भारतीय राज्यघटना | न्यायमंडळ (सर्वोच्च व उच्च न्यायालय) – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 10)
1. Topic ची माहिती
या प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेतील न्यायमंडळावर आधारित 30 महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालय हे भारतीय न्यायव्यवस्थेचे प्रमुख आधारस्तंभ आहेत. न्यायपालिकेची स्वतंत्रता, न्यायिक पुनर्विलोकन, रिट अधिकारिता, न्यायाधीशांची नियुक्ती व पदच्युती तसेच कलम १२४ ते १४७ आणि २१४ ते २३१ यांसारख्या तरतुदींचा अभ्यास येथे करता येईल. हे प्रश्न MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व परीक्षा, PSI, STI, ASO तसेच महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरू शकतात. प्रत्येक प्रश्नासोबत योग्य उत्तर व स्पष्टीकरण दिले असल्याने संकल्पना स्पष्ट होतील.
2. Notes – न्यायमंडळ (सर्वोच्च व उच्च न्यायालय)
सर्वोच्च न्यायालय:
- कलम १२४ – सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना
- मुख्य न्यायाधीश + इतर न्यायाधीश (सध्या ३४ पर्यंत)
- नियुक्ती – राष्ट्रपती (कॉलेजियम पद्धतीने)
- मूलभूत अधिकारांचे रक्षक, न्यायिक पुनर्विलोकन
- रिट अधिकारिता – कलम ३२
उच्च न्यायालय:
- कलम २१४ – प्रत्येक राज्यासाठी उच्च न्यायालय
- मुख्य न्यायाधीश + इतर न्यायाधीश
- रिट अधिकारिता – कलम २२६ (व्यापक)
- अपीलीय व मूल अधिकारिता
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
- स्वतंत्र न्यायपालिका
- एकीकृत न्यायव्यवस्था (Integrated Judiciary)
- न्यायिक पुनर्विलोकन (Judicial Review)
- न्यायाधीशांची सुरक्षा (पदच्युती कठीण)
- सार्वजनिक हित याचिका (PIL)
महत्त्वाची कलमे: १२४ (सर्वोच्च), ३२ (रिट), १३६ (विशेष अनुमती), २१४ (उच्च न्यायालय), २२६ (रिट), १४१ (सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय बंधनकारक)
3. प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १२४
B) कलम २१४
C) कलम ३२
D) कलम १३६
योग्य उत्तर: A) कलम १२४
स्पष्टीकरण: कलम १२४ नुसार भारतात एक सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना करण्यात आली आहे.
प्रश्न २
सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती कोण करते?
A) पंतप्रधान
B) राष्ट्रपती
C) लोकसभा
D) मुख्य न्यायाधीश एकटे
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती कॉलेजियमच्या शिफारशीनुसार न्यायाधीशांची नियुक्ती करतात.
प्रश्न ३
सर्वोच्च न्यायालयात सध्या कमाल किती न्यायाधीश असू शकतात?
A) २५
B) ३१
C) ३४
D) ४०
योग्य उत्तर: C) ३४
स्पष्टीकरण: मुख्य न्यायाधीश सहित एकूण ३४ न्यायाधीश असू शकतात.
प्रश्न ४
कलम ३२ कशाशी संबंधित आहे?
A) उच्च न्यायालयाची रिट अधिकारिता
B) सर्वोच्च न्यायालयाची रिट अधिकारिता
C) न्यायिक पुनर्विलोकन
D) अपील अधिकार
योग्य उत्तर: B) सर्वोच्च न्यायालयाची रिट अधिकारिता
स्पष्टीकरण: कलम ३२ मूलभूत हक्कांच्या संरक्षणासाठी सर्वोच्च न्यायालयात रिट दाखल करण्याचा अधिकार देते.
प्रश्न ५
उच्च न्यायालयाची रिट अधिकारिता कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम ३२
B) कलम २२६
C) कलम १३६
D) कलम १४३
योग्य उत्तर: B) कलम २२६
स्पष्टीकरण: कलम २२६ नुसार उच्च न्यायालये रिट काढू शकतात. ही अधिकारिता कलम ३२ पेक्षा व्यापक आहे.
प्रश्न ६
न्यायिक पुनर्विलोकन (Judicial Review) म्हणजे काय?
A) फक्त अपील ऐकणे
B) कायदे व कार्यपालिका कृती घटनात्मक आहेत का ते तपासणे
C) फक्त फौजदारी प्रकरणे
D) फक्त दिवाणी प्रकरणे
योग्य उत्तर: B) कायदे व कार्यपालिका कृती घटनात्मक आहेत का ते तपासणे
स्पष्टीकरण: न्यायालय कायदा किंवा आदेश घटनाविरोधी असल्यास तो रद्दबातल ठरवू शकते.
प्रश्न ७
सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय सर्व न्यायालयांना बंधनकारक आहेत. हे कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १३२
B) कलम १४१
C) कलम १४३
D) कलम १३६
योग्य उत्तर: B) कलम १४१
स्पष्टीकरण: कलम १४१ नुसार सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय संपूर्ण भारतातील सर्व न्यायालयांना बंधनकारक आहेत.
प्रश्न ८
न्यायाधीशांना पदच्युत करण्याची प्रक्रिया कोणती?
A) साधा ठराव
B) महाभियोग (संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत विशेष बहुमत)
C) राष्ट्रपतींचा आदेश
D) जनमत संग्रह
योग्य उत्तर: B) महाभियोग (संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत विशेष बहुमत)
स्पष्टीकरण: सिद्ध गैरवर्तन किंवा अक्षमता यासाठी संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत विशेष बहुमताने ठराव हवा.
प्रश्न ९
खालील जोड्या जुळवा:
| विषय | कलम |
| --------------------- | -------------------------- |
| a) सर्वोच्च न्यायालय | 1) २२६ |
| b) उच्च न्यायालय रिट | 2) १२४ |
| c) सर्वोच्च रिट | 3) ३२ |
| d) निर्णय बंधनकारक | 4) १४१ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न १०
सार्वजनिक हित याचिका (PIL) सर्वप्रथम कोणत्या न्यायालयात दाखल करता येते?
A) फक्त सर्वोच्च न्यायालय
B) सर्वोच्च किंवा उच्च न्यायालय
C) फक्त जिल्हा न्यायालय
D) फक्त सत्र न्यायालय
योग्य उत्तर: B) सर्वोच्च किंवा उच्च न्यायालय
स्पष्टीकरण: PIL सर्वोच्च न्यायालयात (कलम ३२) किंवा उच्च न्यायालयात (कलम २२६) दाखल करता येते.
प्रश्न ११
उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती कोण करते?
A) राज्यपाल
B) राष्ट्रपती
C) मुख्यमंत्री
D) मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्तीही राष्ट्रपती कॉलेजियमच्या शिफारशीनुसार करतात.
प्रश्न १२
सर्वोच्च न्यायालयाची विशेष अनुमती अपील (Special Leave Petition) कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १३२
B) कलम १३६
C) कलम १४३
D) कलम १४१
योग्य उत्तर: B) कलम १३६
स्पष्टीकरण: कलम १३६ नुसार सर्वोच्च न्यायालय कोणत्याही न्यायालयाच्या निर्णयाविरुद्ध विशेष अनुमती देऊ शकते.
प्रश्न १३
भारतीय न्यायव्यवस्था कोणत्या प्रकारची आहे?
A) दुहेरी (Double)
B) एकीकृत (Integrated)
C) स्वतंत्र राज्य न्यायव्यवस्था
D) फक्त संघीय
योग्य उत्तर: B) एकीकृत (Integrated)
स्पष्टीकरण: भारतात एकीकृत न्यायव्यवस्था आहे. सर्वोच्च न्यायालय शीर्षस्थानी आहे.
प्रश्न १४
रिट किती प्रकारचे आहेत?
A) ३
B) ४
C) ५
D) ६
योग्य उत्तर: C) ५
स्पष्टीकरण: हबियस कॉर्पस, मॅन्डमस, प्रोहिबिशन, सर्टिओरारी आणि क्वो-वारंटो असे पाच रिट आहेत.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) सर्वोच्च न्यायालय मूलभूत हक्कांचे रक्षक आहे
B) उच्च न्यायालयाची रिट अधिकारिता कलम ३२ पेक्षा व्यापक आहे
C) न्यायाधीशांची पदच्युती सोपी आहे
D) न्यायपालिका स्वतंत्र आहे
योग्य उत्तर: C) न्यायाधीशांची पदच्युती सोपी आहे
स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांची पदच्युती अत्यंत कठीण प्रक्रिया आहे (महाभियोग).
प्रश्न १६
सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश कोण नियुक्त करतात?
A) पंतप्रधान
B) राष्ट्रपती
C) लोकसभा
D) मागील मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती सर्वोच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायाधीशांची नियुक्ती करतात.
प्रश्न १७
कलम १४३ कशाशी संबंधित आहे?
A) रिट
B) राष्ट्रपतींचे सल्लामसलत अधिकार (Advisory Jurisdiction)
C) अपील
D) पदच्युती
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपतींचे सल्लामसलत अधिकार (Advisory Jurisdiction)
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती कोणत्याही कायदेशीर प्रश्नावर सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्ला घेऊ शकतात.
प्रश्न १८
उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश कोणत्या राज्यात असेल?
A) फक्त एकाच राज्यात
B) एक किंवा अधिक राज्यांसाठी
C) फक्त केंद्रशासित प्रदेशात
D) फक्त दिल्लीत
योग्य उत्तर: B) एक किंवा अधिक राज्यांसाठी
स्पष्टीकरण: एक उच्च न्यायालय एकापेक्षा अधिक राज्यांसाठी असू शकते (उदा. पंजाब-हरियाणा).
प्रश्न १९
खालील जोड्या जुळवा:
| रिट | अर्थ |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) Habeas Corpus | 1) अधिकारपदाची चौकशी |
| b) Mandamus | 2) शरीर हजर करो |
| c) Quo-Warranto | 3) कर्तव्य पार पाडा |
| d) Certiorari | 4) अभिलेख मागवणे |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
योग्य उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २०
न्यायपालिकेच्या स्वतंत्रतेसाठी कोणती तरतूद आहे?
A) न्यायाधीशांची सोपी पदच्युती
B) निश्चित वेतन, कठोर पदच्युती प्रक्रिया, कार्यकाळ सुरक्षा
C) कार्यपालिकेच्या अधीन
D) विधीमंडळाच्या अधीन
योग्य उत्तर: B) निश्चित वेतन, कठोर पदच्युती प्रक्रिया, कार्यकाळ सुरक्षा
स्पष्टीकरण: वेतन घटनेत निश्चित, पदच्युती कठीण व कार्यकाळ सुरक्षित असल्याने स्वतंत्रता राखली जाते.
प्रश्न २१
सर्वोच्च न्यायालयाची मूल अधिकारिता (Original Jurisdiction) कोणत्या प्रकरणांत आहे?
A) फक्त फौजदारी
B) केंद्र-राज्य किंवा राज्य-राज्य विवाद
C) फक्त दिवाणी
D) फक्त रिट
योग्य उत्तर: B) केंद्र-राज्य किंवा राज्य-राज्य विवाद
स्पष्टीकरण: कलम १३१ नुसार केंद्र व राज्य किंवा राज्यांमधील विवाद सर्वोच्च न्यायालयात थेट जातात.
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
1. सर्वोच्च न्यायालय मूलभूत हक्कांचे रक्षक आहे.
2. उच्च न्यायालयाची रिट अधिकारिता अधिक व्यापक आहे.
3. न्यायाधीशांची नियुक्ती फक्त पंतप्रधान करतात.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: नियुक्ती राष्ट्रपती कॉलेजियमच्या शिफारशीनुसार करतात.
प्रश्न २३
कॉलेजियम पद्धत कशासाठी आहे?
A) निवडणूक
B) न्यायाधीशांची नियुक्ती व बदली
C) कायदा बनवणे
D) अर्थसंकल्प
योग्य उत्तर: B) न्यायाधीशांची नियुक्ती व बदली
स्पष्टीकरण: कॉलेजियम पद्धतीने सर्वोच्च व उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती व बदली होते.
प्रश्न २४
सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय कोणाला बंधनकारक आहेत?
A) फक्त उच्च न्यायालयांना
B) सर्व न्यायालयांना
C) फक्त जिल्हा न्यायालयांना
D) फक्त केंद्र सरकारला
योग्य उत्तर: B) सर्व न्यायालयांना
स्पष्टीकरण: कलम १४१ नुसार सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय संपूर्ण भारतातील सर्व न्यायालयांना बंधनकारक आहेत.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते स्वतंत्र न्यायपालिकेचे वैशिष्ट्य नाही?
A) निश्चित वेतन
B) कठोर पदच्युती प्रक्रिया
C) कार्यपालिकेच्या अधीन काम
D) कार्यकाळ सुरक्षा
योग्य उत्तर: C) कार्यपालिकेच्या अधीन काम
स्पष्टीकरण: न्यायपालिका कार्यपालिकेपासून स्वतंत्र असते.
प्रश्न २६
एकच उच्च न्यायालय एकापेक्षा अधिक राज्यांसाठी असू शकते का?
A) नाही
B) होय
C) फक्त केंद्रशासित प्रदेशांसाठी
D) फक्त आणीबाणीत
योग्य उत्तर: B) होय
स्पष्टीकरण: होय, उदा. पंजाब व हरियाणा उच्च न्यायालय.
प्रश्न २७
कलम ३२ ला डॉ. आंबेडकरांनी काय म्हटले आहे?
A) संविधानाचे हृदय
B) संविधानाचा आत्मा
C) संविधानाचा कणा
D) संविधानाचा मुकुट
योग्य उत्तर: B) संविधानाचा आत्मा
स्पष्टीकरण: डॉ. आंबेडकरांनी कलम ३२ ला “संविधानाचा आत्मा” म्हटले आहे.
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| न्यायालय / अधिकार | वैशिष्ट्य |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) सर्वोच्च न्यायालय| 1) कलम २२६ |
| b) उच्च न्यायालय | 2) कलम ३२ |
| c) रिट (सर्वोच्च) | 3) शीर्ष न्यायालय |
| d) रिट (उच्च) | 4) राज्य पातळी |
A) a-3, b-4, c-2, d-1
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-3, b-1, c-2, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
योग्य उत्तर: A) a-3, b-4, c-2, d-1
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) रिट – फक्त सर्वोच्च | न्यायिक पुनर्विलोकन – नाही
B) रिट – सर्वोच्च (३२) व उच्च (२२६); न्यायिक पुनर्विलोकन – आहे; एकीकृत न्यायव्यवस्था; कॉलेजियम – नियुक्ती
C) उच्च न्यायालय – Residual powers
D) सर्वोच्च – फक्त अपील
योग्य उत्तर: B) रिट – सर्वोच्च (३२) व उच्च (२२६); न्यायिक पुनर्विलोकन – आहे; एकीकृत न्यायव्यवस्था; कॉलेजियम – नियुक्ती
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. सर्वोच्च न्यायालय – कलम १२४, रिट कलम ३२, निर्णय बंधनकारक कलम १४१
2. उच्च न्यायालय – कलम २१४, रिट कलम २२६ (व्यापक)
3. स्वतंत्र न्यायपालिका, एकीकृत व्यवस्था, न्यायिक पुनर्विलोकन
4. न्यायाधीश नियुक्ती – कॉलेजियम, पदच्युती – महाभियोग
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत. भारतीय न्यायपालिका स्वतंत्र व शक्तिशाली आहे.
4. पुनरावलोकन
- सर्वोच्च न्यायालय – कलम १२४, मुख्य न्यायाधीश + ३३, रिट कलम ३२
- उच्च न्यायालय – कलम २१४, रिट कलम २२६ (अधिक व्यापक)
- एकीकृत न्यायव्यवस्था व स्वतंत्र न्यायपालिका
- न्यायिक पुनर्विलोकन – कायदे घटनात्मक आहेत का ते तपासणे
- कलम १४१ – सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय बंधनकारक
- न्यायाधीश नियुक्ती – कॉलेजियम | पदच्युती – महाभियोग
- कलम ३२ – आंबेडकरांनी “संविधानाचा आत्मा” म्हटले
5. संबंधित प्रश्नसंच
- राज्य विधीमंडळ (विधानसभा व विधानपरिषद) – 30 प्रश्न (भाग 9)
- संसद (लोकसभा व राज्यसभा) – 30 प्रश्न (भाग 8)
- राज्यपाल, मुख्यमंत्री व राज्य मंत्रीमंडळ – 30 प्रश्न (भाग 7)
- मूलभूत हक्क – 30 प्रश्न (भाग 3)
- स्थानिक स्वराज्य संस्था – येणारा भाग
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: