सामाजिक व आर्थिक जागृती | स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 2)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. बंगाल फाळणी १९०५ मध्ये झाली.
2. लॉर्ड कर्जन हे व्हाईसरॉय होते.
3. फाळणीविरोधात स्वदेशी व बहिष्कार चळवळ उभी राहिली.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण: १६ ऑक्टोबर १९०५ – फाळणी अंमलबजावणी; विरोध तीव्र.
प्रश्न २
स्वदेशी चळवळीचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
A) फक्त धर्मसुधारणा
B) विदेशी वस्तूंचा त्याग व देशी वस्तूंना प्रोत्साहन
C) फक्त सशस्त्र क्रांती
D) फक्त शिक्षण बंद
उत्तर: B) विदेशी वस्तूंचा त्याग व देशी वस्तूंना प्रोत्साहन
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| चळवळ / घटना | वर्ष / संबंधित |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) बंगाल फाळणी | 1) १९०५ |
| b) स्वदेशी | 2) विदेशी वस्तू बहिष्कार |
| c) बहिष्कार | 3) देशी वस्तू वापर |
| d) सूरत फूट | 4) १९०७ |
A) a-1, b-3, c-2, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-1, b-2, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-1, b-3, c-2, d-4
प्रश्न ४
बंगाल फाळणी रद्द केव्हा झाली?
A) १९०५
B) १९११
C) १९१९
D) १९४७
उत्तर: B) १९११
स्पष्टीकरण: दिल्ली दरबार १९११ – फाळणी रद्द; राजधानी कलकत्ता → दिल्ली.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) स्वदेशी – आर्थिक + राजकीय शस्त्र
B) बहिष्कार – विदेशी कापड, साखर इ. नाकारणे
C) स्वदेशी – फक्त मध्यममार्गींनी सुरू केले
D) गरमदल – स्वदेशी-बहिष्कार प्रभावीपणे वापरले
उत्तर: C) स्वदेशी – फक्त मध्यममार्गींनी सुरू केले
स्पष्टीकरण: गरमदल (तिलक, बिपिनचंद्र पाल, लाला लजपत राय) अधिक सक्रिय.
प्रश्न ६
‘वंदे मातरम्’ हे गीत कोणत्या कादंबरीतून घेतले व स्वदेशीत लोकप्रिय झाले?
A) आनंदमठ (बंकिमचंद्र चॅटर्जी)
B) गीता
C) सत्यार्थ प्रकाश
D) हिंद स्वराज्य
उत्तर: A) आनंदमठ (बंकिमचंद्र चॅटर्जी)
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. स्वदेशी चळवळ – बंगाल फाळणीविरोधात तीव्र.
2. राष्ट्रीय शिक्षण संस्था उभारण्यात आल्या.
3. स्वदेशी – फक्त बंगालपुरती मर्यादित राहिली.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र, पंजाब, मद्रास इ. ठिकाणीही पसरली.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| नेता / संस्था | योगदान / संबंधित |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) तिलक | 1) राष्ट्रीय शिक्षण, बंगाल |
| b) रवींद्रनाथ ठाकूर | 2) स्वदेशी, केसरी |
| c) अरविंद घोष | 3) शांतिनिकेतन, वंदे मातरम् |
| d) सत्येंद्रनाथ/इतर | 4) राष्ट्रीय कॉलेज |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ९
राष्ट्रीय शिक्षण चळवळीचे मुख्य उद्दिष्ट काय?
A) फक्त इंग्रजी शिक्षण वाढवणे
B) ब्रिटिश शिक्षणप्रणालीला पर्याय, राष्ट्रीय भावनेचे शिक्षण
C) फक्त धर्मशिक्षण
D) फक्त तंत्रशिक्षण बंद
उत्तर: B) ब्रिटिश शिक्षणप्रणालीला पर्याय, राष्ट्रीय भावनेचे शिक्षण
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) बंगाल नॅशनल कॉलेज – अरविंद घोष प्राचार्य
B) दाका नॅशनल कॉलेज – राष्ट्रीय शिक्षण
C) राष्ट्रीय शिक्षण – फक्त मध्यममार्गींनी विरोध केला
D) स्वदेशी काळात अनेक राष्ट्रीय शाळा/कॉलेज उभे
उत्तर: C) राष्ट्रीय शिक्षण – फक्त मध्यममार्गींनी विरोध केला
स्पष्टीकरण: गरमदल व इतर नेत्यांनी सक्रिय पाठिंबा दिला.
प्रश्न ११
‘पॅसिव्ह रेझिस्टन्स’ (निष्क्रिय प्रतिकार) संकल्पना कोणी प्रभावीपणे मांडली?
A) गोखले
B) अरविंद घोष / गरमदल
C) दादाभाई नौरोजी
D) फिरोजशाह मेहता
उत्तर: B) अरविंद घोष / गरमदल
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. स्वदेशी – कापड, साखर, मीठ इ. विदेशी वस्तू नाकारणे.
2. स्वदेशी उद्योग – कापड गिरण्या, साबण, माचिस इ. प्रोत्साहन.
3. बहिष्कार – फक्त राजकीय, आर्थिक नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: बहिष्कार आर्थिक + राजकीय दोन्ही होता.
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| ठिकाण / संस्था | संबंधित |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) बंगाल नॅशनल कॉलेज | 1) रवींद्रनाथ |
| b) शांतिनिकेतन | 2) अरविंद घोष |
| c) समिती / स्वयंसेवक | 3) युवक संघटना, स्वदेशी |
| d) स्वदेशी वाष्प | 4) देशी उद्योग |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
सूरत फूट (१९०७) कशामुळे झाली?
A) फक्त आर्थिक मतभेद
B) मवाळ vs गरम दल – अध्यक्षपद व चळवळीच्या पद्धतीवरून
C) फक्त धर्म
D) फक्त भाषा
उत्तर: B) मवाळ vs गरम दल – अध्यक्षपद व चळवळीच्या पद्धतीवरून
स्पष्टीकरण: रासबिहारी घोष vs तिलक गट; काँग्रेस फुटली.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) गरमदल – तिलक, बिपिनचंद्र पाल, लाला लजपत राय (लाल-बाल-पाल)
B) मवाळ – गोखले, फिरोजशाह मेहता, सुरेंद्रनाथ
C) सूरत फूट – १९०५
D) सूरत फूट – १९०७
उत्तर: C) सूरत फूट – १९०५
प्रश्न १६
स्वदेशी चळवळीचा महाराष्ट्रातील प्रभाव कसा होता?
A) पूर्णपणे अनुपस्थित
B) तिलक नेतृत्वाखाली सक्रिय, केसरी-मराठा द्वारे प्रसार
C) फक्त मुंबईपुरता
D) फक्त शेतीपुरता
उत्तर: B) तिलक नेतृत्वाखाली सक्रिय, केसरी-मराठा द्वारे प्रसार
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. स्वदेशी – राष्ट्रीय एकात्मता वाढवली.
2. महिला सहभाग वाढला (राखेबंदन, स्वदेशी मेळे).
3. चळवळ – फक्त शहरी, ग्रामीण प्रभाव शून्य.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: ग्रामीण भागातही प्रसार झाला.
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| नेता | प्रदेश / विशेष |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) तिलक | 1) पंजाब |
| b) लाला लजपत राय | 2) महाराष्ट्र |
| c) बिपिनचंद्र पाल | 3) बंगाल |
| d) अरविंद घोष | 4) बंगाल, राष्ट्रीय शिक्षण |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
‘स्वदेशी’ शब्दाचा अर्थ काय?
A) विदेशी वस्तू
B) स्वतःच्या देशातील / देशी
C) फक्त राजकीय पक्ष
D) फक्त धर्म
उत्तर: B) स्वतःच्या देशातील / देशी
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) फाळणी – “Divide and Rule” धोरणाचा भाग
B) फाळणी – बंगाल हिंदू-मुस्लिम विभागणी
C) फाळणी – फक्त प्रशासकीय सोयीसाठी, राजकीय हेतू नव्हता
D) विरोधामुळे १९११ मध्ये रद्द
उत्तर: C) फाळणी – फक्त प्रशासकीय सोयीसाठी, राजकीय हेतू नव्हता
स्पष्टीकरण: राजकीय हेतू स्पष्ट (राष्ट्रीय चळवळ दुबळी करणे).
प्रश्न २१
राष्ट्रीय शिक्षण संस्थांचे उदाहरण कोणते?
A) फक्त ऑक्सफर्ड
B) बंगाल नॅशनल कॉलेज, दाका नॅशनल कॉलेज, समिती शाळा
C) फक्त मद्रास युनिव्हर्सिटी
D) फक्त केंब्रिज
उत्तर: B) बंगाल नॅशनल कॉलेज, दाका नॅशनल कॉलेज, समिती शाळा
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. स्वदेशी मेळे – देशी वस्तू प्रदर्शने.
2. राखेबंदन – हिंदू-मुस्लिम एकतेचे प्रतीक (काही ठिकाणी).
3. चळवळीत फक्त पुरुष सहभागी, महिला पूर्णपणे बाहेर.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| घटना / संकल्पना | वर्ष / नेता |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) बंगाल फाळणी | 1) १९०७ |
| b) सूरत फूट | 2) १९०५ |
| c) फाळणी रद्द | 3) १९११ |
| d) लाल-बाल-पाल | 4) गरमदल त्रीनेते |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २४
स्वदेशी चळवळीचे दीर्घकालीन परिणाम कोणते?
A) फक्त अपयश
B) राष्ट्रीय भावना, देशी उद्योग, शिक्षण, महिला सहभाग वाढ
C) फक्त हिंसा
D) फक्त धर्मसंघर्ष
उत्तर: B) राष्ट्रीय भावना, देशी उद्योग, शिक्षण, महिला सहभाग वाढ
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) तिलक – महाराष्ट्रात स्वदेशी प्रसार
B) केसरी व मराठा – चळवळीचे मुखपत्र
C) स्वदेशी – फक्त १९४२ मध्ये सुरू
D) १९०५–१९११ – स्वदेशी तीव्र काळ
उत्तर: C) स्वदेशी – फक्त १९४२ मध्ये सुरू
प्रश्न २६
‘नॅशनल एज्युकेशन’ चळवळीचा मुख्य नारा कशाशी संबंधित?
A) फक्त नोकरी
B) राष्ट्रीय चारित्र्य + व्यावसायिक शिक्षण + ब्रिटिश प्रणालीला पर्याय
C) फक्त इंग्रजी बंद
D) फक्त धर्मशिक्षण
उत्तर: B) राष्ट्रीय चारित्र्य + व्यावसायिक शिक्षण + ब्रिटिश प्रणालीला पर्याय
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. स्वदेशी – आर्थिक स्वावलंबन वाढवण्याचा प्रयत्न.
2. बहिष्कार – ब्रिटिश वस्तूंना बाजारपेठेत धक्का.
3. चळवळ – फक्त अपयशी, कोणताही परिणाम नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| व्यक्ती / गोष्ट | योगदान |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) बंकिमचंद्र | 1) वंदे मातरम् |
| b) अरविंद घोष | 2) राष्ट्रीय कॉलेज |
| c) तिलक | 3) स्वदेशी, केसरी |
| d) रवींद्रनाथ | 4) शांतिनिकेतन, गीत |
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-1, b-3, c-2, d-4
D) a-4, b-2, c-1, d-3
उत्तर: A) a-1, b-2, c-3, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) बंगाल फाळणी – १९११ | सूरत फूट – १९०५
B) बंगाल फाळणी – १९०५; सूरत फूट – १९०७; फाळणी रद्द – १९११
C) स्वदेशी – फक्त मवाळ
D) लाल-बाल-पाल – मध्यममार्गी
उत्तर: B) बंगाल फाळणी – १९०५; सूरत फूट – १९०७; फाळणी रद्द – १९११
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. बंगाल फाळणी १९०५ → स्वदेशी + बहिष्कार + राष्ट्रीय शिक्षण
2. गरमदल – लाल-बाल-पाल; तिलक – महाराष्ट्र; अरविंद – शिक्षण
3. सूरत फूट १९०७; फाळणी रद्द १९११
4. परिणाम – राष्ट्रीय भावना, देशी उद्योग, महिला सहभाग, शिक्षण पर्याय
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- बंगाल फाळणी – १९०५ (कर्जन) → रद्द १९११
- स्वदेशी – देशी वस्तू | बहिष्कार – विदेशी वस्तू
- गरमदल – लाल-बाल-पाल (लजपत राय, तिलक, बिपिनचंद्र पाल)
- राष्ट्रीय शिक्षण – बंगाल नॅशनल कॉलेज (अरविंद), शांतिनिकेतन
- सूरत फूट – १९०७ (मवाळ vs गरम)
- वंदे मातरम् – आनंदमठ (बंकिमचंद्र) | तिलक – केसरी-मराठा
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: