1. म्हणी म्हणजे काय?
लोकांच्या अनुभवातून तयार झालेली, पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली संक्षिप्त व अर्थपूर्ण वाक्ये म्हणजे म्हणी. म्हणीत जीवनविषयक सत्य सांगितलेले असते.
2. वाक्प्रचार म्हणजे काय?
विशिष्ट अर्थाने वापरली जाणारी शब्दसमूह म्हणजे वाक्प्रचार. त्यांचा शब्दशः अर्थ न घेता भावात्मक अर्थ समजून घ्यावा लागतो.
3. म्हणी व वाक्प्रचार फरक
- म्हणी: पूर्ण वाक्य, सामान्य सत्य, सल्ला
- वाक्प्रचार: शब्दसमूह, वाक्यात वापर, भावात्मक अर्थ
4. महत्त्वाच्या म्हणी (अर्थসহ)
- डोक्यावरून पाणी जाणे – अतिशय त्रास होणे
- हातचे मासे सोडून कातळाकडे पाहणे – असलेले सोडून नसलेल्यामागे लागणे
- शेतातले वाघ घरातले मांजर – बाहेर बलवान, घरी दुर्बल
- आगीवर तेल ओतणे – समस्या वाढवणे
- एक ना धड भराभर कोरडे – एकही पूर्ण नसणे
- तोंडाला पाने बांधणे – गप्प बसणे
- डोळ्यांचे पारणे फिटणे – इच्छा पूर्ण होणे
- पोटात गोळी पडणे – भीती वाटणे
5. महत्त्वाचे वाक्प्रचार (अर्थसह)
- हातचे राहणे – गमावणे
- तोंड दाबणे – गप्प करणे
- कान देणे – लक्ष देणे
- डोळे वटारणे – रागाने पाहणे
- छाती दटणे – धीर धरणे
- पाऊल टाकणे – सुरुवात करणे
- मन भरून येणे – भावुक होणे
- हात जोडणे – विनंती करणे / नम्रता
6. वापराचे महत्त्व
- भाषा प्रभावी व सुंदर होते
- अर्थ संक्षिप्तपणे व्यक्त होतो
- MPSC, स्पर्धा परीक्षा व निबंधात उपयुक्त
सूचना: वरील म्हणी व वाक्प्रचार अर्थ समजून घ्या. नंतर प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
म्हणी म्हणजे काय?
A) फक्त वाक्य
B) अनुभवातून तयार झालेली संक्षिप्त अर्थपूर्ण वाक्ये
C) फक्त व्याकरण
D) फक्त कथा
उत्तर: B) अनुभवातून तयार झालेली संक्षिप्त अर्थपूर्ण वाक्ये
स्पष्टीकरण: म्हणीत जीवनसत्य सांगितलेले असते.
प्रश्न २
वाक्प्रचार म्हणजे काय?
A) पूर्ण कथा
B) विशिष्ट अर्थाने वापरली जाणारी शब्दसमूह
C) फक्त म्हण
D) फक्त वाक्य
उत्तर: B) विशिष्ट अर्थाने वापरली जाणारी शब्दसमूह
स्पष्टीकरण: शब्दशः अर्थ न घेता भावात्मक अर्थ.
प्रश्न ३
‘डोक्यावरून पाणी जाणे’ या म्हणीचा अर्थ काय?
A) आनंद होणे
B) अतिशय त्रास होणे
C) पाऊस पडणे
D) आंघोळ करणे
उत्तर: B) अतिशय त्रास होणे
स्पष्टीकरण: समस्यांचा अतिरेक.
प्रश्न ४
‘हातचे मासे सोडून कातळाकडे पाहणे’ याचा अर्थ काय?
A) मासेमारी
B) असलेले सोडून नसलेल्यामागे लागणे
C) नदीत पोहणे
D) खाणे
उत्तर: B) असलेले सोडून नसलेल्यामागे लागणे
स्पष्टीकरण: असलेल्या गोष्टीचे मूल्य न समजणे.
प्रश्न ५
‘आगीवर तेल ओतणे’ याचा अर्थ काय?
A) स्वयंपाक करणे
B) समस्या वाढवणे
C) आग विझवणे
D) तेल काढणे
उत्तर: B) समस्या वाढवणे
स्पष्टीकरण: अडचण अधिक तीव्र करणे.
प्रश्न ६
‘तोंडाला पाने बांधणे’ याचा अर्थ काय?
A) पाने खाणे
B) गप्प बसणे
C) बोलणे
D) हसणे
उत्तर: B) गप्प बसणे
स्पष्टीकरण: काहीही न बोलणे.
प्रश्न ७
‘डोळ्यांचे पारणे फिटणे’ याचा अर्थ काय?
A) डोळे दुखणे
B) इच्छा पूर्ण होणे
C) झोप येणे
D) रडणे
उत्तर: B) इच्छा पूर्ण होणे
स्पष्टीकरण: दीर्घकाळची इच्छा पूर्ण.
प्रश्न ८
‘पोटात गोळी पडणे’ याचा अर्थ काय?
A) भूक लागणे
B) भीती वाटणे
C) आजारी पडणे
D) खाणे
उत्तर: B) भीती वाटणे
स्पष्टीकरण: अचानक भीती वाटणे.
प्रश्न ९
‘कान देणे’ या वाक्प्रचाराचा अर्थ काय?
A) कान दुखणे
B) लक्ष देणे / ऐकणे
C) बोलणे
D) दौडणे
उत्तर: B) लक्ष देणे / ऐकणे
स्पष्टीकरण: लक्षपूर्वक ऐकणे.
प्रश्न १०
‘डोळे वटारणे’ याचा अर्थ काय?
A) झोप येणे
B) रागाने पाहणे
C) हसणे
D) रडणे
उत्तर: B) रागाने पाहणे
स्पष्टीकरण: रागाच्या भावनेने पाहणे.
प्रश्न ११
‘छाती दटणे’ याचा अर्थ काय?
A) आजारी पडणे
B) धीर धरणे / हिंमत बाळगणे
C) धावणे
D) बसणे
उत्तर: B) धीर धरणे / हिंमत बाळगणे
स्पष्टीकरण: धैर्य दाखवणे.
प्रश्न १२
‘मन भरून येणे’ याचा अर्थ काय?
A) भूक लागणे
B) भावुक होणे
C) राग येणे
D) थकणे
उत्तर: B) भावुक होणे
स्पष्टीकरण: भावनांनी भारावणे.
प्रश्न १३
‘हात जोडणे’ याचा अर्थ काय?
A) मारामारी
B) विनंती करणे / नम्रता दाखवणे
C) काम करणे
D) खेळणे
उत्तर: B) विनंती करणे / नम्रता दाखवणे
स्पष्टीकरण: नम्र विनंती.
प्रश्न १४
‘हातचे राहणे’ याचा अर्थ काय?
A) मिळवणे
B) गमावणे
C) ठेवणे
D) वाढवणे
उत्तर: B) गमावणे
स्पष्टीकरण: असलेली गोष्ट निसटणे.
प्रश्न १५
‘तोंड दाबणे’ याचा अर्थ काय?
A) खाणे
B) गप्प करणे / बोलू न देणे
C) हसणे
D) ओरडणे
उत्तर: B) गप्प करणे / बोलू न देणे
स्पष्टीकरण: बोलण्यापासून रोखणे.
प्रश्न १६
‘पाऊल टाकणे’ याचा अर्थ काय?
A) चालणे फक्त
B) सुरुवात करणे
C) थांबणे
D) बसणे
उत्तर: B) सुरुवात करणे
स्पष्टीकरण: एखाद्या कामाची सुरुवात.
प्रश्न १७
‘एक ना धड भराभर कोरडे’ या म्हणीचा अर्थ काय?
A) सर्व पूर्ण
B) एकही पूर्ण नसणे / सर्व अधुरे
C) भरपूर असणे
D) कोरडे पडणे
उत्तर: B) एकही पूर्ण नसणे / सर्व अधुरे
स्पष्टीकरण: काहीही व्यवस्थित नसणे.
प्रश्न १८
‘शेतातले वाघ घरातले मांजर’ याचा अर्थ काय?
A) वाघ व मांजर
B) बाहेर बलवान पण घरी दुर्बल
C) शेती
D) प्राणी
उत्तर: B) बाहेर बलवान पण घरी दुर्बल
स्पष्टीकरण: बाहेर धाक, घरी भीती.
प्रश्न १९
म्हणी व वाक्प्रचार यातील मुख्य फरक काय आहे?
A) काहीच फरक नाही
B) म्हणी = पूर्ण वाक्य/सत्य; वाक्प्रचार = शब्दसमूह/भावात्मक
C) दोन्ही समान
D) फक्त लांबी
उत्तर: B) म्हणी = पूर्ण वाक्य/सत्य; वाक्प्रचार = शब्दसमूह/भावात्मक
स्पष्टीकरण: हा मूलभूत फरक आहे.
प्रश्न २०
खालीलपैकी म्हणी कोणती आहे?
A) कान देणे
B) डोक्यावरून पाणी जाणे
C) डोळे वटारणे
D) हात जोडणे
उत्तर: B) डोक्यावरून पाणी जाणे
स्पष्टीकरण: ही म्हण आहे; इतर वाक्प्रचार आहेत.
प्रश्न २१
खालीलपैकी वाक्प्रचार कोणता आहे?
A) आगीवर तेल ओतणे
B) कान देणे
C) हातचे मासे सोडून...
D) एक ना धड...
उत्तर: B) कान देणे
स्पष्टीकरण: कान देणे = वाक्प्रचार.
प्रश्न २२
‘डोळ्यांचे पारणे फिटणे’ याचा वाक्यात कसा वापर करता येईल?
A) त्याला डोळे दुखत होते
B) त्याची दीर्घकाळची इच्छा पूर्ण झाली
C) तो झोपला
D) तो रडला
उत्तर: B) त्याची दीर्घकाळची इच्छा पूर्ण झाली
स्पष्टीकरण: इच्छा पूर्ण होणे.
प्रश्न २३
‘आगीवर तेल ओतणे’ याचा वाक्यात अर्थ काय होईल?
A) समस्या सुटणे
B) समस्या अधिक वाढवणे
C) आग विझवणे
D) स्वयंपाक
उत्तर: B) समस्या अधिक वाढवणे
स्पष्टीकरण: अडचण तीव्र करणे.
प्रश्न २४
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) कान देणे – राग
B) कान देणे – लक्ष देणे; डोळे वटारणे – रागाने पाहणे; छाती दटणे – धीर
C) मन भरून येणे – भूक
D) हात जोडणे – मारामारी
उत्तर: B) कान देणे – लक्ष देणे; डोळे वटारणे – रागाने पाहणे; छाती दटणे – धीर
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २५
‘तोंडाला पाने बांधणे’ चा वाक्प्रचारात्मक अर्थ काय?
A) पाने खाणे
B) गप्प बसणे / काहीही न बोलणे
C) गाणे म्हणणे
D) हसणे
उत्तर: B) गप्प बसणे / काहीही न बोलणे
स्पष्टीकरण: मौन बाळगणे.
प्रश्न २६
म्हणी व वाक्प्रचार कशासाठी उपयुक्त आहेत?
A) फक्त गेम
B) भाषा प्रभावी करणे व अर्थ संक्षिप्त सांगणे
C) फक्त वेळ काढणे
D) फक्त लिहिणे
उत्तर: B) भाषा प्रभावी करणे व अर्थ संक्षिप्त सांगणे
स्पष्टीकरण: भाषेला सौंदर्य व प्रभाव येतो.
प्रश्न २७
‘पोटात गोळी पडणे’ चा वाक्यात वापर कसा?
A) त्याला भूक लागली
B) त्याला अचानक भीती वाटली
C) त्याने खाणे खाल्ले
D) तो आजारी पडला
उत्तर: B) त्याला अचानक भीती वाटली
स्पष्टीकरण: भीती वाटणे.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. म्हणी – अनुभवातून सत्य
2. वाक्प्रचार – भावात्मक अर्थ
3. डोक्यावरून पाणी जाणे – त्रास
4. कान देणे – लक्ष देणे
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
‘हातचे मासे सोडून कातळाकडे पाहणे’ याचा व्यावहारिक अर्थ काय?
A) मासेमारी करणे
B) असलेल्या संधी सोडून नसलेल्यामागे लागणे
C) नदीत पोहणे
D) खाणे
उत्तर: B) असलेल्या संधी सोडून नसलेल्यामागे लागणे
स्पष्टीकरण: असलेल्या गोष्टीचे महत्त्व न समजणे.
प्रश्न ३०
म्हणी व वाक्प्रचार अभ्यासाचे महत्त्व काय आहे?
A) फक्त मनोरंजन
B) भाषा सौंदर्य, अर्थ स्पष्टता व स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त
C) फक्त वेळ घालवणे
D) फक्त बोलणे
उत्तर: B) भाषा सौंदर्य, अर्थ स्पष्टता व स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त
स्पष्टीकरण: MPSC व इतर परीक्षांमध्ये नियमित प्रश्न येतात.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- म्हणी = पूर्ण वाक्य, जीवनसत्य
- वाक्प्रचार = शब्दसमूह, भावात्मक अर्थ
- डोक्यावरून पाणी जाणे = त्रास | आगीवर तेल ओतणे = समस्या वाढवणे
- तोंडाला पाने बांधणे = गप्प | डोळ्यांचे पारणे फिटणे = इच्छा पूर्ण
- कान देणे = लक्ष | डोळे वटारणे = रागाने पाहणे | छाती दटणे = धीर
- मन भरून येणे = भावुक | हात जोडणे = विनंती
निष्कर्ष
म्हणी व वाक्प्रचार भाषेला प्रभावी व सुंदर बनवतात. अर्थ व वापर पक्के केल्यास लेखन व बोलणे सुधारते तसेच परीक्षेत फायदा होतो. पुढील भागामध्ये शब्दसिद्धी, समानार्थी-विरुद्धार्थी, लिंग-वचन पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: