. कार्बनची वैशिष्ट्ये
- कार्बन ४ संयुजा असतो (Tetravalency)
- शृंखलन (Catenation) – कार्बन अणू एकमेकांशी लांब साखळी तयार करतात
- त्यामुळे लाखो कार्बन संयुगे तयार होतात
2. हायड्रोकार्बन
- फक्त कार्बन आणि हायड्रोजन असलेली संयुगे
- अल्केन (Alkanes): एकेरी बंध (CₙH₂ₙ₊₂) – मिथेन, इथेन, प्रोपेन
- अल्कीन (Alkenes): दुहेरी बंध (CₙH₂ₙ) – इथिलिन
- अल्काइन (Alkynes): तिहेरी बंध (CₙH₂ₙ₋₂) – अॅसिटिलिन
3. महत्त्वाची कार्बन संयुगे
- मिथेन (CH₄): नैसर्गिक वायूचा मुख्य घटक
- इथेनॉल (C₂H₅OH): अल्कोहोल
- ऍसेटिक आम्ल (CH₃COOH): व्हिनेगर
- ग्लुकोज (C₆H₁₂O₆)
- प्लास्टिक, रबर, कृत्रिम तंतू – कार्बन संयुगांपासून
4. इंधन (Fuels)
- खनिज इंधन: कोळसा, पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू
- नूतनीकरणीय: बायोगॅस, बायोडीझेल, सौर, पवन
- पूर्ण ज्वलन: CO₂ + H₂O + ऊर्जा
- अपूर्ण ज्वलन: CO (कार्बन मोनॉक्साइड) – विषारी
5. पर्यावरण रसायन
- ग्रीनहाऊस वायू: CO₂, CH₄, N₂O, CFC
- ग्रीनहाऊस प्रभाव: पृथ्वीचे तापमान वाढणे
- आम्ल वर्षा: SO₂ आणि NO₂ मुळे
- ओझोन थर: CFC मुळे नुकसान
- यूट्रोफिकेशन: पाण्यात पोषक तत्व जास्त → शैवाल वाढ
6. प्रदूषण नियंत्रण
- CNG, LPG वापर
- उत्प्रेरक परिवर्तक (Catalytic Converter)
- वृक्षारोपण
- अपारंपरिक ऊर्जा स्रोत
7. महत्त्वाची संयुगे व वापर
- CNG – Compressed Natural Gas
- LPG – Liquefied Petroleum Gas
- बायोगॅस – मिथेन मुख्य
- प्लास्टिक – पॉलिमर
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
कार्बनची संयुजा किती आहे?
A) २
B) ३
C) ४
D) ५
उत्तर: C) ४
स्पष्टीकरण: कार्बन टेट्राव्हॅलेंट आहे.
प्रश्न २
कार्बनचे शृंखलन (Catenation) म्हणजे काय?
A) इलेक्ट्रॉन गमावणे
B) कार्बन अणू एकमेकांशी साखळी तयार करणे
C) फक्त ऑक्सिजनशी जोडणे
D) धातू बनवणे
उत्तर: B) कार्बन अणू एकमेकांशी साखळी तयार करणे
स्पष्टीकरण: यामुळे अनेक संयुगे तयार होतात.
प्रश्न ३
अल्केनचे सामान्य सूत्र काय आहे?
A) CₙH₂ₙ
B) CₙH₂ₙ₊₂
C) CₙH₂ₙ₋₂
D) CₙHₙ
उत्तर: B) CₙH₂ₙ₊₂
स्पष्टीकरण: अल्केनमध्ये एकेरी बंध असतात.
प्रश्न ४
मिथेनचे सूत्र काय आहे?
A) C₂H₆
B) CH₄
C) C₂H₄
D) C₂H₂
उत्तर: B) CH₄
स्पष्टीकरण: मिथेन सर्वात साधा अल्केन आहे.
प्रश्न ५
नैसर्गिक वायूचा मुख्य घटक कोणता?
A) इथेन
B) मिथेन
C) प्रोपेन
D) ब्युटेन
उत्तर: B) मिथेन
स्पष्टीकरण: नैसर्गिक वायूमध्ये मिथेन जास्त असते.
प्रश्न ६
अपूर्ण ज्वलनात कोणता विषारी वायू तयार होतो?
A) CO₂
B) CO
C) O₂
D) N₂
उत्तर: B) CO
स्पष्टीकरण: कार्बन मोनॉक्साइड विषारी आहे.
प्रश्न ७
पूर्ण ज्वलनात काय तयार होते?
A) CO + ऊर्जा
B) CO₂ + H₂O + ऊर्जा
C) फक्त कार्बन
D) फक्त धूर
उत्तर: B) CO₂ + H₂O + ऊर्जा
स्पष्टीकरण: पुरेसा ऑक्सिजन असल्यास पूर्ण ज्वलन.
प्रश्न ८
ग्रीनहाऊस प्रभावासाठी मुख्य वायू कोणता?
A) ऑक्सिजन
B) कार्बन डायऑक्साइड (CO₂)
C) नायट्रोजन
D) हायड्रोजन
उत्तर: B) कार्बन डायऑक्साइड (CO₂)
स्पष्टीकरण: CO₂ मुख्य ग्रीनहाऊस वायू आहे.
प्रश्न ९
आम्ल वर्षा कशामुळे होते?
A) फक्त CO₂
B) SO₂ आणि NO₂
C) फक्त O₂
D) फक्त N₂
उत्तर: B) SO₂ आणि NO₂
स्पष्टीकरण: हे वायू पाण्याशी संयोगून आम्ल तयार करतात.
प्रश्न १०
ओझोन थराचे नुकसान कोणते रसायन करते?
A) CO₂
B) CFC (क्लोरोफ्लोरोकार्बन)
C) CH₄
D) H₂O
उत्तर: B) CFC (क्लोरोफ्लोरोकार्बन)
स्पष्टीकरण: CFC ओझोन थर नष्ट करतात.
प्रश्न ११
CNG चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) Compressed Natural Gas
B) Carbon Natural Gas
C) Clean Natural Gas
D) Common Natural Gas
उत्तर: A) Compressed Natural Gas
स्पष्टीकरण: CNG = Compressed Natural Gas.
प्रश्न १२
LPG चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) Liquid Petroleum Gas
B) Liquefied Petroleum Gas
C) Low Petroleum Gas
D) Light Petroleum Gas
उत्तर: B) Liquefied Petroleum Gas
स्पष्टीकरण: LPG = Liquefied Petroleum Gas.
प्रश्न १३
बायोगॅसचा मुख्य घटक कोणता?
A) CO₂
B) मिथेन (CH₄)
C) H₂
D) O₂
उत्तर: B) मिथेन (CH₄)
स्पष्टीकरण: बायोगॅसमध्ये मिथेन जास्त असते.
प्रश्न १४
इथेनॉल चे सूत्र काय आहे?
A) CH₃OH
B) C₂H₅OH
C) CH₃COOH
D) C₆H₁₂O₆
उत्तर: B) C₂H₅OH
स्पष्टीकरण: इथेनॉल म्हणजे अल्कोहोल.
प्रश्न १५
ऍसेटिक आम्ल चे सूत्र काय आहे?
A) CH₄
B) C₂H₅OH
C) CH₃COOH
D) HCOOH
उत्तर: C) CH₃COOH
स्पष्टीकरण: व्हिनेगरमध्ये ऍसेटिक आम्ल असते.
प्रश्न १६
अल्कीनचे सामान्य सूत्र काय आहे?
A) CₙH₂ₙ₊₂
B) CₙH₂ₙ
C) CₙH₂ₙ₋₂
D) CₙHₙ
उत्तर: B) CₙH₂ₙ
स्पष्टीकरण: अल्कीनमध्ये दुहेरी बंध असतो.
प्रश्न १७
अल्काइनचे सामान्य सूत्र काय आहे?
A) CₙH₂ₙ₊₂
B) CₙH₂ₙ
C) CₙH₂ₙ₋₂
D) CₙHₙ
उत्तर: C) CₙH₂ₙ₋₂
स्पष्टीकरण: अल्काइनमध्ये तिहेरी बंध असतो.
प्रश्न १८
खनिज इंधन कोणते आहे?
A) सौर ऊर्जा
B) कोळसा, पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू
C) पवन ऊर्जा
D) बायोगॅस
उत्तर: B) कोळसा, पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू
स्पष्टीकरण: खनिज इंधन नूतनीकरणीय नाहीत.
प्रश्न १९
ग्रीनहाऊस प्रभावामुळे काय होते?
A) पृथ्वी थंड होते
B) पृथ्वीचे तापमान वाढते
C) ओझोन वाढतो
D) पाऊस कमी होतोच
उत्तर: B) पृथ्वीचे तापमान वाढते
स्पष्टीकरण: जागतिक तापमानवाढ.
प्रश्न २०
उत्प्रेरक परिवर्तक (Catalytic Converter) कशासाठी वापरतात?
A) गती वाढवण्यासाठी
B) वाहनांच्या विषारी वायू कमी करण्यासाठी
C) इंधन वाढवण्यासाठी
D) आवाज कमी करण्यासाठी
उत्तर: B) वाहनांच्या विषारी वायू कमी करण्यासाठी
स्पष्टीकरण: CO, NOₓ कमी करतो.
प्रश्न २१
प्लास्टिक कोणत्या प्रकारचे संयुग आहे?
A) मूलद्रव्य
B) पॉलिमर (कार्बन संयुग)
C) मिश्रधातू
D) आम्ल
उत्तर: B) पॉलिमर (कार्बन संयुग)
स्पष्टीकरण: प्लास्टिक हे पॉलिमर आहेत.
प्रश्न २२
खालीलपैकी नूतनीकरणीय इंधन कोणते?
A) कोळसा
B) पेट्रोल
C) बायोगॅस
D) डिझेल
उत्तर: C) बायोगॅस
स्पष्टीकरण: बायोगॅस नूतनीकरणीय आहे.
प्रश्न २३
यूट्रोफिकेशन कशामुळे होते?
A) फक्त ऑक्सिजन
B) पाण्यात जास्त पोषक तत्व (नायट्रेट, फॉस्फेट)
C) फक्त मीठ
D) फक्त कार्बन
उत्तर: B) पाण्यात जास्त पोषक तत्व (नायट्रेट, फॉस्फेट)
स्पष्टीकरण: शैवाल वाढून ऑक्सिजन कमी होतो.
प्रश्न २४
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) अल्केन – दुहेरी बंध | अल्कीन – एकेरी
B) अल्केन – एकेरी बंध; अल्कीन – दुहेरी; अल्काइन – तिहेरी
C) मिथेन – C₂H₆
D) इथेनॉल – CH₄
उत्तर: B) अल्केन – एकेरी बंध; अल्कीन – दुहेरी; अल्काइन – तिहेरी
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २५
अॅसिटिलिन चे सूत्र काय आहे?
A) CH₄
B) C₂H₄
C) C₂H₂
D) C₂H₆
उत्तर: C) C₂H₂
स्पष्टीकरण: अॅसिटिलिन हे अल्काइन आहे.
प्रश्न २६
वाहन प्रदूषण कमी करण्यासाठी काय वापरले जाते?
A) फक्त पेट्रोल
B) CNG, LPG आणि उत्प्रेरक परिवर्तक
C) फक्त कोळसा
D) फक्त डिझेल
उत्तर: B) CNG, LPG आणि उत्प्रेरक परिवर्तक
स्पष्टीकरण: हे स्वच्छ पर्याय आहेत.
प्रश्न २७
कार्बन मोनॉक्साइड (CO) कशासाठी घातक आहे?
A) कारण तो रंगहीन व विषारी आहे
B) कारण तो गोड आहे
C) कारण तो भारी आहे
D) कारण तो उपयुक्त आहे
उत्तर: A) कारण तो रंगहीन व विषारी आहे
स्पष्टीकरण: CO हिमोग्लोबिनशी जोडून ऑक्सिजन पुरवठा थांबवतो.
प्रश्न २८
खालीलपैकी ग्रीनहाऊस वायू कोणता नाही?
A) CO₂
B) CH₄
C) O₂
D) N₂O
उत्तर: C) O₂
स्पष्टीकरण: ऑक्सिजन ग्रीनहाऊस वायू नाही.
प्रश्न २९
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. कार्बन संयुजा – ४
2. मिथेन – CH₄
3. ग्रीनहाऊस वायू – CO₂, CH₄
4. आम्ल वर्षा – SO₂, NO₂
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी सर्वात योग्य विधान कोणते?
A) सर्व इंधन नूतनीकरणीय आहेत
B) कार्बन संयुगे फक्त हानिकारक आहेत
C) कार्बनची टेट्राव्हॅलेंसी व शृंखलन यामुळे अनेक संयुगे तयार होतात
D) ग्रीनहाऊस प्रभाव फायदेशीरच आहे
उत्तर: C) कार्बनची टेट्राव्हॅलेंसी व शृंखलन यामुळे अनेक संयुगे तयार होतात
स्पष्टीकरण: ही कार्बनची सर्वात महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- कार्बन संयुजा = ४, शृंखलन महत्त्वाचे
- अल्केन = CₙH₂ₙ₊₂ | अल्कीन = CₙH₂ₙ | अल्काइन = CₙH₂ₙ₋₂
- मिथेन = CH₄ (नैसर्गिक वायू)
- पूर्ण ज्वलन = CO₂ + H₂O | अपूर्ण = CO
- ग्रीनहाऊस वायू = CO₂, CH₄, N₂O, CFC
- आम्ल वर्षा = SO₂ + NO₂
- CNG = Compressed Natural Gas | LPG = Liquefied Petroleum Gas
निष्कर्ष
कार्बन संयुगे, इंधन आणि पर्यावरण रसायन हे विषय पर्यावरण व ऊर्जा यांच्याशी थेट संबंधित आहेत. या भागासह रसायनशास्त्र मालिका पूर्ण होते. सर्व ५ भागांचा अभ्यास केल्यास MPSC सामान्य विज्ञान (रसायन) चांगले आवरणे शक्य आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: