1. वनस्पती पोषण (Plant Nutrition)
- वनस्पती स्वयंपोषी आहेत पण खनिजे मातीतून घेतात.
- स्थूल पोषक (Macro nutrients): जास्त प्रमाणात लागणारे – N, P, K, Ca, Mg, S
- सूक्ष्म पोषक (Micro nutrients): कमी प्रमाणात – Fe, Mn, Zn, Cu, B, Mo, Cl
- नायट्रोजन → वाढ व हिरवा रंग
- फॉस्फरस → मुळे व फुल-फळ
- पोटॅशिअम → रोगप्रतिकार व रसाचे संतुलन
2. नायट्रोजन चक्र व महत्त्व
- नायट्रोजन प्रथिनांचा घटक
- रायझोबियम जीवाणू शेंगावर्गीय वनस्पतींच्या मुळांत नायट्रोजन स्थिरीकरण करतात
- नायट्रोजन अभाव → पिवळे पडणे (Chlorosis)
3. वनस्पती संप्रेरके (Phytohormones)
- वाढ व विकासाचे नियंत्रण करणारे रासायनिक पदार्थ
- मुख्य संप्रेरके:
- ऑक्सिन (Auxin): शिरोबिंदू वाढ, प्रकाशानुवर्तन, फळधारणा
- जिबरेलिन (Gibberellin): खोड वाढ, बीजांकुरण
- सायटोकिनिन (Cytokinin): कोशिका विभाजन, विलंबित वृद्धत्व
- अॅब्सिसिक आम्ल (ABA): वाष्पोत्सर्जन नियंत्रण, ताण प्रतिरोध, सुप्तावस्था
- इथिलिन (Ethylene): फळ पिकणे, पाने गळणे
4. वाढ व विकास
- वाढ: आकार व वजन वाढणे (मात्रात्मक)
- विकास: रचना व कार्यात बदल (गुणात्मक)
- वाढीचे टप्पे: विभज्या → विस्तारीकरण → विभेदन
- प्रकाशानुवर्तन (Phototropism): प्रकाश दिशेने वाढ (ऑक्सिनमुळे)
- गुरुत्वानुवर्तन (Geotropism): मुळे खाली, खोड वर
5. महत्त्वाचे अनुप्रयोग
- ऑक्सिन → बीजविरहित फळे, तणनाशके (2,4-D)
- जिबरेलिन → बियाण्यांचा आकार वाढ, द्राक्ष वाढ
- इथिलिन → फळे कृत्रिमरीत्या पिकवणे
- सायटोकिनिन → ऊती संवर्धन (Tissue culture)
6. कमतरतेची लक्षणे
- N अभाव → पिवळेपणा, वाढ मंदावणे
- P अभाव → जांभळा रंग, मुळे कमकुवत
- K अभाव → पानांच्या कडा करपणे
- Fe अभाव → तरुण पाने पिवळी (Chlorosis)
7. महत्त्वाचे मुद्दे
- ऑक्सिन शिरोबिंदूत जास्त तयार होते
- ABA = स्ट्रेस हार्मोन
- इथिलिन = वायू रूपातील संप्रेरक
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
वनस्पतींना जास्त प्रमाणात लागणारे पोषक तत्व काय म्हणतात?
A) सूक्ष्म पोषक
B) स्थूल पोषक (Macro nutrients)
C) जीवनसत्त्वे
D) संप्रेरके
उत्तर: B) स्थूल पोषक (Macro nutrients)
स्पष्टीकरण: N, P, K, Ca, Mg, S स्थूल पोषक आहेत.
प्रश्न २
नायट्रोजन वनस्पतीसाठी कशासाठी महत्त्वाचा आहे?
A) फक्त रंग
B) प्रथिन निर्मिती व वाढ
C) फक्त मुळे
D) फक्त फुल
उत्तर: B) प्रथिन निर्मिती व वाढ
स्पष्टीकरण: नायट्रोजन प्रथिनांचा मुख्य घटक आहे.
प्रश्न ३
रायझोबियम जीवाणू कशासाठी प्रसिद्ध आहेत?
A) प्रकाशसंश्लेषण
B) नायट्रोजन स्थिरीकरण
C) श्वसन
D) वाष्पोत्सर्जन
उत्तर: B) नायट्रोजन स्थिरीकरण
स्पष्टीकरण: शेंगावर्गीय वनस्पतींच्या मुळांत सहजीवी संबंध.
प्रश्न ४
ऑक्सिन संप्रेरकाचे मुख्य कार्य काय आहे?
A) फळ पिकवणे
B) शिरोबिंदू वाढ व प्रकाशानुवर्तन
C) सुप्तावस्था
D) पाने गळणे
उत्तर: B) शिरोबिंदू वाढ व प्रकाशानुवर्तन
स्पष्टीकरण: ऑक्सिन वाढ संप्रेरक आहे.
प्रश्न ५
जिबरेलिन कशासाठी वापरतात?
A) फक्त तणनाशक
B) खोड वाढ व बीजांकुरण
C) फक्त पाने गळणे
D) फक्त सुप्तावस्था
उत्तर: B) खोड वाढ व बीजांकुरण
स्पष्टीकरण: जिबरेलिन वाढ उत्तेजित करते.
प्रश्न ६
इथिलिन संप्रेरकाचे मुख्य कार्य काय आहे?
A) वाढ
B) फळ पिकणे व पाने गळणे
C) कोशिका विभाजन
D) प्रकाशानुवर्तन
उत्तर: B) फळ पिकणे व पाने गळणे
स्पष्टीकरण: इथिलिन पक्वता संप्रेरक आहे.
प्रश्न ७
अॅब्सिसिक आम्ल (ABA) कशाला म्हणतात?
A) वाढ संप्रेरक
B) स्ट्रेस हार्मोन / वाष्पोत्सर्जन नियंत्रक
C) पिकवणे हार्मोन
D) विभाजन हार्मोन
उत्तर: B) स्ट्रेस हार्मोन / वाष्पोत्सर्जन नियंत्रक
स्पष्टीकरण: ABA ताण परिस्थितीत मदत करते.
प्रश्न ८
सायटोकिनिन कशासाठी महत्त्वाचे आहे?
A) फळ पिकणे
B) कोशिका विभाजन व विलंबित वृद्धत्व
C) सुप्तावस्था
D) वाष्पोत्सर्जन
उत्तर: B) कोशिका विभाजन व विलंबित वृद्धत्व
स्पष्टीकरण: सायटोकिनिन ऊती संवर्धनात वापरतात.
प्रश्न ९
प्रकाशानुवर्तन (Phototropism) कशामुळे होते?
A) जिबरेलिन
B) ऑक्सिन
C) इथिलिन
D) ABA
उत्तर: B) ऑक्सिन
स्पष्टीकरण: ऑक्सिन प्रकाशाच्या विरुद्ध बाजूला जमा होते.
प्रश्न १०
गुरुत्वानुवर्तन मध्ये मुळे कोणत्या दिशेने वाढतात?
A) वर
B) खाली (सकारात्मक गुरुत्वानुवर्तन)
C) बाजूला
D) यादृच्छिक
उत्तर: B) खाली (सकारात्मक गुरुत्वानुवर्तन)
स्पष्टीकरण: मुळे गुरुत्वाच्या दिशेने वाढतात.
प्रश्न ११
नायट्रोजन अभावाने वनस्पतीला काय होते?
A) जास्त हिरवा रंग
B) पिवळे पडणे (Chlorosis) व वाढ मंदावणे
C) जास्त फुले
D) जास्त मुळे
उत्तर: B) पिवळे पडणे (Chlorosis) व वाढ मंदावणे
स्पष्टीकरण: क्लोरोफिल कमी तयार होतो.
प्रश्न १२
2,4-D कशासाठी वापरतात?
A) खत
B) तणनाशक (ऑक्सिनसारखे)
C) कीटकनाशक
D) बुरशीनाशक
उत्तर: B) तणनाशक (ऑक्सिनसारखे)
स्पष्टीकरण: कृत्रिम ऑक्सिन तणनाशक म्हणून वापरतात.
प्रश्न १३
फळे कृत्रिमरीत्या पिकवण्यासाठी कोणते संप्रेरक वापरतात?
A) ऑक्सिन
B) इथिलिन
C) जिबरेलिन
D) सायटोकिनिन
उत्तर: B) इथिलिन
स्पष्टीकरण: इथिलिन फळे पिकवते.
प्रश्न १४
स्थूल पोषकांमध्ये कोणते येते?
A) लोखंड
B) नायट्रोजन, स्फुरद, पोटॅश
C) झिंक
D) तांबे
उत्तर: B) नायट्रोजन, स्फुरद, पोटॅश
स्पष्टीकरण: NPK मुख्य स्थूल पोषक आहेत.
प्रश्न १५
सूक्ष्म पोषकांमध्ये कोणते येते?
A) नायट्रोजन
B) लोखंड, जस्त, बोरॉन
C) पोटॅशिअम
D) कॅल्शिअम
उत्तर: B) लोखंड, जस्त, बोरॉन
स्पष्टीकरण: सूक्ष्म पोषक कमी प्रमाणात लागतात.
प्रश्न १६
वाढ व विकास यातील फरक काय आहे?
A) काहीच फरक नाही
B) वाढ = मात्रात्मक, विकास = गुणात्मक
C) वाढ = गुणात्मक
D) विकास = फक्त वजन
उत्तर: B) वाढ = मात्रात्मक, विकास = गुणात्मक
स्पष्टीकरण: वाढ आकार वाढवते, विकास रचना बदलतो.
प्रश्न १७
ऑक्सिन मुख्यतः कुठे तयार होते?
A) मुळे
B) शिरोबिंदू (Shoot tip)
C) पाने फक्त
D) फुले
उत्तर: B) शिरोबिंदू (Shoot tip)
स्पष्टीकरण: शिरोबिंदूत ऑक्सिन जास्त तयार होते.
प्रश्न १८
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) ऑक्सिन – फळ पिकणे | इथिलिन – वाढ
B) ऑक्सिन – वाढ/प्रकाशानुवर्तन; इथिलिन – फळ पिकणे; ABA – स्ट्रेस
C) जिबरेलिन – पाने गळणे
D) सायटोकिनिन – सुप्तावस्था
उत्तर: B) ऑक्सिन – वाढ/प्रकाशानुवर्तन; इथिलिन – फळ पिकणे; ABA – स्ट्रेस
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न १९
शेंगावर्गीय वनस्पतींना नायट्रोजन खत कमी का लागते?
A) कारण त्यांना नायट्रोजन नको
B) रायझोबियममुळे नायट्रोजन स्थिरीकरण होते
C) कारण त्या अधातू आहेत
D) कारण त्या जलचर आहेत
उत्तर: B) रायझोबियममुळे नायट्रोजन स्थिरीकरण होते
स्पष्टीकरण: सहजीवी नायट्रोजन स्थिरीकरण.
प्रश्न २०
ऊती संवर्धन (Tissue culture) मध्ये कोणते संप्रेरक वापरतात?
A) फक्त इथिलिन
B) सायटोकिनिन व ऑक्सिन
C) फक्त ABA
D) फक्त जिबरेलिन
उत्तर: B) सायटोकिनिन व ऑक्सिन
स्पष्टीकरण: दोन्हींच्या प्रमाणाने वाढ व विभेदन नियंत्रित होते.
प्रश्न २१
पोटॅशिअम अभावाने काय होते?
A) पिवळेपणा फक्त
B) पानांच्या कडा करपणे
C) जास्त वाढ
D) जास्त फुले
उत्तर: B) पानांच्या कडा करपणे
स्पष्टीकरण: K अभावाचे लक्षण.
प्रश्न २२
इथिलिन कोणत्या रूपात असते?
A) द्रव
B) वायू
C) घन
D) प्लाझ्मा
उत्तर: B) वायू
स्पष्टीकरण: इथिलिन वायू रूपातील संप्रेरक आहे.
प्रश्न २३
फॉस्फरस वनस्पतीसाठी कशासाठी महत्त्वाचा आहे?
A) फक्त रंग
B) मुळे, फुल व फळ विकास
C) फक्त पाने
D) फक्त वाष्पोत्सर्जन
उत्तर: B) मुळे, फुल व फळ विकास
स्पष्टीकरण: P ऊर्जा हस्तांतरण व प्रजननासाठी आवश्यक.
प्रश्न २४
खालीलपैकी कोणते संप्रेरक वाढ मंदावते?
A) ऑक्सिन
B) जिबरेलिन
C) अॅब्सिसिक आम्ल (ABA)
D) सायटोकिनिन
उत्तर: C) अॅब्सिसिक आम्ल (ABA)
स्पष्टीकरण: ABA वाढरोधक आहे.
प्रश्न २५
बीजांकुरणास कोणते संप्रेरक मदत करते?
A) ABA
B) जिबरेलिन
C) इथिलिन फक्त
D) कोणतेच नाही
उत्तर: B) जिबरेलिन
स्पष्टीकरण: जिबरेलिन बीजांकुरण उत्तेजित करते.
प्रश्न २६
लोखंड अभावाने काय होते?
A) पानांच्या कडा करपणे
B) तरुण पाने पिवळी पडणे (Chlorosis)
C) जास्त वाढ
D) मुळे जास्त
उत्तर: B) तरुण पाने पिवळी पडणे (Chlorosis)
स्पष्टीकरण: Fe क्लोरोफिल निर्मितीसाठी आवश्यक.
प्रश्न २७
खालीलपैकी योग्य क्रम निवडा (वाढीचे टप्पे):
A) विभेदन → विभज्या → विस्तारीकरण
B) विभज्या → विस्तारीकरण → विभेदन
C) विस्तारीकरण → विभज्या → विभेदन
D) फक्त विभज्या
उत्तर: B) विभज्या → विस्तारीकरण → विभेदन
स्पष्टीकरण: वाढीचा योग्य क्रम.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. ऑक्सिन – प्रकाशानुवर्तन
2. इथिलिन – फळ पिकणे
3. ABA – स्ट्रेस हार्मोन
4. रायझोबियम – नायट्रोजन स्थिरीकरण
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
वनस्पती संप्रेरकांचे एकत्रित कार्य कशास कारणीभूत आहे?
A) फक्त रंग
B) नियंत्रित वाढ व विकास
C) फक्त मृत्यू
D) फक्त वाष्पोत्सर्जन
उत्तर: B) नियंत्रित वाढ व विकास
स्पष्टीकरण: संप्रेरके एकत्रितपणे वाढ नियंत्रित करतात.
प्रश्न ३०
पोषण, संप्रेरके व वाढ यांचा मुख्य संबंध काय आहे?
A) फक्त प्रजनन
B) योग्य पोषण व संप्रेरकांमुळे नियंत्रित वाढ व विकास होतो
C) फक्त रंग बदल
D) फक्त पाने गळणे
उत्तर: B) योग्य पोषण व संप्रेरकांमुळे नियंत्रित वाढ व विकास होतो
स्पष्टीकरण: तिन्ही एकमेकांशी जोडलेले आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- स्थूल पोषक = N, P, K, Ca, Mg, S
- सूक्ष्म पोषक = Fe, Zn, Mn, Cu, B, Mo
- ऑक्सिन = वाढ + प्रकाशानुवर्तन
- जिबरेलिन = खोड वाढ + बीजांकुरण
- सायटोकिनिन = कोशिका विभाजन
- ABA = स्ट्रेस हार्मोन
- इथिलिन = फळ पिकणे (वायू)
- रायझोबियम = नायट्रोजन स्थिरीकरण
निष्कर्ष
वनस्पती पोषण, संप्रेरके आणि वाढ या संकल्पना शेती व बागायतीसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. संप्रेरकांची कार्ये आणि पोषक तत्वांची कमतरता लक्षणे पक्की केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये प्रजनन, बीज व फुल पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: