1. भौतिकशास्त्र म्हणजे काय?
भौतिकशास्त्र म्हणजे निसर्गातील पदार्थ, ऊर्जा, गती आणि त्यांच्यातील परस्परसंबंधांचा वैज्ञानिक अभ्यास.
2. मूलभूत राशी (Fundamental Quantities)
- लांबी (Length)
- द्रव्यमान (Mass)
- वेळ (Time)
- विद्युत प्रवाह (Electric Current)
- तापमान (Temperature)
- पदार्थाचे प्रमाण (Amount of Substance)
- प्रकाश तीव्रता (Luminous Intensity)
3. एकके (Units)
- SI एकके:
- लांबी – मीटर (m)
- द्रव्यमान – किलोग्राम (kg)
- वेळ – सेकंद (s)
- विद्युत प्रवाह – अँपिअर (A)
- तापमान – केल्विन (K)
- व्युत्पन्न एकके: वेग (m/s), प्रवेग (m/s²), बल (Newton) इ.
4. मापन (Measurement)
- मापनाची अचूकता आणि सुस्पष्टता महत्त्वाची असते.
- त्रुटी (Error) – निरपेक्ष त्रुटी, सापेक्ष त्रुटी, टक्केवारी त्रुटी.
5. गती (Motion)
- स्थिरता: वस्तू जागेवर आहे.
- गती: वस्तूचे स्थान बदलते.
- सरळ रेषीय गती, वर्तुळाकार गती, यादृच्छिक गती
6. महत्त्वाच्या संकल्पना
- अंतर (Distance): एकूण मार्ग
- स्थानांतर (Displacement): सुरुवातीपासून शेवटच्या बिंदूपर्यंतची कमीत कमी लांबी (सदिश)
- वेग (Speed): अंतर / वेळ
- चलनवेग (Velocity): स्थानांतर / वेळ (सदिश)
- प्रवेग (Acceleration): वेगातील बदल / वेळ
7. न्यूटनचे गतीचे नियम
- पहिला नियम (जडत्वाचा नियम): बाह्य बल नसल्यास वस्तू स्थिर राहते किंवा एकसमान गतीने पुढे जाते.
- दुसरा नियम: बल = द्रव्यमान × प्रवेग (F = ma)
- तिसरा नियम: प्रत्येक क्रियेला समान आणि विरुद्ध प्रतिक्रिया असते.
8. महत्त्वाचे सूत्रे
- वेग = अंतर / वेळ
- प्रवेग = (अंतिम वेग – प्रारंभिक वेग) / वेळ
- F = m × a
- v = u + at
- s = ut + ½ at²
- v² = u² + 2as
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
भौतिकशास्त्र कशाचा अभ्यास करते?
A) फक्त सजीवांचा
B) पदार्थ, ऊर्जा आणि गतीचा
C) फक्त रासायनिक अभिक्रियांचा
D) फक्त वनस्पतींचा
उत्तर: B) पदार्थ, ऊर्जा आणि गतीचा
स्पष्टीकरण: भौतिकशास्त्र निसर्गातील मूलभूत नियम अभ्यासते.
प्रश्न २
SI पद्धतीत लांबीचे एकक काय आहे?
A) सेंटीमीटर
B) मीटर
C) किलोमीटर
D) इंच
उत्तर: B) मीटर
स्पष्टीकरण: SI एकक – मीटर (m).
प्रश्न ३
द्रव्यमानाचे SI एकक काय आहे?
A) ग्रॅम
B) किलोग्राम
C) टन
D) पाउंड
उत्तर: B) किलोग्राम
स्पष्टीकरण: द्रव्यमानाचे SI एकक किलोग्राम आहे.
प्रश्न ४
वेळेचे SI एकक काय आहे?
A) मिनिट
B) तास
C) सेकंद
D) दिवस
उत्तर: C) सेकंद
स्पष्टीकरण: वेळेचे SI एकक सेकंद आहे.
प्रश्न ५
वेग आणि चलनवेग यातील मुख्य फरक काय आहे?
A) काहीच फरक नाही
B) वेग अदिश, चलनवेग सदिश
C) वेग सदिश, चलनवेग अदिश
D) दोन्ही सदिश
उत्तर: B) वेग अदिश, चलनवेग सदिश
स्पष्टीकरण: वेगाला दिशा नसते, चलनवेगाला दिशा असते.
प्रश्न ६
प्रवेगाचे एकक काय आहे?
A) m/s
B) m/s²
C) N
D) Joule
उत्तर: B) m/s²
स्पष्टीकरण: प्रवेग = वेगातील बदल / वेळ.
प्रश्न ७
न्यूटनच्या पहिल्या नियमास दुसरे नाव काय आहे?
A) बल नियम
B) जडत्वाचा नियम
C) प्रतिक्रिया नियम
D) ऊर्जा नियम
उत्तर: B) जडत्वाचा नियम
स्पष्टीकरण: पहिला नियम जडत्वाचा नियम म्हणून ओळखला जातो.
प्रश्न ८
न्यूटनचा दुसरा नियम कोणते सूत्र सांगतो?
A) F = m / a
B) F = m × a
C) F = m + a
D) F = a / m
उत्तर: B) F = m × a
स्पष्टीकरण: बल = द्रव्यमान × प्रवेग.
प्रश्न ९
न्यूटनचा तिसरा नियम काय सांगतो?
A) जडत्व
B) प्रत्येक क्रियेला समान आणि विरुद्ध प्रतिक्रिया
C) बल = वस्तुमान × प्रवेग
D) ऊर्जा अक्षय्य असते
उत्तर: B) प्रत्येक क्रियेला समान आणि विरुद्ध प्रतिक्रिया
स्पष्टीकरण: क्रिया-प्रतिक्रिया नियम.
प्रश्न १०
अंतर आणि स्थानांतर यातील फरक काय आहे?
A) काहीच फरक नाही
B) अंतर अदिश, स्थानांतर सदिश
C) दोन्ही सदिश
D) दोन्ही अदिश
उत्तर: B) अंतर अदिश, स्थानांतर सदिश
स्पष्टीकरण: स्थानांतराची दिशा असते.
प्रश्न ११
बलाचे SI एकक काय आहे?
A) Joule
B) Newton
C) Watt
D) Pascal
उत्तर: B) Newton
स्पष्टीकरण: 1 Newton = 1 kg m/s².
प्रश्न १२
जर वस्तूवर नेट बल शून्य असेल तर काय होते?
A) प्रवेग वाढतो
B) वस्तू स्थिर राहते किंवा एकसमान गतीने पुढे जाते
C) वेग नेहमी वाढतो
D) वस्तू थांबतेच
उत्तर: B) वस्तू स्थिर राहते किंवा एकसमान गतीने पुढे जाते
स्पष्टीकरण: न्यूटनचा पहिला नियम.
प्रश्न १३
खालीलपैकी कोणती राशी सदिश आहे?
A) अंतर
B) वेग
C) द्रव्यमान
D) वेळ
उत्तर: B) वेग (येथे चलनवेग अभिप्रेत)
स्पष्टीकरण: चलनवेग सदिश आहे. (सामान्यतः प्रश्नात Velocity अभिप्रेत)
प्रश्न १४
एकसमान गती म्हणजे काय?
A) वेग सतत बदलतो
B) वेग स्थिर असतो
C) प्रवेग जास्त असतो
D) बल जास्त असते
उत्तर: B) वेग स्थिर असतो
स्पष्टीकरण: एकसमान गतीत वेग स्थिर राहतो.
प्रश्न १५
प्रवेग शून्य असताना गती कशी असते?
A) प्रवेगवर्धित
B) एकसमान गती
C) मंद गती
D) यादृच्छिक
उत्तर: B) एकसमान गती
स्पष्टीकरण: प्रवेग शून्य = वेग स्थिर.
प्रश्न १६
खालीलपैकी कोणते सूत्र योग्य आहे?
A) v = u – at
B) v = u + at
C) v = u × at
D) v = u / at
उत्तर: B) v = u + at
स्पष्टीकरण: गतीचे समीकरण.
प्रश्न १७
जडत्व कशावर अवलंबून असते?
A) वेग
B) द्रव्यमान
C) प्रवेग
D) बल
उत्तर: B) द्रव्यमान
स्पष्टीकरण: जास्त द्रव्यमान = जास्त जडत्व.
प्रश्न १८
क्रियेला प्रतिक्रिया कशी असते?
A) समान आणि समान दिशा
B) समान आणि विरुद्ध दिशा
C) कमी आणि विरुद्ध
D) जास्त आणि समान
उत्तर: B) समान आणि विरुद्ध दिशा
स्पष्टीकरण: न्यूटनचा तिसरा नियम.
प्रश्न १९
खालीलपैकी कोणती राशी अदिश आहे?
A) चलनवेग
B) बल
C) द्रव्यमान
D) प्रवेग
उत्तर: C) द्रव्यमान
स्पष्टीकरण: द्रव्यमान अदिश राशी आहे.
प्रश्न २०
1 Newton म्हणजे काय?
A) 1 kg m/s
B) 1 kg m/s²
C) 1 kg m²/s
D) 1 g m/s²
उत्तर: B) 1 kg m/s²
स्पष्टीकरण: F = ma नुसार.
प्रश्न २१
वस्तूची गती बदलण्यासाठी काय आवश्यक आहे?
A) फक्त वेळ
B) बाह्य बल
C) फक्त द्रव्यमान
D) फक्त अंतर
उत्तर: B) बाह्य बल
स्पष्टीकरण: न्यूटनच्या नियमानुसार.
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते गतीचे समीकरण आहे?
A) F = ma
B) s = ut + ½ at²
C) दोन्ही
D) कोणतेच नाही
उत्तर: C) दोन्ही
स्पष्टीकरण: दोन्ही महत्त्वाची समीकरणे आहेत.
प्रश्न २३
स्थानांतर शून्य असू शकते का?
A) नाही
B) होय (जेव्हा वस्तू मूळ जागी परत येते)
C) कधीच नाही
D) फक्त प्रवेग असताना
उत्तर: B) होय (जेव्हा वस्तू मूळ जागी परत येते)
स्पष्टीकरण: वर्तुळाकार गतीत स्थानांतर शून्य होऊ शकते.
प्रश्न २४
वेग वाढत असेल तर प्रवेग कसा असतो?
A) ऋण
B) धन
C) शून्य
D) अस्थिर
उत्तर: B) धन
स्पष्टीकरण: वेग वाढला की प्रवेग धन असतो.
प्रश्न २५
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) वेग – सदिश | चलनवेग – अदिश
B) अंतर – अदिश; स्थानांतर – सदिश; वेग – अदिश; चलनवेग – सदिश
C) द्रव्यमान – सदिश
D) वेळ – सदिश
उत्तर: B) अंतर – अदिश; स्थानांतर – सदिश; वेग – अदिश; चलनवेग – सदिश
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २६
न्यूटनचे नियम कोणत्या शास्त्रज्ञाशी संबंधित आहेत?
A) आइनस्टाइन
B) आयझॅक न्यूटन
C) गॅलिलिओ
D) केплер
उत्तर: B) आयझॅक न्यूटन
स्पष्टीकरण: सर आयझॅक न्यूटन.
प्रश्न २७
जर द्रव्यमान दुप्पट आणि प्रवेग दुप्पट असेल तर बल किती होईल?
A) दुप्पट
B) चौपट
C) अर्धा
D) समान
उत्तर: B) चौपट
स्पष्टीकरण: F = ma → 2m × 2a = 4F.
प्रश्न २८
एकसमान प्रवेग म्हणजे काय?
A) प्रवेग सतत बदलतो
B) प्रवेग स्थिर असतो
C) वेग स्थिर असतो
D) बल शून्य असते
उत्तर: B) प्रवेग स्थिर असतो
स्पष्टीकरण: एकसमान प्रवेगात प्रवेग स्थिर राहतो.
प्रश्न २९
खालीलपैकी कोणते सूत्र योग्य आहे?
A) v² = u² – 2as
B) v² = u² + 2as
C) v² = u² × 2as
D) v² = u² / 2as
उत्तर: B) v² = u² + 2as
स्पष्टीकरण: गतीचे तिसरे समीकरण.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. लांबीचे एकक – मीटर
2. F = ma
3. न्यूटनचा पहिला नियम – जडत्व
4. चलनवेग – सदिश
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- SI एकके: लांबी–मीटर, द्रव्यमान–किलोग्राम, वेळ–सेकंद
- वेग = अदिश, चलनवेग = सदिश
- F = m × a
- न्यूटनचे ३ नियम
- v = u + at | s = ut + ½at² | v² = u² + 2as
- जडत्व ∝ द्रव्यमान
निष्कर्ष
भौतिकशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना, एकके, गती आणि न्यूटनचे नियम हे आधारस्तंभ आहेत. धडा वाचून प्रश्न सोडवल्यास संकल्पना पक्क्या होतील. पुढील भागामध्ये बल, कार्य, ऊर्जा पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: