भारतीय राज्यघटना | स्थानिक स्वराज्य संस्था (७३वी व ७४वी दुरुस्ती) – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 11)
1. Topic ची माहिती
या प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेतील स्थानिक स्वराज्य संस्थांवर आधारित 30 महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. ७३वी घटनादुरुस्ती (पंचायती राज) आणि ७४वी घटनादुरुस्ती (नगरपालिका) हे स्थानिक स्वराज्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद, नगरपंचायत, नगरपरिषद, महानगरपालिका तसेच ११वी व १२वी अनुसूची यांचा अभ्यास येथे करता येईल. हे प्रश्न MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व परीक्षा, PSI, STI, ASO तसेच महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरू शकतात.
2. Notes – स्थानिक स्वराज्य संस्था
७३वी घटनादुरुस्ती (१९९२) – पंचायती राज:
- भाग ९ जोडला (कलम २४३ ते २४३-O)
- त्रिस्तरीय रचना: ग्रामपंचायत → पंचायत समिती → जिल्हा परिषद
- ११वी अनुसूची – २९ विषय
- आरक्षण: स्त्रिया १/३ (आता अनेक राज्यांत ५०%), SC/ST
- ५ वर्षे कार्यकाळ, राज्य निवडणूक आयोग
७४वी घटनादुरुस्ती (१९९२) – नगरपालिका:
- भाग ९-A जोडला (कलम २४३-P ते २४३-ZG)
- नगरपंचायत, नगरपरिषद, महानगरपालिका
- १२वी अनुसूची – १८ विषय
- वार्ड समित्या, जिल्हा नियोजन समिती, महानगर नियोजन समिती
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
- स्थानिक स्वराज्य संस्थांना घटनात्मक दर्जा
- राज्य निवडणूक आयोग
- राज्य वित्त आयोग
- आरक्षण व नियमित निवडणुका
3. प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
७३वी घटनादुरुस्ती कोणत्या वर्षी झाली?
A) १९९०
B) १९९२
C) १९९३
D) १९९५
योग्य उत्तर: B) १९९२
स्पष्टीकरण: ७३वी घटनादुरुस्ती १९९२ मध्ये पारित झाली व २४ एप्रिल १९९३ पासून अंमलात आली.
प्रश्न २
७३वी घटनादुरुस्तीने संविधानात कोणता भाग जोडला?
A) भाग ८
B) भाग ९
C) भाग ९-A
D) भाग १०
योग्य उत्तर: B) भाग ९
स्पष्टीकरण: ७३वी दुरुस्तीने भाग ९ (पंचायती) जोडला. ७४वीने भाग ९-A (नगरपालिका) जोडला.
प्रश्न ३
पंचायती राज्याची त्रिस्तरीय रचना कोणती?
A) ग्रामपंचायत – जिल्हा परिषद – राज्य
B) ग्रामपंचायत – पंचायत समिती – जिल्हा परिषद
C) ग्रामसभा – नगरपालिका – जिल्हा
D) फक्त ग्रामपंचायत व जिल्हा परिषद
योग्य उत्तर: B) ग्रामपंचायत – पंचायत समिती – जिल्हा परिषद
स्पष्टीकरण: ७३वी दुरुस्तीनुसार त्रिस्तरीय रचना अनिवार्य आहे (काही अपवाद वगळता).
प्रश्न ४
११वी अनुसूचीमध्ये किती विषय आहेत?
A) १८
B) २९
C) ३६
D) ४७
योग्य उत्तर: B) २९
स्पष्टीकरण: ११वी अनुसूचीमध्ये पंचायतींना सोपविण्यात आलेले २९ विषय आहेत.
प्रश्न ५
१२वी अनुसूचीमध्ये किती विषय आहेत?
A) १८
B) २९
C) ३६
D) १२
योग्य उत्तर: A) १८
स्पष्टीकरण: १२वी अनुसूचीमध्ये नगरपालिकांना सोपविण्यात आलेले १८ विषय आहेत.
प्रश्न ६
७४वी घटनादुरुस्ती कशाशी संबंधित आहे?
A) पंचायती राज
B) नगरपालिका / शहरी स्थानिक स्वराज्य
C) केंद्र-राज्य संबंध
D) न्यायपालिका
योग्य उत्तर: B) नगरपालिका / शहरी स्थानिक स्वराज्य
स्पष्टीकरण: ७४वी घटनादुरुस्ती शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांना (Municipality) घटनात्मक दर्जा देते.
प्रश्न ७
पंचायती राज संस्थांचा कार्यकाळ किती वर्षे असतो?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) ३ वर्षे
योग्य उत्तर: B) ५ वर्षे
स्पष्टीकरण: पंचायती राज संस्थांचा कार्यकाळ ५ वर्षे असतो. मुदत संपण्यापूर्वी निवडणुका घेणे बंधनकारक आहे.
प्रश्न ८
स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका कोण घेते?
A) भारत निवडणूक आयोग
B) राज्य निवडणूक आयोग
C) जिल्हाधिकारी
D) राज्य सरकार
योग्य उत्तर: B) राज्य निवडणूक आयोग
स्पष्टीकरण: ७३वी व ७४वी दुरुस्तीनुसार राज्य निवडणूक आयोग स्थानिक संस्थांच्या निवडणुका घेतो.
प्रश्न ९
खालील जोड्या जुळवा:
| दुरुस्ती / अनुसूची | विषय |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) ७३वी दुरुस्ती | 1) १८ विषय |
| b) ७४वी दुरुस्ती | 2) २९ विषय |
| c) ११वी अनुसूची | 3) पंचायती राज |
| d) १२वी अनुसूची | 4) नगरपालिका |
A) a-3, b-4, c-2, d-1
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-3, b-1, c-2, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
योग्य उत्तर: A) a-3, b-4, c-2, d-1
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न १०
ग्रामसभा म्हणजे काय?
A) फक्त सरपंचांची सभा
B) गावातील सर्व मतदारांची सभा
C) जिल्हा परिषदेची सभा
D) नगरसेवकांची सभा
योग्य उत्तर: B) गावातील सर्व मतदारांची सभा
स्पष्टीकरण: ग्रामसभा ही गावातील सर्व नोंदणीकृत मतदारांची सभा असून ती पंचायती राज्याचा पाया आहे.
प्रश्न ११
पंचायती राज्यात स्त्रियांना किती आरक्षण आहे (मूळ तरतूद)?
A) १/४
B) १/३
C) ५०%
D) २/३
योग्य उत्तर: B) १/३
स्पष्टीकरण: ७३वी दुरुस्तीनुसार स्त्रियांना किमान १/३ जागा आरक्षित आहेत. अनेक राज्यांनी ते ५०% केले आहे.
प्रश्न १२
राज्य वित्त आयोगाची तरतूद कोणत्या दुरुस्तीशी संबंधित आहे?
A) फक्त ७३वी
B) फक्त ७४वी
C) ७३वी व ७४वी दोन्ही
D) ४२वी
योग्य उत्तर: C) ७३वी व ७४वी दोन्ही
स्पष्टीकरण: राज्य वित्त आयोग पंचायती व नगरपालिकांना निधी वाटपाबाबत शिफारशी करतो.
प्रश्न १३
नगरपालिकांचे तीन प्रकार कोणते?
A) ग्रामपंचायत, समिती, परिषद
B) नगरपंचायत, नगरपरिषद, महानगरपालिका
C) नगरसेवा, महापालिका, कंटोनमेंट
D) फक्त महानगरपालिका व नगरपरिषद
योग्य उत्तर: B) नगरपंचायत, नगरपरिषद, महानगरपालिका
स्पष्टीकरण: ७४वी दुरुस्तीनुसार शहरी भागासाठी हे तीन प्रकार आहेत.
प्रश्न १४
जिल्हा नियोजन समिती कोणत्या दुरुस्तीशी संबंधित आहे?
A) ७३वी
B) ७४वी
C) दोन्ही
D) ४२वी
योग्य उत्तर: C) दोन्ही
स्पष्टीकरण: जिल्हा नियोजन समिती ७४वी दुरुस्तीनुसार (कलम २४३-ZD) अनिवार्य आहे.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) ७३वी दुरुस्ती – पंचायती राज
B) ७४वी दुरुस्ती – नगरपालिका
C) ११वी अनुसूची – १८ विषय
D) १२वी अनुसूची – १८ विषय
योग्य उत्तर: C) ११वी अनुसूची – १८ विषय
स्पष्टीकरण: ११वी अनुसूचीमध्ये २९ विषय आहेत, १२वीमध्ये १८ विषय आहेत.
प्रश्न १६
पंचायती राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा कोणत्या दुरुस्तीने मिळाला?
A) ४२वी
B) ४४वी
C) ७३वी
D) ८६वी
योग्य उत्तर: C) ७३वी
स्पष्टीकरण: ७३वी घटनादुरुस्तीने पंचायती राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा व संरक्षण दिले.
प्रश्न १७
महानगर नियोजन समिती कोणत्या कलमात आहे?
A) २४३-ZD
B) २४३-ZE
C) २४३-C
D) २४३-I
योग्य उत्तर: B) २४३-ZE
स्पष्टीकरण: कलम २४३-ZE नुसार महानगर नियोजन समितीची तरतूद आहे.
प्रश्न १८
स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये SC/ST साठी आरक्षण आहे का?
A) नाही
B) होय
C) फक्त स्त्रियांना
D) फक्त शहरी भागात
योग्य उत्तर: B) होय
स्पष्टीकरण: ७३वी व ७४वी दुरुस्तीनुसार SC/ST यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात आरक्षण आहे.
प्रश्न १९
खालील जोड्या जुळवा:
| संस्था | स्तर |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) ग्रामपंचायत | 1) जिल्हा |
| b) पंचायत समिती | 2) गाव |
| c) जिल्हा परिषद | 3) तालुका / मध्य |
| d) महानगरपालिका | 4) मोठे शहर |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
योग्य उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २०
७३वी व ७४वी घटनादुरुस्तीचा मुख्य उद्देश काय?
A) केंद्र सरकार मजबूत करणे
B) स्थानिक स्वराज्य संस्थांना घटनात्मक दर्जा व सक्षमीकरण
C) न्यायपालिका स्वतंत्र करणे
D) मूलभूत हक्क वाढवणे
योग्य उत्तर: B) स्थानिक स्वराज्य संस्थांना घटनात्मक दर्जा व सक्षमीकरण
स्पष्टीकरण: या दुरुस्तींचा उद्देश लोकशाही विकेंद्रीकरण व स्थानिक स्वराज्य मजबूत करणे हा होता.
प्रश्न २१
ग्रामपंचायतीचा प्रमुख कोण असतो?
A) जिल्हाधिकारी
B) सरपंच
C) तहसीलदार
D) मुख्य कार्यकारी अधिकारी
योग्य उत्तर: B) सरपंच
स्पष्टीकरण: ग्रामपंचायतीचा प्रमुख सरपंच असतो.
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते ११वी अनुसूचीतील विषय आहे?
A) पोलीस
B) कृषी, ग्रामीण गृहनिर्माण, दारिद्र्य निर्मूलन
C) संरक्षण
D) परराष्ट्र
योग्य उत्तर: B) कृषी, ग्रामीण गृहनिर्माण, दारिद्र्य निर्मूलन
स्पष्टीकरण: ११वी अनुसूचीमध्ये ग्रामीण विकास संबंधित २९ विषय आहेत.
प्रश्न २३
राज्य निवडणूक आयोगाची नियुक्ती कोण करते?
A) राष्ट्रपती
B) राज्यपाल
C) मुख्यमंत्री
D) भारत निवडणूक आयोग
योग्य उत्तर: B) राज्यपाल
स्पष्टीकरण: राज्य निवडणूक आयोगाची नियुक्ती राज्यपाल करतात.
प्रश्न २४
पंचायती राज संस्था मुदत संपण्यापूर्वी विसर्जित केल्यास किती कालावधीत निवडणुका घ्याव्या लागतात?
A) ३ महिने
B) ६ महिने
C) १ वर्ष
D) २ वर्षे
योग्य उत्तर: B) ६ महिने
स्पष्टीकरण: विसर्जित केल्यास ६ महिन्यांच्या आत नवीन निवडणुका घेणे बंधनकारक आहे.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
1. ७३वी दुरुस्ती – भाग ९ व ११वी अनुसूची
2. ७४वी दुरुस्ती – भाग ९-A व १२वी अनुसूची
3. दोन्ही दुरुस्ती १९९२ मध्ये झाल्या
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २६
महाराष्ट्रात पंचायती राज्यात स्त्रियांना सध्या किती आरक्षण आहे?
A) ३३%
B) ५०%
C) २५%
D) ४०%
योग्य उत्तर: B) ५०%
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रासह अनेक राज्यांनी स्त्रियांचे आरक्षण ५०% केले आहे.
प्रश्न २७
१२वी अनुसूचीतील विषय कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहेत?
A) ग्रामीण विकास
B) शहरी विकास व नगरपालिका कार्ये
C) संरक्षण
D) परराष्ट्र धोरण
योग्य उत्तर: B) शहरी विकास व नगरपालिका कार्ये
स्पष्टीकरण: १२वी अनुसूची शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या कार्यांशी संबंधित आहे.
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| विषय | संबंधित |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) ग्रामसभा | 1) १८ विषय |
| b) ११वी अनुसूची | 2) गाव पातळी |
| c) १२वी अनुसूची | 3) २९ विषय |
| d) राज्य निवडणूक आयोग| 4) स्थानिक निवडणुका |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
योग्य उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) ७३वी – नगरपालिका | ११वी अनुसूची – १८ विषय
B) ७३वी – पंचायती राज, भाग ९, ११वी अनुसूची (२९ विषय); ७४वी – नगरपालिका, भाग ९-A, १२वी अनुसूची (१८ विषय)
C) ग्रामसभा – जिल्हा पातळी
D) राज्य निवडणूक आयोग – केंद्र नियुक्त
योग्य उत्तर: B) ७३वी – पंचायती राज, भाग ९, ११वी अनुसूची (२९ विषय); ७४वी – नगरपालिका, भाग ९-A, १२वी अनुसूची (१८ विषय)
स्पष्टीकरण: सर्व माहिती योग्य आहे.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. ७३वी दुरुस्ती – पंचायती राज, भाग ९, ११वी अनुसूची (२९ विषय)
2. ७४वी दुरुस्ती – नगरपालिका, भाग ९-A, १२वी अनुसूची (१८ विषय)
3. त्रिस्तरीय रचना, ५ वर्षे, राज्य निवडणूक आयोग, राज्य वित्त आयोग
4. स्त्रियांना किमान १/३ आरक्षण, SC/ST आरक्षण
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत. ७३वी व ७४वी दुरुस्ती स्थानिक स्वराज्याच्या दृष्टीने मैलाचा दगड आहेत.
4. पुनरावलोकन
- ७३वी दुरुस्ती (१९९२) – पंचायती राज, भाग ९, ११वी अनुसूची (२९ विषय)
- ७४वी दुरुस्ती (१९९२) – नगरपालिका, भाग ९-A, १२वी अनुसूची (१८ विषय)
- त्रिस्तरीय रचना: ग्रामपंचायत – पंचायत समिती – जिल्हा परिषद
- कार्यकाळ ५ वर्षे, राज्य निवडणूक आयोग, राज्य वित्त आयोग
- स्त्रियांना किमान १/३ (अनेक राज्यांत ५०%) आरक्षण
- ग्रामसभा – गाव पातळीवरील लोकशाहीचा पाया
- स्थानिक स्वराज्य संस्थांना घटनात्मक दर्जा व संरक्षण
5. संबंधित प्रश्नसंच
- न्यायमंडळ (सर्वोच्च व उच्च न्यायालय) – 30 प्रश्न (भाग 10)
- राज्य विधीमंडळ – 30 प्रश्न (भाग 9)
- संसद – 30 प्रश्न (भाग 8)
- केंद्र-राज्य संबंध – 30 प्रश्न (भाग 5)
- मूलभूत हक्क व कर्तव्ये – भाग 3 व 4
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: