1. प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis)
- हरित वनस्पती सूर्यप्रकाश, पाणी व कार्बन डायऑक्साइड वापरून अन्न (ग्लुकोज) तयार करतात.
- सूत्र: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (प्रकाश व क्लोरोफिल)
- स्थळ: क्लोरोप्लास्ट
- उपपदार्थ: ऑक्सिजन
2. प्रकाशसंश्लेषणाचे टप्पे
- प्रकाश प्रतिक्रिया (Light Reaction): ग्रॅनामध्ये – ATP, NADPH व O₂ तयार
- अंधार प्रतिक्रिया (Dark Reaction / Calvin Cycle): स्ट्रोमामध्ये – ग्लुकोज तयार
3. प्रकाशसंश्लेषणासाठी आवश्यक घटक
- सूर्यप्रकाश
- क्लोरोफिल
- CO₂
- पाणी
- योग्य तापमान
4. श्वसन (Respiration)
- अन्नातील ऊर्जा मुक्त करण्याची प्रक्रिया
- सूत्र: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ऊर्जा (ATP)
- स्थळ: मायटोकॉन्ड्रिया
- प्रकार:
- वायवीय (Aerobic): ऑक्सिजन आवश्यक – जास्त ऊर्जा
- अवायवीय (Anaerobic): ऑक्सिजन नको – कमी ऊर्जा (किण्वन)
5. प्रकाशसंश्लेषण व श्वसन फरक
- प्रकाशसंश्लेषण: अन्न तयार + O₂ मुक्त
- श्वसन: अन्न तुटते + CO₂ मुक्त + ऊर्जा
- प्रकाशसंश्लेषण फक्त दिवसा, श्वसन दिवस-रात्र
6. वाष्पोत्सर्जन (Transpiration)
- पानांमधून पाण्याचे बाष्प रूपाने बाहेर जाणे
- मुख्यतः रंध्रांद्वारे (Stomata)
- फायदे: पाणी शोषणास मदत, तापमान नियंत्रण, खनिज वाहतूक
- तोटे: जास्त झाल्यास वाळणे
7. रंध्र (Stomata)
- पानांच्या पृष्ठभागावरील सूक्ष्म छिद्रे
- रक्षिका कोशिका (Guard cells) नियंत्रित करतात
- दिवसा उघडतात, रात्री बंद (सामान्यतः)
- CO₂ प्रवेश व O₂ बाहेर जाणे + वाष्पोत्सर्जन
8. महत्त्वाचे मुद्दे
- प्रकाशसंश्लेषण = पृथ्वीवरील जीवसृष्टीचा आधार
- जंगले = “पृथ्वीचे फुफ्फुस”
- वाष्पोत्सर्जन धातू (जायलेम) प्रवाह वाढवते
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
प्रकाशसंश्लेषणाचे सूत्र काय आहे?
A) C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O
B) 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
C) CO₂ + H₂O → O₂
D) C₆H₁₂O₆ → CO₂ + H₂O
उत्तर: B) 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
स्पष्टीकरण: प्रकाश व क्लोरोफिलच्या उपस्थितीत.
प्रश्न २
प्रकाशसंश्लेषण कुठे होते?
A) मायटोकॉन्ड्रिया
B) क्लोरोप्लास्ट
C) केंद्रक
D) राइबोसोम
उत्तर: B) क्लोरोप्लास्ट
स्पष्टीकरण: क्लोरोप्लास्टमध्ये क्लोरोफिल असतो.
प्रश्न ३
प्रकाशसंश्लेषणात उपपदार्थ म्हणून काय बाहेर पडते?
A) कार्बन डायऑक्साइड
B) ऑक्सिजन
C) नायट्रोजन
D) हायड्रोजन
उत्तर: B) ऑक्सिजन
स्पष्टीकरण: O₂ हा उपपदार्थ आहे.
प्रश्न ४
प्रकाश प्रतिक्रिया कुठे होते?
A) स्ट्रोमा
B) ग्रॅना
C) केंद्रक
D) मायटोकॉन्ड्रिया
उत्तर: B) ग्रॅना
स्पष्टीकरण: Light reaction ग्रॅनामध्ये होते.
प्रश्न ५
अंधार प्रतिक्रिया (Calvin Cycle) कुठे होते?
A) ग्रॅना
B) स्ट्रोमा
C) कोशिकाभित्ती
D) रिक्तिका
उत्तर: B) स्ट्रोमा
स्पष्टीकरण: Dark reaction स्ट्रोमामध्ये होते.
प्रश्न ६
श्वसनाचे सूत्र काय आहे?
A) 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
B) C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ऊर्जा
C) CO₂ → O₂
D) H₂O → O₂
उत्तर: B) C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ऊर्जा
स्पष्टीकरण: वायवीय श्वसन.
प्रश्न ७
श्वसन कुठे होते?
A) क्लोरोप्लास्ट
B) मायटोकॉन्ड्रिया
C) केंद्रक
D) जायलेम
उत्तर: B) मायटोकॉन्ड्रिया
स्पष्टीकरण: मायटोकॉन्ड्रिया ऊर्जा गृह आहे.
प्रश्न ८
वायवीय श्वसनात जास्त ऊर्जा कशामुळे मिळते?
A) ऑक्सिजन नसल्याने
B) ऑक्सिजनच्या उपस्थितीत पूर्ण ऑक्सिडीकरण
C) फक्त पाणी
D) फक्त CO₂
उत्तर: B) ऑक्सिजनच्या उपस्थितीत पूर्ण ऑक्सिडीकरण
स्पष्टीकरण: वायवीय श्वसनात जास्त ATP तयार होते.
प्रश्न ९
अवायवीय श्वसनात काय तयार होते?
A) फक्त CO₂ व पाणी
B) अल्कोहोल / लॅक्टिक आम्ल + कमी ऊर्जा
C) फक्त ऑक्सिजन
D) ग्लुकोज
उत्तर: B) अल्कोहोल / लॅक्टिक आम्ल + कमी ऊर्जा
स्पष्टीकरण: किण्वन प्रक्रिया.
प्रश्न १०
वाष्पोत्सर्जन म्हणजे काय?
A) पाणी शोषण
B) पानांमधून पाण्याचे बाष्प रूपाने बाहेर जाणे
C) अन्न तयार करणे
D) श्वसन
उत्तर: B) पानांमधून पाण्याचे बाष्प रूपाने बाहेर जाणे
स्पष्टीकरण: Transpiration.
प्रश्न ११
वाष्पोत्सर्जन मुख्यतः कुठून होते?
A) मूल
B) रंध्र (Stomata)
C) खोड
D) फुल
उत्तर: B) रंध्र (Stomata)
स्पष्टीकरण: बहुतेक वाष्पोत्सर्जन रंध्रांद्वारे होते.
प्रश्न १२
रंध्र कोण नियंत्रित करते?
A) जायलेम
B) रक्षिका कोशिका (Guard cells)
C) फ्लोएम
D) क्लोरोप्लास्ट
उत्तर: B) रक्षिका कोशिका (Guard cells)
स्पष्टीकरण: रक्षिका कोशिका रंध्र उघडणे-बंद करणे नियंत्रित करतात.
प्रश्न १३
प्रकाशसंश्लेषण व श्वसन यातील मुख्य फरक काय आहे?
A) दोन्ही समान
B) प्रकाशसंश्लेषणात अन्न तयार, श्वसनात अन्न तुटते
C) दोन्ही फक्त रात्री
D) दोन्ही फक्त दिवसा
उत्तर: B) प्रकाशसंश्लेषणात अन्न तयार, श्वसनात अन्न तुटते
स्पष्टीकरण: विरुद्ध प्रक्रिया आहेत.
प्रश्न १४
प्रकाशसंश्लेषण कधी होते?
A) फक्त रात्री
B) दिवसा (प्रकाश असताना)
C) नेहमी
D) फक्त हिवाळ्यात
उत्तर: B) दिवसा (प्रकाश असताना)
स्पष्टीकरण: प्रकाश आवश्यक आहे.
प्रश्न १५
श्वसन कधी होते?
A) फक्त दिवसा
B) फक्त रात्री
C) दिवस व रात्र दोन्ही
D) फक्त उन्हाळ्यात
उत्तर: C) दिवस व रात्र दोन्ही
स्पष्टीकरण: श्वसन सतत चालू असते.
प्रश्न १६
वाष्पोत्सर्जनाचे फायदे कोणते?
A) फक्त पाणी वाया
B) पाणी शोषणास मदत, तापमान नियंत्रण, खनिज वाहतूक
C) फक्त रंग बदल
D) फक्त वाढ थांबवणे
उत्तर: B) पाणी शोषणास मदत, तापमान नियंत्रण, खनिज वाहतूक
स्पष्टीकरण: वाष्पोत्सर्जन उपयुक्त प्रक्रिया आहे.
प्रश्न १७
क्लोरोफिल कोणता रंगद्रव्य आहे?
A) लाल
B) हिरवा
C) पिवळा
D) निळा
उत्तर: B) हिरवा
स्पष्टीकरण: क्लोरोफिल हिरवा दिसतो.
प्रश्न १८
प्रकाशसंश्लेषणासाठी कोणते वायू आवश्यक आहे?
A) ऑक्सिजन
B) कार्बन डायऑक्साइड
C) नायट्रोजन
D) हायड्रोजन
उत्तर: B) कार्बन डायऑक्साइड
स्पष्टीकरण: CO₂ कच्चा माल आहे.
प्रश्न १९
जंगलांना “पृथ्वीचे फुफ्फुस” का म्हणतात?
A) कारण ते पाणी देतात
B) कारण ते ऑक्सिजन देतात व CO₂ शोषतात
C) कारण ते फक्त सावली देतात
D) कारण ते फक्त फळे देतात
उत्तर: B) कारण ते ऑक्सिजन देतात व CO₂ शोषतात
स्पष्टीकरण: प्रकाशसंश्लेषणामुळे.
प्रश्न २०
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) प्रकाशसंश्लेषण – मायटोकॉन्ड्रिया | श्वसन – क्लोरोप्लास्ट
B) प्रकाशसंश्लेषण – क्लोरोप्लास्ट; श्वसन – मायटोकॉन्ड्रिया; वाष्पोत्सर्जन – रंध्र
C) रंध्र – जायलेम
D) Calvin Cycle – ग्रॅना
उत्तर: B) प्रकाशसंश्लेषण – क्लोरोप्लास्ट; श्वसन – मायटोकॉन्ड्रिया; वाष्पोत्सर्जन – रंध्र
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २१
रंध्र सामान्यतः कधी उघडे असतात?
A) रात्री
B) दिवसा
C) नेहमी बंद
D) फक्त हिवाळ्यात
उत्तर: B) दिवसा
स्पष्टीकरण: दिवसा CO₂ प्रवेशासाठी उघडतात.
प्रश्न २२
प्रकाशसंश्लेषणात ऊर्जा कुठून येते?
A) माती
B) सूर्यप्रकाश
C) पाणी
D) खत
उत्तर: B) सूर्यप्रकाश
स्पष्टीकरण: सूर्यप्रकाश ऊर्जा स्रोत आहे.
प्रश्न २३
श्वसनात ऊर्जा कोणत्या रूपात साठते?
A) ग्लुकोज
B) ATP
C) प्रोटीन
D) स्टार्च फक्त
उत्तर: B) ATP
स्पष्टीकरण: ATP ही ऊर्जा चलन आहे.
प्रश्न २४
वाष्पोत्सर्जन जास्त झाल्यास काय होते?
A) वाढ जोरात
B) वनस्पती कोमेजणे / वाळणे
C) जास्त अन्न
D) जास्त ऑक्सिजन
उत्तर: B) वनस्पती कोमेजणे / वाळणे
स्पष्टीकरण: पाण्याचे प्रमाण कमी होते.
प्रश्न २५
प्रकाशसंश्लेषण व श्वसन यातील वायू संबंध कसा आहे?
A) दोन्ही O₂ देतात
B) प्रकाशसंश्लेषण O₂ देते, श्वसन O₂ घेते
C) दोन्ही CO₂ देतात
D) काहीच संबंध नाही
उत्तर: B) प्रकाशसंश्लेषण O₂ देते, श्वसन O₂ घेते
स्पष्टीकरण: एकमेकांना पूरक प्रक्रिया.
प्रश्न २६
कल्विन चक्र कशाशी संबंधित आहे?
A) श्वसन
B) प्रकाशसंश्लेषणातील अंधार प्रतिक्रिया
C) वाष्पोत्सर्जन
D) प्रजनन
उत्तर: B) प्रकाशसंश्लेषणातील अंधार प्रतिक्रिया
स्पष्टीकरण: Calvin Cycle ग्लुकोज तयार करते.
प्रश्न २७
खालीलपैकी कोणते प्रकाशसंश्लेषणासाठी आवश्यक नाही?
A) प्रकाश
B) क्लोरोफिल
C) ऑक्सिजन
D) CO₂ व पाणी
उत्तर: C) ऑक्सिजन
स्पष्टीकरण: ऑक्सिजन उपपदार्थ आहे, आवश्यक घटक नाही.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. प्रकाशसंश्लेषण – क्लोरोप्लास्ट
2. श्वसन – मायटोकॉन्ड्रिया
3. वाष्पोत्सर्जन – रंध्र
4. सूत्र: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
वनस्पती दिवसा CO₂ का घेतात?
A) श्वसनासाठी
B) प्रकाशसंश्लेषणासाठी
C) वाष्पोत्सर्जनासाठी
D) प्रजननासाठी
उत्तर: B) प्रकाशसंश्लेषणासाठी
स्पष्टीकरण: CO₂ अन्न तयार करण्यासाठी लागतो.
प्रश्न ३०
प्रकाशसंश्लेषण, श्वसन व वाष्पोत्सर्जन यांचा मुख्य महत्त्व काय आहे?
A) फक्त वाढ
B) अन्न निर्मिती, ऊर्जा मुक्तता व पाणी-खनिज संतुलन
C) फक्त रंग
D) फक्त प्रजनन
उत्तर: B) अन्न निर्मिती, ऊर्जा मुक्तता व पाणी-खनिज संतुलन
स्पष्टीकरण: या तीनही प्रक्रिया वनस्पती जीवनासाठी अत्यावश्यक आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- प्रकाशसंश्लेषण: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (क्लोरोप्लास्ट)
- श्वसन: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ATP (मायटोकॉन्ड्रिया)
- प्रकाश प्रतिक्रिया – ग्रॅना | अंधार प्रतिक्रिया – स्ट्रोमा
- वाष्पोत्सर्जन – रंध्रांद्वारे
- रक्षिका कोशिका – रंध्र नियंत्रण
- प्रकाशसंश्लेषण दिवसा | श्वसन नेहमी
निष्कर्ष
प्रकाशसंश्लेषण, श्वसन आणि वाष्पोत्सर्जन या वनस्पतींच्या मूलभूत जीवन प्रक्रिया आहेत. सूत्रे आणि स्थळे पक्की केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये पोषण, संप्रेरके आणि वाढ पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: