1. रासायनिक बंध (Chemical Bond)
अणू एकमेकांशी जुळून स्थिर होण्यासाठी बंध तयार करतात.
2. बंधांचे मुख्य प्रकार
- आयनिक बंध (Ionic Bond): इलेक्ट्रॉन पूर्णपणे एका अणूकडून दुसऱ्याकडे जातात. (उदा. NaCl)
- सहसंयुजक बंध (Covalent Bond): इलेक्ट्रॉन शेअर होतात. (उदा. H₂O, O₂, CH₄)
- धातू बंध (Metallic Bond): धातूंमध्ये मुक्त इलेक्ट्रॉन
- हायड्रोजन बंध: विशेष प्रकारचा दुर्बल बंध (पाण्यात)
3. आयनिक संयुगे
- उच्च द्रवणांक व उत्कलनांक
- द्रवावस्थेत किंवा विद्रावात विद्युत संवहन
- कठीण आणि ठिसूळ
4. सहसंयुजक संयुगे
- कमी द्रवणांक
- सामान्यतः विद्युत असंवाहक
- द्रव किंवा वायू रूपात जास्त
5. रासायनिक अभिक्रिया (Chemical Reaction)
- जुन्या बंध तुटून नवीन बंध तयार होणे.
- प्रकार:
- संयोग अभिक्रिया: A + B → AB
- विच्छेदन अभिक्रिया: AB → A + B
- विस्थापन अभिक्रिया: A + BC → AC + B
- द्विविस्थापन अभिक्रिया: AB + CD → AD + CB
- ऑक्सिडीकरण-रिडक्शन (Redox)
6. रासायनिक समीकरण
- अभिक्रिया दर्शविणारे समीकरण संतुलित असावे.
- द्रव्यमान संवर्धन नियम: अभिक्रियापूर्वी आणि नंतर द्रव्यमान समान.
7. मोल संकल्पना (Mole Concept)
- 1 मोल = 6.022 × 10²³ कण (अवोगाद्रो संख्या)
- 1 मोल मूलद्रव्य = त्याचे अणुद्रव्यमान ग्रॅममध्ये
- 1 मोल संयुग = त्याचे आण्विक द्रव्यमान ग्रॅममध्ये
- उदा. 1 मोल कार्बन = 12 ग्रॅम
- 1 मोल पाणी = 18 ग्रॅम
8. महत्त्वाचे नियम
- द्रव्यमान संवर्धन नियम (लॅव्हाझिए)
- नियत प्रमाण नियम
- गुणित प्रमाण नियम (डाल्टन)
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
आयनिक बंध कसा तयार होतो?
A) इलेक्ट्रॉन शेअर होऊन
B) इलेक्ट्रॉन पूर्णपणे हस्तांतरित होऊन
C) फक्त आकर्षणाने
D) फक्त घर्षणाने
उत्तर: B) इलेक्ट्रॉन पूर्णपणे हस्तांतरित होऊन
स्पष्टीकरण: आयनिक बंधात इलेक्ट्रॉन एका अणूकडून दुसऱ्याकडे जातो.
प्रश्न २
NaCl मध्ये कोणता बंध आहे?
A) सहसंयुजक
B) आयनिक
C) धातू
D) हायड्रोजन
उत्तर: B) आयनिक
स्पष्टीकरण: सोडिअम आणि क्लोरिनमध्ये आयनिक बंध आहे.
प्रश्न ३
सहसंयुजक बंध कसा तयार होतो?
A) इलेक्ट्रॉन हस्तांतरण
B) इलेक्ट्रॉन शेअर
C) फक्त प्रोटॉन
D) फक्त न्यूट्रॉन
उत्तर: B) इलेक्ट्रॉन शेअर
स्पष्टीकरण: सहसंयुजक बंधात इलेक्ट्रॉन सामायिक होतात.
प्रश्न ४
पाणी (H₂O) मध्ये कोणता बंध आहे?
A) आयनिक
B) सहसंयुजक
C) धातू
D) फक्त हायड्रोजन
उत्तर: B) सहसंयुजक
स्पष्टीकरण: H₂O मध्ये सहसंयुजक बंध आहे (अतिरिक्त हायड्रोजन बंधही असतात).
प्रश्न ५
आयनिक संयुगांचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) कमी द्रवणांक
B) उच्च द्रवणांक आणि विद्युत संवहन
C) विद्युत असंवाहक
D) नेहमी वायू
उत्तर: B) उच्च द्रवणांक आणि विद्युत संवहन
स्पष्टीकरण: आयनिक संयुगे कठीण आणि उच्च द्रवणांक असतात.
प्रश्न ६
संयोग अभिक्रिया म्हणजे काय?
A) AB → A + B
B) A + B → AB
C) A + BC → AC + B
D) AB + CD → AD + CB
उत्तर: B) A + B → AB
स्पष्टीकरण: दोन पदार्थ एकत्र येऊन एक संयुग तयार होणे.
प्रश्न ७
विच्छेदन अभिक्रिया म्हणजे काय?
A) A + B → AB
B) AB → A + B
C) A + BC → AC + B
D) AB + CD → AD + CB
उत्तर: B) AB → A + B
स्पष्टीकरण: एक संयुग तुटून वेगळे पदार्थ तयार होणे.
प्रश्न ८
1 मोल म्हणजे किती कण?
A) 6.022 × 10²²
B) 6.022 × 10²³
C) 6.022 × 10²⁴
D) 6.022 × 10²¹
उत्तर: B) 6.022 × 10²³
स्पष्टीकरण: अवोगाद्रो संख्या.
प्रश्न ९
1 मोल कार्बनचे वजन किती?
A) 1 ग्रॅम
B) 12 ग्रॅम
C) 16 ग्रॅम
D) 18 ग्रॅम
उत्तर: B) 12 ग्रॅम
स्पष्टीकरण: कार्बनचे अणुद्रव्यमान 12 आहे.
प्रश्न १०
1 मोल पाण्याचे वजन किती?
A) 12 ग्रॅम
B) 16 ग्रॅम
C) 18 ग्रॅम
D) 32 ग्रॅम
उत्तर: C) 18 ग्रॅम
स्पष्टीकरण: H₂O = 2 + 16 = 18.
प्रश्न ११
द्रव्यमान संवर्धन नियम कोणी मांडला?
A) डाल्टन
B) लॅव्हाझिए
C) अवोगाद्रो
D) मेन्डेलीफ
उत्तर: B) लॅव्हाझिए
स्पष्टीकरण: लॅव्हाझिएने द्रव्यमान संवर्धन नियम दिला.
प्रश्न १२
ऑक्सिडीकरण म्हणजे काय?
A) इलेक्ट्रॉन मिळवणे
B) इलेक्ट्रॉन गमावणे किंवा ऑक्सिजन मिळवणे
C) फक्त हायड्रोजन मिळवणे
D) फक्त प्रोटॉन
उत्तर: B) इलेक्ट्रॉन गमावणे किंवा ऑक्सिजन मिळवणे
स्पष्टीकरण: ऑक्सिडीकरणात इलेक्ट्रॉन गमावले जातात.
प्रश्न १३
रिडक्शन म्हणजे काय?
A) इलेक्ट्रॉन गमावणे
B) इलेक्ट्रॉन मिळवणे किंवा ऑक्सिजन गमावणे
C) फक्त ऑक्सिजन मिळवणे
D) फक्त हायड्रोजन गमावणे
उत्तर: B) इलेक्ट्रॉन मिळवणे किंवा ऑक्सिजन गमावणे
स्पष्टीकरण: रिडक्शनमध्ये इलेक्ट्रॉन मिळतात.
प्रश्न १४
द्विविस्थापन अभिक्रियेचे उदाहरण कोणते?
A) 2H₂ + O₂ → 2H₂O
B) CaCO₃ → CaO + CO₂
C) AgNO₃ + NaCl → AgCl + NaNO₃
D) Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂
उत्तर: C) AgNO₃ + NaCl → AgCl + NaNO₃
स्पष्टीकरण: दोन्ही संयुगांतून आयनची देवाणघेवाण.
प्रश्न १५
अवोगाद्रो संख्या किती आहे?
A) 6.022 × 10²²
B) 6.022 × 10²³
C) 6.022 × 10²⁴
D) 3.011 × 10²³
उत्तर: B) 6.022 × 10²³
स्पष्टीकरण: 1 मोलमधील कणांची संख्या.
प्रश्न १६
सहसंयुजक संयुगांचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) उच्च द्रवणांक
B) कमी द्रवणांक, सामान्यतः असंवाहक
C) नेहमी घन
D) विद्युत संवाहक
उत्तर: B) कमी द्रवणांक, सामान्यतः असंवाहक
स्पष्टीकरण: सहसंयुजक संयुगांचे गुणधर्म.
प्रश्न १७
हायड्रोजन बंध कोणत्या संयुगात आढळतो?
A) NaCl
B) पाणी (H₂O)
C) CH₄
D) O₂
उत्तर: B) पाणी (H₂O)
स्पष्टीकरण: पाण्यात हायड्रोजन बंध महत्त्वाचे आहेत.
प्रश्न १८
रासायनिक समीकरण संतुलित कशासाठी असावे?
A) फक्त देखाव्यासाठी
B) द्रव्यमान संवर्धन नियमानुसार
C) फक्त रंगामुळे
D) फक्त तापमानामुळे
उत्तर: B) द्रव्यमान संवर्धन नियमानुसार
स्पष्टीकरण: दोन्ही बाजूंचे द्रव्यमान समान असावे.
प्रश्न १९
1 मोल ऑक्सिजन वायू (O₂) चे वजन किती?
A) 16 ग्रॅम
B) 32 ग्रॅम
C) 18 ग्रॅम
D) 12 ग्रॅम
उत्तर: B) 32 ग्रॅम
स्पष्टीकरण: O₂ चे आण्विक द्रव्यमान 32 आहे.
प्रश्न २०
विस्थापन अभिक्रियेचे उदाहरण कोणते?
A) 2Mg + O₂ → 2MgO
B) Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu
C) CaCO₃ → CaO + CO₂
D) H₂ + Cl₂ → 2HCl
उत्तर: B) Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu
स्पष्टीकरण: झिंक तांबे विस्थापित करतो.
प्रश्न २१
धातू बंध कोणत्या पदार्थात आढळतो?
A) NaCl
B) धातू (उदा. तांबे, लोखंड)
C) पाणी
D) मिथेन
उत्तर: B) धातू (उदा. तांबे, लोखंड)
स्पष्टीकरण: धातूंमध्ये मुक्त इलेक्ट्रॉन असतात.
प्रश्न २२
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) आयनिक – शेअर | सहसंयुजक – हस्तांतरण
B) आयनिक – इलेक्ट्रॉन हस्तांतरण; सहसंयुजक – इलेक्ट्रॉन शेअर
C) दोन्ही समान
D) धातू – शेअर
उत्तर: B) आयनिक – इलेक्ट्रॉन हस्तांतरण; सहसंयुजक – इलेक्ट्रॉन शेअर
स्पष्टीकरण: योग्य फरक.
प्रश्न २३
मोल संकल्पना कशासाठी उपयुक्त आहे?
A) फक्त रंग मोजण्यासाठी
B) कणांची संख्या आणि द्रव्यमान यांचे संबंध जोडण्यासाठी
C) फक्त तापमान
D) फक्त दाब
उत्तर: B) कणांची संख्या आणि द्रव्यमान यांचे संबंध जोडण्यासाठी
स्पष्टीकरण: मोल ही मूलभूत संकल्पना आहे.
प्रश्न २४
Redox अभिक्रिया म्हणजे काय?
A) फक्त संयोग
B) ऑक्सिडीकरण आणि रिडक्शन एकत्र
C) फक्त विच्छेदन
D) फक्त विस्थापन
उत्तर: B) ऑक्सिडीकरण आणि रिडक्शन एकत्र
स्पष्टीकरण: दोन्ही प्रक्रिया एकाच वेळी होतात.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते आयनिक संयुग आहे?
A) H₂O
B) CO₂
C) NaCl
D) CH₄
उत्तर: C) NaCl
स्पष्टीकरण: NaCl आयनिक आहे.
प्रश्न २६
खालीलपैकी कोणते सहसंयुजक संयुग आहे?
A) MgO
B) CaCl₂
C) H₂O
D) NaCl
उत्तर: C) H₂O
स्पष्टीकरण: पाणी सहसंयुजक आहे.
प्रश्न २७
अवोगाद्रो संख्येचे प्रतीक काय आहे?
A) N
B) Nₐ किंवा L
C) M
D) A
उत्तर: B) Nₐ किंवा L
स्पष्टीकरण: अवोगाद्रो संख्या Nₐ ने दर्शवतात.
प्रश्न २८
रासायनिक अभिक्रियात काय जतन होते?
A) फक्त ऊर्जा
B) द्रव्यमान (द्रव्यमान संवर्धन नियम)
C) फक्त रंग
D) फक्त आकार
उत्तर: B) द्रव्यमान (द्रव्यमान संवर्धन नियम)
स्पष्टीकरण: लॅव्हाझिएचा नियम.
प्रश्न २९
1 मोल कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) चे वजन किती?
A) 28 ग्रॅम
B) 44 ग्रॅम
C) 32 ग्रॅम
D) 18 ग्रॅम
उत्तर: B) 44 ग्रॅम
स्पष्टीकरण: C=12, O₂=32 → 44.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. आयनिक बंध – इलेक्ट्रॉन हस्तांतरण
2. 1 मोल = 6.022 × 10²³
3. द्रव्यमान संवर्धन – लॅव्हाझिए
4. H₂O – सहसंयुजक
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- आयनिक बंध = इलेक्ट्रॉन हस्तांतरण (NaCl)
- सहसंयुजक बंध = इलेक्ट्रॉन शेअर (H₂O)
- 1 मोल = 6.022 × 10²³ (अवोगाद्रो)
- 1 मोल C = 12 g, H₂O = 18 g, CO₂ = 44 g, O₂ = 32 g
- द्रव्यमान संवर्धन नियम = लॅव्हाझिए
- ऑक्सिडीकरण = इलेक्ट्रॉन गमावणे
- रिडक्शन = इलेक्ट्रॉन मिळवणे
निष्कर्ष
रासायनिक बंध, अभिक्रिया प्रकार आणि मोल संकल्पना रसायनशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे आहेत. सूत्रे आणि उदाहरणे पक्की केल्यास संख्यात्मक व वैचारिक प्रश्न सहज सोडवता येतात. पुढील भागामध्ये आम्ल, क्षार आणि pH पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: