1. रसायनशास्त्र म्हणजे काय?
रसायनशास्त्र म्हणजे पदार्थांच्या रचना, गुणधर्म, रचना बदल आणि अभिक्रियांचा अभ्यास.
2. पदार्थ (Matter)
- द्रव्यमान आणि घनफळ असणारी प्रत्येक गोष्ट.
- अवस्था: घन, द्रव, वायू, प्लाझ्मा
3. अणू (Atom)
- पदार्थाचा सर्वात लहान कण जो रासायनिक अभिक्रियेत भाग घेतो.
- रचना:
- प्रोटॉन (p⁺): धन प्रभार, न्यूक्लियसमध्ये
- न्यूट्रॉन (n): निष्प्रभ, न्यूक्लियसमध्ये
- इलेक्ट्रॉन (e⁻): ऋण प्रभार, कक्षांमध्ये
- अणुक्रमांक (Atomic Number) = प्रोटॉन्सची संख्या (Z)
- द्रव्यमानांक (Mass Number) = प्रोटॉन + न्यूट्रॉन (A)
4. रेणू (Molecule)
- दोन किंवा अधिक अणू एकत्र येऊन तयार होणारा कण.
- उदा. O₂, H₂O, CO₂
5. मूलद्रव्य (Element)
- एकाच प्रकारच्या अणूंपासून बनलेला पदार्थ.
- उदा. हायड्रोजन (H), ऑक्सिजन (O), लोखंड (Fe)
- सध्या ११८ मूलद्रव्ये ज्ञात आहेत.
6. संयुग (Compound)
- दोन किंवा अधिक मूलद्रव्यांच्या निश्चित प्रमाणात रासायनिक संयोगाने तयार.
- उदा. पाणी (H₂O), मीठ (NaCl), कार्बन डायऑक्साइड (CO₂)
7. मिश्रण (Mixture)
- दोन किंवा अधिक पदार्थ भौतिक पद्धतीने मिसळलेले.
- गुणधर्म वेगळे राहतात.
- उदा. हवा, समुद्राचे पाणी, मिश्रधातू
8. आवर्त सारणी (Periodic Table)
- मेन्डेलीफ यांनी पहिली आवर्त सारणी तयार केली.
- आधुनिक आवर्त सारणी: अणुक्रमांकावर आधारित (मोझले).
- आवर्त (Periods): आडव्या ओळी (७)
- गट (Groups): उभ्या स्तंभ (१८)
- गट १: अल्कली धातू
- गट १७: हॅलोजन
- गट १८: अक्रिय वायू (Noble gases)
9. महत्त्वाच्या संकल्पना
- समस्थानिक (Isotopes): समान अणुक्रमांक, वेगळा द्रव्यमानांक (उदा. ¹H, ²H, ³H)
- समभारिक (Isobars): समान द्रव्यमानांक, वेगळा अणुक्रमांक
- संयुजा (Valency): अणूची संयोग क्षमता
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
अणूमध्ये धन प्रभार असणारा कण कोणता?
A) इलेक्ट्रॉन
B) प्रोटॉन
C) न्यूट्रॉन
D) फोटॉन
उत्तर: B) प्रोटॉन
स्पष्टीकरण: प्रोटॉन धन प्रभारित असतो.
प्रश्न २
अणुक्रमांक म्हणजे काय?
A) प्रोटॉन + न्यूट्रॉन
B) प्रोटॉन्सची संख्या
C) इलेक्ट्रॉन्सची संख्या फक्त
D) न्यूट्रॉन्सची संख्या
उत्तर: B) प्रोटॉन्सची संख्या
स्पष्टीकरण: अणुक्रमांक (Z) = प्रोटॉन्सची संख्या.
प्रश्न ३
द्रव्यमानांक म्हणजे काय?
A) फक्त प्रोटॉन
B) प्रोटॉन + न्यूट्रॉन
C) फक्त इलेक्ट्रॉन
D) प्रोटॉन + इलेक्ट्रॉन
उत्तर: B) प्रوتون + न्यूट्रॉन
स्पष्टीकरण: द्रव्यमानांक (A) = p + n.
प्रश्न ४
इलेक्ट्रॉन कोणता प्रभार असतो?
A) धन
B) ऋण
C) निष्प्रभ
D) शून्य
उत्तर: B) ऋण
स्पष्टीकरण: इलेक्ट्रॉन ऋण प्रभारित असतो.
प्रश्न ५
न्यूट्रॉनचा प्रभार काय आहे?
A) धन
B) ऋण
C) निष्प्रभ (शून्य)
D) बदलतो
उत्तर: C) निष्प्रभ (शून्य)
स्पष्टीकरण: न्यूट्रॉन निष्प्रभ असतो.
प्रश्न ६
मूलद्रव्य म्हणजे काय?
A) दोन अणूंचे मिश्रण
B) एकाच प्रकारच्या अणूंपासून बनलेला पदार्थ
C) संयुग
D) मिश्रण
उत्तर: B) एकाच प्रकारच्या अणूंपासून बनलेला पदार्थ
स्पष्टीकरण: मूलद्रव्याची व्याख्या.
प्रश्न ७
संयुग म्हणजे काय?
A) फक्त मिश्रण
B) दोन किंवा अधिक मूलद्रव्यांचे निश्चित प्रमाणात रासायनिक संयोग
C) फक्त एक अणू
D) फक्त वायू
उत्तर: B) दोन किंवा अधिक मूलद्रव्यांचे निश्चित प्रमाणात रासायनिक संयोग
स्पष्टीकरण: संयुगाची व्याख्या.
प्रश्न ८
पाणी (H₂O) हे काय आहे?
A) मूलद्रव्य
B) संयुग
C) मिश्रण
D) अणू
उत्तर: B) संयुग
स्पष्टीकरण: हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे संयुग.
प्रश्न ९
हवा हे काय आहे?
A) मूलद्रव्य
B) संयुग
C) मिश्रण
D) अणू
उत्तर: C) मिश्रण
स्पष्टीकरण: हवा ही वायूंचे मिश्रण आहे.
प्रश्न १०
आधुनिक आवर्त सारणी कोणाच्या अणुक्रमांकावर आधारित आहे?
A) मेन्डेलीफ
B) मोझले
C) डाल्टन
D) बोहर
उत्तर: B) मोझले
स्पष्टीकरण: आधुनिक सारणी अणुक्रमांकावर आधारित.
प्रश्न ११
आवर्त सारणीत किती आवर्त आहेत?
A) ५
B) ७
C) ९
D) १८
उत्तर: B) ७
स्पष्टीकरण: ७ आवर्त आहेत.
प्रश्न १२
आवर्त सारणीत किती गट आहेत?
A) ७
B) ८
C) १८
D) २०
उत्तर: C) १८
स्पष्टीकरण: १८ गट आहेत.
प्रश्न १३
गट १८ मधील मूलद्रव्ये काय म्हणतात?
A) अल्कली धातू
B) हॅलोजन
C) अक्रिय वायू (Noble gases)
D) संक्रमण धातू
उत्तर: C) अक्रिय वायू (Noble gases)
स्पष्टीकरण: हेलियम, निऑन, आर्गॉन इ.
प्रश्न १४
गट १७ मधील मूलद्रव्ये काय म्हणतात?
A) अल्कली
B) हॅलोजन
C) अक्रिय वायू
D) क्षारीय मृदा
उत्तर: B) हॅलोजन
स्पष्टीकरण: फ्लोरिन, क्लोरिन, ब्रोमिन इ.
प्रश्न १५
समस्थानिक (Isotopes) म्हणजे काय?
A) समान द्रव्यमानांक
B) समान अणुक्रमांक, वेगळा द्रव्यमानांक
C) वेगळा अणुक्रमांक
D) समान इलेक्ट्रॉन
उत्तर: B) समान अणुक्रमांक, वेगळा द्रव्यमानांक
स्पष्टीकरण: उदा. हायड्रोजनचे समस्थानिक.
प्रश्न १६
हायड्रोजनचे समस्थानिक कोणते?
A) फक्त प्रोटियम
B) प्रोटियम, ड्युटेरियम, ट्रिटियम
C) फक्त हेलियम
D) फक्त ऑक्सिजन
उत्तर: B) प्रोटियम, ड्युटेरियम, ट्रिटियम
स्पष्टीकरण: ¹H, ²H, ³H.
प्रश्न १७
मेन्डेलीफ यांनी आवर्त सारणी कशावर आधारित तयार केली?
A) अणुक्रमांक
B) अणुद्रव्यमान
C) इलेक्ट्रॉन
D) न्यूट्रॉन
उत्तर: B) अणुद्रव्यमान
स्पष्टीकरण: मेन्डेलीफची सारणी अणुद्रव्यमानावर आधारित होती.
प्रश्न १८
संयुजा (Valency) म्हणजे काय?
A) अणुक्रमांक
B) अणूची संयोग क्षमता
C) द्रव्यमानांक
D) घनता
उत्तर: B) अणूची संयोग क्षमता
स्पष्टीकरण: संयुजा म्हणजे बंध तयार करण्याची क्षमता.
प्रश्न १९
खालीलपैकी कोणते मूलद्रव्य आहे?
A) पाणी
B) कार्बन डायऑक्साइड
C) ऑक्सिजन
D) मीठ
उत्तर: C) ऑक्सिजन
स्पष्टीकरण: ऑक्सिजन हे मूलद्रव्य आहे.
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते संयुग आहे?
A) नायट्रोजन
B) सोडिअम क्लोराइड (NaCl)
C) लोखंड
D) तांबे
उत्तर: B) सोडिअम क्लोराइड (NaCl)
स्पष्टीकरण: NaCl हे संयुग आहे.
प्रश्न २१
अणूमध्ये सर्वाधिक घनता कुठे असते?
A) इलेक्ट्रॉन कक्षेत
B) न्यूक्लियसमध्ये
C) बाहेर
D) सर्वत्र समान
उत्तर: B) न्यूक्लियसमध्ये
स्पष्टीकरण: प्रोटॉन आणि न्यूट्रॉन न्यूक्लियसमध्ये असतात.
प्रश्न २२
निष्प्रभ अणूमध्ये प्रोटॉन आणि इलेक्ट्रॉन यांची संख्या कशी असते?
A) प्रोटॉन जास्त
B) समान
C) इलेक्ट्रॉन जास्त
D) शून्य
उत्तर: B) समान
स्पष्टीकरण: निष्प्रभ अणूमध्ये p = e.
प्रश्न २३
आवर्त सारणीत डावीकडून उजवीकडे जात असताना अणुक्रमांक कसा बदलतो?
A) कमी होतो
B) वाढतो
C) समान राहतो
D) शून्य होतो
उत्तर: B) वाढतो
स्पष्टीकरण: अणुक्रमांक क्रमाने वाढतो.
प्रश्न २४
अल्कली धातू कोणत्या गटात येतात?
A) गट १७
B) गट १
C) गट १८
D) गट २
उत्तर: B) गट १
स्पष्टीकरण: लिथियम, सोडिअम, पोटॅशिअम इ.
प्रश्न २५
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) प्रोटॉन – ऋण | इलेक्ट्रॉन – धन
B) प्रोटॉन – धन; इलेक्ट्रॉन – ऋण; न्यूट्रॉन – निष्प्रभ
C) न्यूट्रॉन – धन
D) इलेक्ट्रॉन – निष्प्रभ
उत्तर: B) प्रोटॉन – धन; इलेक्ट्रॉन – ऋण; न्यूट्रॉन – निष्प्रभ
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २६
सध्या ज्ञात मूलद्रव्यांची संख्या अंदाजे किती आहे?
A) ९२
B) १००
C) ११८
D) १५०
उत्तर: C) ११८
स्पष्टीकरण: सध्या ११८ मूलद्रव्ये ज्ञात आहेत.
प्रश्न २७
समभारिक (Isobars) म्हणजे काय?
A) समान अणुक्रमांक
B) समान द्रव्यमानांक, वेगळा अणुक्रमांक
C) समान इलेक्ट्रॉन
D) समान न्यूट्रॉन
उत्तर: B) समान द्रव्यमानांक, वेगळा अणुक्रमांक
स्पष्टीकरण: Isobars ची व्याख्या.
प्रश्न २८
रेणू म्हणजे काय?
A) फक्त एक अणू
B) दोन किंवा अधिक अणू एकत्र येऊन तयार
C) फक्त मूलद्रव्य
D) फक्त मिश्रण
उत्तर: B) दोन किंवा अधिक अणू एकत्र येऊन तयार
स्पष्टीकरण: रेणूची व्याख्या.
प्रश्न २९
खालीलपैकी कोणते मिश्रण आहे?
A) पाणी
B) कार्बन डायऑक्साइड
C) हवा
D) मीठ
उत्तर: C) हवा
स्पष्टीकरण: हवा वायूंचे मिश्रण आहे.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. अणुक्रमांक = प्रोटॉन
2. द्रव्यमानांक = प्रोटॉन + न्यूट्रॉन
3. आवर्त = ७, गट = १८
4. गट १८ = अक्रिय वायू
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- अणुक्रमांक (Z) = प्रोटॉन
- द्रव्यमानांक (A) = प्रोटॉन + न्यूट्रॉन
- मूलद्रव्य = एकाच अणूचा पदार्थ
- संयुग = निश्चित प्रमाणात रासायनिक संयोग
- मिश्रण = भौतिक मिसळणे
- आवर्त = ७, गट = १८
- गट १ = अल्कली, गट १७ = हॅलोजन, गट १८ = अक्रिय वायू
- समस्थानिक = समान Z, वेगळा A
निष्कर्ष
रसायनशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना, अणू-रेणू आणि आवर्त सारणी हे पायाभूत विषय आहेत. या भागानंतर रासायनिक बंध आणि अभिक्रिया समजण्यास सोपे जाईल. धडा वाचून प्रश्न सोडवल्यास संकल्पना पक्क्या होतील.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: