1. धातू (Metals)
- गुणधर्म: चकाकी, तन्यता, वर्धनीयता, विद्युत व उष्णता संवाहकता
- सामान्यतः घन (पारा अपवाद – द्रव)
- इलेक्ट्रॉन गमावून धन आयन (केशन) तयार करतात
- उदा. लोखंड, तांबे, अॅल्युमिनियम, सोने, चांदी, सोडिअम
2. अधातू (Non-metals)
- गुणधर्म: चकाकी नसते, ठिसूळ, विद्युत व उष्णता असंवाहक (काही अपवाद)
- इलेक्ट्रॉन मिळवून ऋण आयन (अॅनायन) तयार करतात
- उदा. कार्बन, सल्फर, ऑक्सिजन, नायट्रोजन, क्लोरिन, हायड्रोजन
3. धातू व अधातू यांची तुलना
- धातू → इलेक्ट्रॉन गमावतात (ऑक्सिडीकरण)
- अधातू → इलेक्ट्रॉन मिळवतात (रिडक्शन)
- धातू + आम्ल → क्षार + हायड्रोजन (अनेक प्रकरणांत)
4. मिश्रधातू (Alloys)
- दोन किंवा अधिक धातू (किंवा धातू + अधातू) यांचे एकसंध मिश्रण
- उदा.:
- पितळ (Brass): तांबे + जस्त
- कांस्य (Bronze): तांबे + कथील
- स्टील: लोखंड + कार्बन
- स्टेनलेस स्टील: लोखंड + कार्बन + क्रोमियम + निकेल
- अमाल्गम: पारा + इतर धातू
5. क्षय (Corrosion)
- धातूचा हवा, पाणी, आम्ल इ. मुळे होणारा न्हास
- लोखंडाला गंज (Rust) – Fe₂O₃·xH₂O
- तांब्याला हिरवा थर (Basic copper carbonate)
- अॅल्युमिनियमला ऑक्साइडचा थर (संरक्षक)
6. क्षय रोखण्याच्या पद्धती
- पेंटिंग, ग्रीस, तेल लावणे
- गॅल्वनायझिंग (जस्त चढ़वणे)
- क्रोमियम प्लेटिंग
- अनोडीकरण (अॅल्युमिनियमसाठी)
- मिश्रधातू वापरणे (स्टेनलेस स्टील)
7. सक्रियता श्रेणी (Reactivity Series)
- K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > H > Cu > Ag > Au
- वरचे धातू अधिक सक्रिय, खालचे कमी सक्रिय
8. महत्त्वाचे मुद्दे
- सोने व चांदी सर्वात कमी क्षय पावतात
- सोडिअम व पोटॅशिअम पाण्यात जोरदार अभिक्रिया करतात
- अॅल्युमिनियम हलके व मजबूत → विमान, भांडी
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
धातूंचा मुख्य गुणधर्म कोणता?
A) ठिसूळपणा
B) तन्यता व वर्धनीयता
C) विद्युत असंवाहकता
D) चमक नसणे
उत्तर: B) तन्यता व वर्धनीयता
स्पष्टीकरण: धातू तार व पातळ पत्र्यांमध्ये ओढता येतात.
प्रश्न २
खालीलपैकी कोणता धातू खोलीच्या तापमानाला द्रव आहे?
A) लोखंड
B) पारा
C) तांबे
D) अॅल्युमिनियम
उत्तर: B) पारा
स्पष्टीकरण: पारा हा एकमेव द्रव धातू आहे.
प्रश्न ३
अधातूंचा मुख्य गुणधर्म कोणता?
A) तन्यता
B) ठिसूळपणा व असंवाहकता
C) चकाकी
D) वर्धनीयता
उत्तर: B) ठिसूळपणा व असंवाहकता
स्पष्टीकरण: बहुतेक अधातू ठिसूळ असतात.
प्रश्न ४
पितळ (Brass) कशापासून बनते?
A) तांबे + कथील
B) तांबे + जस्त
C) लोखंड + कार्बन
D) अॅल्युमिनियम + तांबे
उत्तर: B) तांबे + जस्त
स्पष्टीकरण: Brass = Cu + Zn.
प्रश्न ५
कांस्य (Bronze) कशापासून बनते?
A) तांबे + जस्त
B) तांबे + कथील
C) लोखंड + क्रोमियम
D) सोने + चांदी
उत्तर: B) तांबे + कथील
स्पष्टीकरण: Bronze = Cu + Sn.
प्रश्न ६
स्टेनलेस स्टीलमध्ये मुख्यतः काय असते?
A) फक्त लोखंड
B) लोखंड + कार्बन + क्रोमियम + निकेल
C) फक्त तांबे
D) फक्त अॅल्युमिनियम
उत्तर: B) लोखंड + कार्बन + क्रोमियम + निकेल
स्पष्टीकरण: स्टेनलेस स्टील गंज प्रतिरोधक आहे.
प्रश्न ७
लोखंडाला गंज लागल्यास काय तयार होते?
A) FeO
B) Fe₂O₃·xH₂O
C) FeCl₃
D) FeSO₄
उत्तर: B) Fe₂O₃·xH₂O
स्पष्टीकरण: गंज म्हणजे हायड्रेटेड आयर्न ऑक्साइड.
प्रश्न ८
गॅल्वनायझिंग म्हणजे काय?
A) तांबे चढ़वणे
B) जस्त चढ़वणे
C) सोने चढ़वणे
D) पेंट करणे
उत्तर: B) जस्त चढ़वणे
स्पष्टीकरण: लोखंडाला जस्त चढ़वून क्षय रोखतात.
प्रश्न ९
सक्रियता श्रेणीत सर्वात वर कोणता धातू आहे?
A) सोने
B) पोटॅशिअम (K)
C) तांबे
D) चांदी
उत्तर: B) पोटॅशिअम (K)
स्पष्टीकरण: K सर्वात सक्रिय आहे.
प्रश्न १०
सक्रियता श्रेणीत सर्वात कमी सक्रिय कोणते?
A) सोडिअम
B) लोखंड
C) सोने (Au)
D) जस्त
उत्तर: C) सोने (Au)
स्पष्टीकरण: सोने व चांदी कमी सक्रिय आहेत.
प्रश्न ११
अॅल्युमिनियमला क्षय कमी का होतो?
A) कारण ते अक्रिय आहे
B) पृष्ठभागावर ऑक्साइडचा संरक्षक थर तयार होतो
C) ते द्रव आहे
D) ते अधातू आहे
उत्तर: B) पृष्ठभागावर ऑक्साइडचा संरक्षक थर तयार होतो
स्पष्टीकरण: Al₂O₃ चा थर संरक्षण करतो.
प्रश्न १२
मिश्रधातू कशासाठी बनवतात?
A) फक्त रंग बदलण्यासाठी
B) गुणधर्म सुधारण्यासाठी (मजबूती, क्षय प्रतिरोध)
C) फक्त वजन वाढवण्यासाठी
D) फक्त किंमत वाढवण्यासाठी
उत्तर: B) गुणधर्म सुधारण्यासाठी (मजबूती, क्षय प्रतिरोध)
स्पष्टीकरण: मिश्रधातूंचे गुणधर्म उत्तम असतात.
प्रश्न १३
अमाल्गम म्हणजे काय?
A) तांबे + जस्त
B) पारा + इतर धातू
C) लोखंड + कार्बन
D) सोने + चांदी
उत्तर: B) पारा + इतर धातू
स्पष्टीकरण: पारा असलेले मिश्रधातू अमाल्गम.
प्रश्न १४
तांब्याला हिरवा थर कशामुळे येतो?
A) फक्त पाणी
B) हवा + पाणी + कार्बन डायऑक्साइड
C) फक्त ऑक्सिजन
D) फक्त आम्ल
उत्तर: B) हवा + पाणी + कार्बन डायऑक्साइड
स्पष्टीकरण: बेसिक कॉपर कार्बोनेट तयार होते.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणता अधातू आहे?
A) सोडिअम
B) सल्फर
C) पोटॅशिअम
D) कॅल्शिअम
उत्तर: B) सल्फर
स्पष्टीकरण: सल्फर अधातू आहे.
प्रश्न १६
खालीलपैकी कोणता धातू आहे?
A) क्लोरिन
B) ऑक्सिजन
C) अॅल्युमिनियम
D) नायट्रोजन
उत्तर: C) अॅल्युमिनियम
स्पष्टीकरण: अॅल्युमिनियम धातू आहे.
प्रश्न १७
लोखंड + आम्ल → ? (सामान्यतः)
A) फक्त पाणी
B) क्षार + हायड्रोजन वायू
C) फक्त ऑक्सिजन
D) फक्त कार्बन
उत्तर: B) क्षार + हायड्रोजन वायू
स्पष्टीकरण: सक्रिय धातू आम्लाशी अभिक्रिया करतात.
प्रश्न १८
गंज रोखण्यासाठी सर्वात प्रभावी पद्धत कोणती?
A) फक्त पुसणे
B) गॅल्वनायझिंग किंवा स्टेनलेस स्टील वापरणे
C) फक्त पाणी शिंपडणे
D) फक्त उष्णता देणे
उत्तर: B) गॅल्वनायझिंग किंवा स्टेनलेस स्टील वापरणे
स्पष्टीकरण: या पद्धती दीर्घकाळ संरक्षण देतात.
प्रश्न १९
सक्रियता श्रेणीत हायड्रोजनच्या वरचे धातू काय करतात?
A) आम्लातून H₂ मुक्त करतात
B) काहीच करत नाहीत
C) आम्ल शोषतात
D) फक्त रंग बदलतात
उत्तर: A) आम्लातून H₂ मुक्त करतात
स्पष्टीकरण: सक्रियता श्रेणीनुसार.
प्रश्न २०
सोने व चांदी कमी क्षय का पावतात?
A) कारण ते हलके आहेत
B) कारण ते कमी सक्रिय आहेत
C) कारण ते द्रव आहेत
D) कारण ते अधातू आहेत
उत्तर: B) कारण ते कमी सक्रिय आहेत
स्पष्टीकरण: सक्रियता श्रेणीत खालचे आहेत.
प्रश्न २१
अॅल्युमिनियमचा वापर कशासाठी जास्त होतो?
A) फक्त दागिने
B) विमान, भांडी, तारे (हलके व मजबूत)
C) फक्त बॅटरी
D) फक्त आरसा
उत्तर: B) विमान, भांडी, तारे (हलके व मजबूत)
स्पष्टीकरण: अॅल्युमिनियमचे गुणधर्म अनुकूल आहेत.
प्रश्न २२
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) पितळ – Cu + Sn | कांस्य – Cu + Zn
B) पितळ – Cu + Zn; कांस्य – Cu + Sn; स्टील – Fe + C
C) अमाल्गम – Fe + C
D) स्टेनलेस स्टील – फक्त Fe
उत्तर: B) पितळ – Cu + Zn; कांस्य – Cu + Sn; स्टील – Fe + C
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २३
धातू इलेक्ट्रॉन काय करतात?
A) मिळवतात
B) गमावतात
C) शेअर करतात फक्त
D) काहीच नाही
उत्तर: B) गमावतात
स्पष्टीकरण: धातू धन आयन तयार करतात.
प्रश्न २४
अधातू इलेक्ट्रॉन काय करतात?
A) गमावतात
B) मिळवतात
C) फक्त शेअर
D) नष्ट करतात
उत्तर: B) मिळवतात
स्पष्टीकरण: अधातू ऋण आयन तयार करतात.
प्रश्न २५
क्रोमियम प्लेटिंग कशासाठी करतात?
A) रंग बदलण्यासाठी
B) क्षय रोखण्यासाठी व चकाकीसाठी
C) वजन वाढवण्यासाठी
D) फक्त किंमत वाढवण्यासाठी
उत्तर: B) क्षय रोखण्यासाठी व चकाकीसाठी
स्पष्टीकरण: संरक्षणात्मक थर.
प्रश्न २६
सोडिअम पाण्यात टाकल्यास काय होते?
A) काहीच नाही
B) जोरदार अभिक्रिया, हायड्रोजन मुक्त
C) फक्त विरघळते
D) रंग बदलतो
उत्तर: B) जोरदार अभिक्रिया, हायड्रोजन मुक्त
स्पष्टीकरण: सोडिअम अत्यंत सक्रिय आहे.
प्रश्न २७
क्षय ही कोणत्या प्रकारची अभिक्रिया आहे?
A) रिडक्शन फक्त
B) ऑक्सिडीकरण (Redox)
C) उदासीनीकरण
D) विच्छेदन
उत्तर: B) ऑक्सिडीकरण (Redox)
स्पष्टीकरण: धातू ऑक्सिडीकरण पावतो.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते मिश्रधातू आहे?
A) लोखंड
B) स्टेनलेस स्टील
C) तांबे
D) सल्फर
उत्तर: B) स्टेनलेस स्टील
स्पष्टीकरण: स्टेनलेस स्टील मिश्रधातू आहे.
प्रश्न २९
अनोडीकरण कोणत्या धातूसाठी केले जाते?
A) लोखंड
B) अॅल्युमिनियम
C) तांबे
D) जस्त
उत्तर: B) अॅल्युमिनियम
स्पष्टीकरण: अॅल्युमिनियमच्या संरक्षणासाठी अनोडीकरण.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. पितळ = Cu + Zn
2. गंज = Fe₂O₃·xH₂O
3. गॅल्वनायझिंग = जस्त चढ़वणे
4. सोने – कमी सक्रिय
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- धातू = तन्यता, संवाहकता, इलेक्ट्रॉन गमावतात
- अधातू = ठिसूळ, असंवाहक, इलेक्ट्रॉन मिळवतात
- पितळ = Cu + Zn | कांस्य = Cu + Sn
- स्टील = Fe + C | स्टेनलेस स्टील = Fe + C + Cr + Ni
- गंज = Fe₂O₃·xH₂O
- गॅल्वनायझिंग = जस्त चढ़वणे
- सक्रियता श्रेणी: K > Na > ... > Au
निष्कर्ष
धातू, अधातू, मिश्रधातू आणि क्षय या संकल्पना उद्योग व दैनंदिन जीवनाशी जवळून संबंधित आहेत. सक्रियता श्रेणी आणि क्षय रोखण्याच्या पद्धती महत्त्वाच्या आहेत. पुढील भागामध्ये कार्बन संयुगे, इंधन आणि पर्यावरण रसायन पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: