भारतीय राज्यघटना | संसद (लोकसभा व राज्यसभा) – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 8)
1. Topic ची माहिती
या प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेतील संसदेवर आधारित 30 महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. लोकसभा व राज्यसभा ही भारतीय संसदेची दोन सभागृहे आहेत. त्यांची रचना, सदस्य संख्या, कार्यकाळ, अधिकार, विशेषाधिकार, विधेयक प्रक्रिया तसेच कलम ७९ ते १२२ यांसारख्या तरतुदींचा अभ्यास येथे करता येईल. हे प्रश्न MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व परीक्षा, PSI, STI, ASO तसेच महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरू शकतात. प्रत्येक प्रश्नासोबत योग्य उत्तर व स्पष्टीकरण दिले असल्याने संकल्पना स्पष्ट होतील.
2. Notes – संसद (लोकसभा व राज्यसभा)
संसदेची रचना:
- कलम ७९ – राष्ट्रपती + लोकसभा + राज्यसभा = संसद
- द्विसदनीय रचना (Bicameral)
लोकसभा (House of the People):
- कमाल सदस्य संख्या – ५५० (सध्या ५४३ निवडून + २ नामनिर्देशित)
- थेट निवडणूक, ५ वर्षे कार्यकाळ
- अध्यक्ष – स्पीकर
- अधिक शक्तिशाली (अर्थ विधेयक, अविश्वास प्रस्ताव)
राज्यसभा (Council of States):
- कमाल सदस्य संख्या – २५० (सध्या २४५)
- अप्रत्यक्ष निवडणूक, स्थायी सभागृह (Continuous House)
- सभापती – उपराष्ट्रपती
- १/३ सदस्य दर दोन वर्षांनी निवृत्त
महत्त्वाची कलमे: ७९ (रचना), ८० (राज्यसभा), ८१ (लोकसभा), ८३ (कार्यकाळ), १०८ (संयुक्त बैठक), ११० (अर्थ विधेयक), १२३ (अध्यादेश)
3. प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
भारतीय संसदेची रचना कोणती?
A) एकसदनीय
B) द्विसदनीय (लोकसभा + राज्यसभा)
C) त्रिसदनीय
D) फक्त लोकसभा
योग्य उत्तर: B) द्विसदनीय (लोकसभा + राज्यसभा)
स्पष्टीकरण: कलम ७९ नुसार संसद = राष्ट्रपती + लोकसभा + राज्यसभा.
प्रश्न २
लोकसभेची कमाल सदस्य संख्या किती आहे?
A) ५००
B) ५५०
C) ५४५
D) ५६०
योग्य उत्तर: B) ५५०
स्पष्टीकरण: ५३० राज्ये + २० केंद्रशासित प्रदेश अशी कमाल मर्यादा आहे (सध्या ५४३).
प्रश्न ३
राज्यसभेची कमाल सदस्य संख्या किती आहे?
A) २३८
B) २५०
C) २४५
D) २६०
योग्य उत्तर: B) २५०
स्पष्टीकरण: २३८ निवडून + १२ नामनिर्देशित अशी कमाल संख्या आहे.
प्रश्न ४
राज्यसभेचे सभापती कोण असतात?
A) स्पीकर
B) उपराष्ट्रपती
C) पंतप्रधान
D) मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: B) उपराष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध सभापती असतात.
प्रश्न ५
लोकसभेचा कार्यकाळ किती वर्षे असतो?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) स्थायी
योग्य उत्तर: B) ५ वर्षे
स्पष्टीकरण: लोकसभेचा सामान्य कार्यकाळ ५ वर्षे असतो, आणीबाणीत वाढवता येतो.
प्रश्न ६
राज्यसभा कोणत्या प्रकारचे सभागृह आहे?
A) तात्पुरते
B) स्थायी (Continuous House)
C) फक्त ५ वर्षे
D) फक्त ६ वर्षे
योग्य उत्तर: B) स्थायी (Continuous House)
स्पष्टीकरण: राज्यसभा कधीही पूर्णपणे विसर्जित होत नाही. १/३ सदस्य दर २ वर्षांनी निवृत्त होतात.
प्रश्न ७
अर्थ विधेयक (Money Bill) कोणत्या कलमात परिभाषित आहे?
A) कलम १०८
B) कलम ११०
C) कलम ११२
D) कलम ११७
योग्य उत्तर: B) कलम ११०
स्पष्टीकरण: कलम ११० मध्ये अर्थ विधेयकाची व्याख्या दिली आहे.
प्रश्न ८
अर्थ विधेयक कोणत्या सभागृहात प्रथम मांडता येते?
A) राज्यसभा
B) लोकसभा
C) दोन्हीकडे
D) राष्ट्रपतींकडे
योग्य उत्तर: B) लोकसभा
स्पष्टीकरण: अर्थ विधेयक फक्त लोकसभेतच प्रथम मांडता येते.
प्रश्न ९
खालील जोड्या जुळवा:
| सभागृह | वैशिष्ट्य |
| ---------------- | -------------------------- |
| a) लोकसभा | 1) स्थायी सभागृह |
| b) राज्यसभा | 2) थेट निवडणूक, ५ वर्षे |
| c) स्पीकर | 3) लोकसभा अध्यक्ष |
| d) सभापती | 4) उपराष्ट्रपती |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न १०
संयुक्त बैठक (Joint Sitting) कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १०८
B) कलम ११०
C) कलम ८५
D) कलम १२३
योग्य उत्तर: A) कलम १०८
स्पष्टीकरण: विधेयकावर मतभेद झाल्यास कलम १०८ नुसार संयुक्त बैठक बोलावली जाते.
प्रश्न ११
राज्यसभेत नामनिर्देशित सदस्यांची संख्या किती?
A) १०
B) १२
C) १४
D) १५
योग्य उत्तर: B) १२
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती साहित्य, विज्ञान, कला व समाजसेवा क्षेत्रातून १२ सदस्यांना नामनिर्देशित करतात.
प्रश्न १२
लोकसभा विसर्जित कोण करू शकतो?
A) स्पीकर
B) राष्ट्रपती
C) पंतप्रधान
D) मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने लोकसभा विसर्जित करू शकतात.
प्रश्न १३
अविश्वास प्रस्ताव कोणत्या सभागृहात मांडता येतो?
A) राज्यसभा
B) लोकसभा
C) दोन्हीकडे
D) कुठेही नाही
योग्य उत्तर: B) लोकसभा
स्पष्टीकरण: अविश्वास प्रस्ताव फक्त लोकसभेतच मांडता येतो.
प्रश्न १४
राज्यसभेचा सदस्य होण्यासाठी किमान वय किती असावे?
A) २५ वर्षे
B) ३० वर्षे
C) ३५ वर्षे
D) २१ वर्षे
योग्य उत्तर: B) ३० वर्षे
स्पष्टीकरण: राज्यसभा सदस्यत्वासाठी किमान वय ३० वर्षे आहे, लोकसभेसाठी २५ वर्षे.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) लोकसभा थेट निवडून येते
B) राज्यसभा अप्रत्यक्ष निवडून येते
C) राज्यसभा पूर्णपणे विसर्जित होते
D) राज्यसभा स्थायी सभागृह आहे
योग्य उत्तर: C) राज्यसभा पूर्णपणे विसर्जित होते
स्पष्टीकरण: राज्यसभा कधीही पूर्णपणे विसर्जित होत नाही.
प्रश्न १६
अर्थ विधेयकाबाबत राज्यसभेला किती कालावधी असतो?
A) १४ दिवस
B) १ महिना
C) ३ महिने
D) ६ महिने
योग्य उत्तर: A) १४ दिवस
स्पष्टीकरण: राज्यसभेला अर्थ विधेयक १४ दिवसांत परत करावे लागते.
प्रश्न १७
लोकसभेचा अध्यक्ष (स्पीकर) कोण निवडतो?
A) राष्ट्रपती
B) लोकसभा सदस्य
C) पंतप्रधान
D) उपराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) लोकसभा सदस्य
स्पष्टीकरण: स्पीकरची निवड लोकसभेच्या सदस्यांकडून होते.
प्रश्न १८
संसदेचे अधिवेशन बोवणे व स्थगित करणे कोणाच्या अधिकारात आहे?
A) स्पीकर
B) राष्ट्रपती
C) पंतप्रधान
D) सभापती
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: कलम ८५ नुसार राष्ट्रपती संसदेचे अधिवेशन बोलावतात व स्थगित करतात.
प्रश्न १९
खालील जोड्या जुळवा:
| विषय | कलम |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) संसदेची रचना | 1) ११० |
| b) अर्थ विधेयक | 2) ७९ |
| c) संयुक्त बैठक | 3) १०८ |
| d) अधिवेशन | 4) ८५ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २०
राज्यसभेत कोणत्या राज्याचे जास्त सदस्य आहेत?
A) महाराष्ट्र
B) उत्तर प्रदेश
C) बिहार
D) पश्चिम बंगाल
योग्य उत्तर: B) उत्तर प्रदेश
स्पष्टीकरण: उत्तर प्रदेशाला राज्यसभेत सर्वाधिक (३१) जागा आहेत.
प्रश्न २१
लोकसभा सदस्य होण्यासाठी किमान वय किती?
A) २१ वर्षे
B) २५ वर्षे
C) ३० वर्षे
D) ३५ वर्षे
योग्य उत्तर: B) २५ वर्षे
स्पष्टीकरण: लोकसभा सदस्यत्वासाठी किमान वय २५ वर्षे आहे.
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते लोकसभेचे विशेष अधिकार आहे?
A) फक्त चर्चा
B) अविश्वास प्रस्ताव, अर्थ विधेयक, मंत्रीमंडळ पाडणे
C) फक्त प्रश्न विचारणे
D) फक्त नामनिर्देशन
योग्य उत्तर: B) अविश्वास प्रस्ताव, अर्थ विधेयक, मंत्रीमंडळ पाडणे
स्पष्टीकरण: लोकसभा अधिक शक्तिशाली आहे कारण ती मंत्रीमंडळाला उत्तरदायी ठेवते.
प्रश्न २३
राज्यसभेचे सदस्य किती वर्षे पदावर राहतात?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) आजीवन
योग्य उत्तर: C) ६ वर्षे
स्पष्टीकरण: राज्यसभा सदस्य ६ वर्षे पदावर राहतात, दर २ वर्षांनी १/३ निवृत्त होतात.
प्रश्न २४
संयुक्त बैठकीचे अध्यक्षपद कोण सांभाळते?
A) उपराष्ट्रपती
B) लोकसभा स्पीकर
C) पंतप्रधान
D) मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: B) लोकसभा स्पीकर
स्पष्टीकरण: संयुक्त बैठकीचे अध्यक्षपद लोकसभा स्पीकर सांभाळतात.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
1. संसद = राष्ट्रपती + लोकसभा + राज्यसभा
2. अर्थ विधेयक फक्त लोकसभेत मांडता येते
3. राज्यसभा पूर्णपणे विसर्जित होते
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: राज्यसभा स्थायी सभागृह असून पूर्णपणे विसर्जित होत नाही.
प्रश्न २६
राष्ट्रपती संसदेत कोणत्या प्रकारचे सदस्य नामनिर्देशित करू शकतात?
A) फक्त लोकसभा
B) राज्यसभेत १२ सदस्य
C) दोन्ही सभागृहांत
D) नामनिर्देशन नाही
योग्य उत्तर: B) राज्यसभेत १२ सदस्य
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती राज्यसभेत १२ सदस्यांना नामनिर्देशित करतात (कला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा).
प्रश्न २७
लोकसभेत कोणत्या राज्याचे सर्वाधिक सदस्य आहेत?
A) महाराष्ट्र
B) उत्तर प्रदेश
C) बिहार
D) तमिळनाडू
योग्य उत्तर: B) उत्तर प्रदेश
स्पष्टीकरण: उत्तर प्रदेशाला लोकसभेत सर्वाधिक (८०) जागा आहेत.
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| सभागृह / पद | वैशिष्ट्य |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) लोकसभा | 1) ६ वर्षे, स्थायी |
| b) राज्यसभा | 2) ५ वर्षे, थेट निवड |
| c) स्पीकर | 3) लोकसभा |
| d) सभापती | 4) राज्यसभा |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) अर्थ विधेयक – राज्यसभा प्रथम | संयुक्त बैठक – कलम ११०
B) अर्थ विधेयक – लोकसभा प्रथम; संयुक्त बैठक – कलम १०८; राज्यसभा – स्थायी; लोकसभा – ५ वर्षे
C) राज्यसभा – थेट निवड
D) लोकसभा – स्थायी सभागृह
योग्य उत्तर: B) अर्थ विधेयक – लोकसभा प्रथम; संयुक्त बैठक – कलम १०८; राज्यसभा – स्थायी; लोकसभा – ५ वर्षे
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. संसद = राष्ट्रपती + लोकसभा + राज्यसभा
2. लोकसभा – थेट, ५ वर्षे, स्पीकर | राज्यसभा – अप्रत्यक्ष, स्थायी, उपराष्ट्रपती
3. अर्थ विधेयक – लोकसभा प्रथम, राज्यसभा १४ दिवस
4. संयुक्त बैठक – कलम १०८, स्पीकर अध्यक्ष
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत. लोकसभा अधिक शक्तिशाली सभागृह आहे.
4. पुनरावलोकन
- संसद = राष्ट्रपती + लोकसभा + राज्यसभा (कलम ७९)
- लोकसभा – थेट निवड, ५ वर्षे, स्पीकर, अधिक शक्तिशाली
- राज्यसभा – अप्रत्यक्ष, स्थायी, ६ वर्षे, उपराष्ट्रपती सभापती
- अर्थ विधेयक – फक्त लोकसभेत प्रथम, राज्यसभा १४ दिवस
- संयुक्त बैठक – कलम १०८, स्पीकर अध्यक्ष
- अविश्वास प्रस्ताव – फक्त लोकसभेत
- राज्यसभा नामनिर्देशित – १२ सदस्य
5. संबंधित प्रश्नसंच
- राज्यपाल, मुख्यमंत्री व राज्य मंत्रीमंडळ – 30 प्रश्न (भाग 7)
- राष्ट्रपती, पंतप्रधान व केंद्रीय मंत्रीमंडळ – 30 प्रश्न (भाग 6)
- केंद्र व राज्य संबंध – 30 प्रश्न (भाग 5)
- राज्य विधीमंडळ (विधानसभा व विधानपरिषद) – येणारा भाग
- न्यायमंडळ (सर्वोच्च व उच्च न्यायालय) – येणारा भाग
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: