1. आम्ल (Acid)
- पाण्यात विरघळल्यावर H⁺ (हायड्रोजन आयन) देणारे पदार्थ.
- चव: आंबट
- लिटमस: निळा → लाल
- उदा. HCl, H₂SO₄, HNO₃, CH₃COOH (ऍसेटिक आम्ल)
2. क्षारक (Base)
- पाण्यात विरघळल्यावर OH⁻ (हायड्रॉक्सिल आयन) देणारे पदार्थ.
- चव: कडू, स्पर्श: साबणाप्रमाणे चिकट
- लिटमस: लाल → निळा
- उदा. NaOH, KOH, Ca(OH)₂, NH₄OH
3. क्षार (Salt)
- आम्ल + क्षारक → क्षार + पाणी (उदासीनीकरण)
- उदा. NaCl, Na₂SO₄, CuSO₄
4. pH स्केल
- pH = 0 ते 14
- pH < 7 → आम्लयुक्त
- pH = 7 → उदासीन (पाणी)
- pH > 7 → क्षारकीय
- pH जितका कमी तितके आम्ल जास्त तीव्र
5. उदासीनीकरण अभिक्रिया (Neutralization)
- आम्ल + क्षारक → क्षार + पाणी
- उदा. HCl + NaOH → NaCl + H₂O
6. महत्त्वाचे आम्ल व क्षारक
- प्रबल आम्ल: HCl, H₂SO₄, HNO₃
- दुर्बल आम्ल: CH₃COOH, H₂CO₃
- प्रबल क्षारक: NaOH, KOH
- दुर्बल क्षारक: NH₄OH, Ca(OH)₂
7. दैनंदिन जीवनातील उपयोग
- आम्ल: बॅटरी (H₂SO₄), अन्न संरक्षण (ऍसेटिक), व्हिटॅमिन C
- क्षारक: साबण, ब्लिचिंग, पोटॅश
- क्षार: मीठ (NaCl), बेकिंग सोडा (NaHCO₃)
8. सूचक (Indicators)
- लिटमस
- फिनॉल्फथेलिन
- मिथिल ऑरेंज
- टर्मरिक (हळद)
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
आम्ल पाण्यात विरघळल्यावर कोणते आयन देते?
A) OH⁻
B) H⁺
C) Na⁺
D) Cl⁻
उत्तर: B) H⁺
स्पष्टीकरण: आम्ल H⁺ आयन मुक्त करते.
प्रश्न २
क्षारक पाण्यात विरघळल्यावर कोणते आयन देते?
A) H⁺
B) OH⁻
C) H₃O⁺
D) Cl⁻
उत्तर: B) OH⁻
स्पष्टीकरण: क्षारक OH⁻ आयन मुक्त करते.
प्रश्न ३
निळा लिटमस आम्लात कोणता रंग होतो?
A) निळा
B) लाल
C) हिरवा
D) पिवळा
उत्तर: B) लाल
स्पष्टीकरण: आम्ल निळा लिटमस लाल करते.
प्रश्न ४
लाल लिटमस क्षारकात कोणता रंग होतो?
A) लाल
B) निळा
C) नारिंगी
D) काळा
उत्तर: B) निळा
स्पष्टीकरण: क्षारक लाल लिटमस निळा करतो.
प्रश्न ५
pH = 7 असते तेव्हा द्रावण कसे असते?
A) आम्लयुक्त
B) क्षारकीय
C) उदासीन
D) प्रबल आम्ल
उत्तर: C) उदासीन
स्पष्टीकरण: शुद्ध पाण्याचा pH 7 असतो.
प्रश्न ६
pH < 7 असते तेव्हा द्रावण कसे असते?
A) क्षारकीय
B) आम्लयुक्त
C) उदासीन
D) क्षार
उत्तर: B) आम्लयुक्त
स्पष्टीकरण: pH 7 पेक्षा कमी = आम्ल.
प्रश्न ७
pH > 7 असते तेव्हा द्रावण कसे असते?
A) आम्लयुक्त
B) क्षारकीय
C) उदासीन
D) क्षार
उत्तर: B) क्षारकीय
स्पष्टीकरण: pH 7 पेक्षा जास्त = क्षारक.
प्रश्न ८
उदासीनीकरण अभिक्रियेत काय तयार होते?
A) फक्त आम्ल
B) क्षार + पाणी
C) फक्त वायू
D) फक्त धातु
उत्तर: B) क्षार + पाणी
स्पष्टीकरण: आम्ल + क्षारक → क्षार + पाणी.
प्रश्न ९
HCl + NaOH → ?
A) NaCl + H₂O
B) NaOH + HCl
C) Na₂O + H₂
D) Na + Cl₂
उत्तर: A) NaCl + H₂O
स्पष्टीकरण: उदासीनीकरण अभिक्रिया.
प्रश्न १०
खालीलपैकी प्रबल आम्ल कोणते?
A) CH₃COOH
B) H₂CO₃
C) H₂SO₄
D) H₂S
उत्तर: C) H₂SO₄
स्पष्टीकरण: सल्फ्यूरिक आम्ल प्रबल आहे.
प्रश्न ११
खालीलपैकी दुर्बल आम्ल कोणते?
A) HCl
B) HNO₃
C) CH₃COOH
D) H₂SO₄
उत्तर: C) CH₃COOH
स्पष्टीकरण: ऍसेटिक आम्ल दुर्बल आहे.
प्रश्न १२
खालीलपैकी प्रबल क्षारक कोणता?
A) NH₄OH
B) Ca(OH)₂
C) NaOH
D) Mg(OH)₂
उत्तर: C) NaOH
स्पष्टीकरण: सोडिअम हायड्रॉक्साइड प्रबल क्षारक आहे.
प्रश्न १३
बेकिंग सोडा कोणते संयुग आहे?
A) NaCl
B) NaHCO₃
C) NaOH
D) Na₂CO₃
उत्तर: B) NaHCO₃
स्पष्टीकरण: सोडिअम बायकार्बोनेट.
प्रश्न १४
साबण तयार करण्यासाठी कोणते वापरतात?
A) फक्त आम्ल
B) क्षारक (NaOH/KOH) + तेल/चरबी
C) फक्त मीठ
D) फक्त पाणी
उत्तर: B) क्षारक (NaOH/KOH) + तेल/चरबी
स्पष्टीकरण: साबणीकरण प्रक्रिया.
प्रश्न १५
pH स्केलची मर्यादा किती आहे?
A) 0–7
B) 7–14
C) 0–14
D) 1–10
उत्तर: C) 0–14
स्पष्टीकरण: pH 0 ते 14 पर्यंत असते.
प्रश्न १६
मानवी रक्ताचा pH अंदाजे किती असतो?
A) 2
B) 7.4
C) 9
D) 5
उत्तर: B) 7.4
स्पष्टीकरण: रक्त किंचित क्षारकीय असते.
प्रश्न १७
जठरातील आम्ल कोणते आहे?
A) H₂SO₄
B) HCl
C) HNO₃
D) CH₃COOH
उत्तर: B) HCl
स्पष्टीकरण: जठरात हायड्रोक्लोरिक आम्ल असते.
प्रश्न १८
अँटासिड गोळ्या कशासाठी वापरतात?
A) आम्ल वाढवण्यासाठी
B) जास्त जठर आम्ल कमी करण्यासाठी
C) क्षारक वाढवण्यासाठी
D) फक्त वेदनाशामक
उत्तर: B) जास्त जठर आम्ल कमी करण्यासाठी
स्पष्टीकरण: अँटासिड क्षारकीय असतात.
प्रश्न १९
फिनॉल्फथेलिन सूचक आम्लात कोणता रंग दाखवतो?
A) गुलाबी
B) रंगहीन
C) लाल
D) निळा
उत्तर: B) रंगहीन
स्पष्टीकरण: फिनॉल्फथेलिन आम्लात रंगहीन, क्षारकात गुलाबी.
प्रश्न २०
हळद (टर्मरिक) आम्लात कोणता रंग राखते?
A) लाल
B) पिवळा
C) निळा
D) हिरवा
उत्तर: B) पिवळा
स्पष्टीकरण: हळद आम्लात पिवळी, क्षारकात लालसर-तपकिरी होते.
प्रश्न २१
खालीलपैकी कोणते क्षार आहे?
A) HCl
B) NaOH
C) NaCl
D) CH₃COOH
उत्तर: C) NaCl
स्पष्टीकरण: सोडिअम क्लोराइड हे क्षार आहे.
प्रश्न २२
प्रबल आम्ल + प्रबल क्षारक → ?
A) प्रबल क्षार
B) उदासीन क्षार + पाणी
C) दुर्बल आम्ल
D) वायू
उत्तर: B) उदासीन क्षार + पाणी
स्पष्टीकरण: पूर्ण उदासीनीकरण.
प्रश्न २३
pH जितका कमी तितके आम्ल कसे असते?
A) दुर्बल
B) तीव्र (प्रबल)
C) उदासीन
D) क्षारकीय
उत्तर: B) तीव्र (प्रबल)
स्पष्टीकरण: pH 0–3 प्रबल आम्ल.
प्रश्न २४
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) आम्ल – OH⁻ | क्षारक – H⁺
B) आम्ल – H⁺; क्षारक – OH⁻; pH 7 – उदासीन
C) क्षार – H⁺
D) pH 14 – आम्ल
उत्तर: B) आम्ल – H⁺; क्षारक – OH⁻; pH 7 – उदासीन
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २५
व्हिनेगर मध्ये कोणते आम्ल असते?
A) HCl
B) H₂SO₄
C) CH₃COOH (ऍसेटिक आम्ल)
D) HNO₃
उत्तर: C) CH₃COOH (ऍसेटिक आम्ल)
स्पष्टीकरण: व्हिनेगर म्हणजे ऍसेटिक आम्लाचे द्रावण.
प्रश्न २६
ब्लिचिंग पावडर कोणत्या गटात येते?
A) आम्ल
B) क्षारक/क्षार संबंधित
C) फक्त धातु
D) वायू
उत्तर: B) क्षारक/क्षार संबंधित
स्पष्टीकरण: ब्लिचिंग पावडर क्षारकीय स्वरूपाचे आहे.
प्रश्न २७
आम्ल वर्षा कशामुळे होते?
A) फक्त ऑक्सिजन
B) सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन ऑक्साइड
C) फक्त कार्बन डायऑक्साइड
D) फक्त नायट्रोजन
उत्तर: B) सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन ऑक्साइड
स्पष्टीकरण: SO₂ आणि NO₂ मुळे आम्ल वर्षा होते.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते प्रबल आम्ल आहे?
A) लिंबाचा रस
B) HNO₃
C) दही
D) व्हिनेगर
उत्तर: B) HNO₃
स्पष्टीकरण: नायट्रिक आम्ल प्रबल आहे.
प्रश्न २९
उदासीनीकरणात उष्णता कशी बाहेर पडते?
A) शोषली जाते
B) उत्सर्जित होते (उष्णतादायी)
C) काहीच होत नाही
D) तापमान घटते
उत्तर: B) उत्सर्जित होते (उष्णतादायी)
स्पष्टीकरण: उदासीनीकरण उष्णतादायी अभिक्रिया आहे.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. आम्ल – H⁺ आयन
2. क्षारक – OH⁻ आयन
3. pH 7 – उदासीन
4. आम्ल + क्षारक → क्षार + पाणी
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- आम्ल = H⁺ | क्षारक = OH⁻
- pH < 7 = आम्ल | pH = 7 = उदासीन | pH > 7 = क्षारक
- उदासीनीकरण = आम्ल + क्षारक → क्षार + पाणी
- प्रबल आम्ल = HCl, H₂SO₄, HNO₃
- दुर्बल आम्ल = CH₃COOH
- प्रबल क्षारक = NaOH, KOH
- लिटमस: आम्ल → लाल, क्षारक → निळा
- बेकिंग सोडा = NaHCO₃
निष्कर्ष
आम्ल, क्षार, क्षारक आणि pH या संकल्पना दैनंदिन जीवन व उद्योगांशी जवळून संबंधित आहेत. pH स्केल आणि उदासीनीकरण पक्के केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये धातू, अधातू आणि क्षय पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: