1. प्रकाश (Light)
- प्रकाश हा विद्युतचुंबकीय तरंग आहे.
- प्रकाशाचा वेग (निर्वातात): 3 × 10⁸ m/s
- प्रकाश सरळ रेषेत प्रवास करतो.
2. प्रकाशाचे महत्त्वाचे गुणधर्म
- परावर्तन (Reflection): आरशातून परत येणे
- अपवर्तन (Refraction): एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जाताना दिशा बदलणे
- विच्छेदन (Dispersion): पांढरा प्रकाश सात रंगांत विभागणे
- विवर्तन व व्यतिकरण
3. आरसे (Mirrors)
- समतल आरसा: आभासी, उभे, समान आकाराचे प्रतिबिंब
- अवतल आरसा (Concave): प्रत्यक्ष/आभासी प्रतिबिंब (वापर: हेडलाईट, दाढीचा आरसा)
- बहिर्वक्र आरसा (Convex): नेहमी आभासी, लहान प्रतिबिंब (वापर: वाहनांचे साइड मिरर)
4. लेन्स (Lenses)
- बहिर्वक्र लेन्स (Convex): अभिसारी (Converging)
- अवतल लेन्स (Concave): अपसारी (Diverging)
- मानवी डोळा, कॅमेरा, सूक्ष्मदर्शक यात लेन्स वापरतात.
5. ध्वनी (Sound)
- ध्वनी हा यांत्रिक तरंग आहे (माध्यमाची गरज).
- ध्वनीचा वेग: हवेत सुमारे 343 m/s (२०°C)
- ध्वनी निर्वातात प्रवास करत नाही.
6. ध्वनीचे गुणधर्म
- तीव्रता (Loudness): आयामावर अवलंबून
- पिच (Pitch): कंप्रतेवर अवलंबून
- गुणवत्ता (Quality/Timbre)
7. तरंग (Waves)
- यांत्रिक तरंग: माध्यमाची गरज (ध्वनी, पाण्याची लाट)
- विद्युतचुंबकीय तरंग: माध्यमाची गरज नाही (प्रकाश, रेडिओ)
- अनुदैर्ध्य तरंग: कंपन तरंगाच्या दिशेने (ध्वनी)
- अनुप्रस्थ तरंग: कंपन तरंगाला लंब (प्रकाश, दोरीवरील तरंग)
8. महत्त्वाची सूत्रे व मूल्ये
- प्रकाशाचा वेग = 3 × 10⁸ m/s
- ध्वनीचा वेग (हवेत) ≈ 343 m/s
- v = f × λ (वेग = कंप्रता × तरंगलांबी)
- परावर्तनाचा नियम: आपतन कोन = परावर्तन कोन
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
प्रकाशाचा वेग निर्वातात किती आहे?
A) 3 × 10⁶ m/s
B) 3 × 10⁸ m/s
C) 3 × 10¹⁰ m/s
D) 343 m/s
उत्तर: B) 3 × 10⁸ m/s
स्पष्टीकरण: प्रकाशाचा वेग 3 × 10⁸ m/s आहे.
प्रश्न २
ध्वनीचा वेग हवेत अंदाजे किती आहे?
A) 3 × 10⁸ m/s
B) 343 m/s
C) 1500 m/s
D) 5000 m/s
उत्तर: B) 343 m/s
स्पष्टीकरण: हवेत ध्वनीचा वेग सुमारे 343 m/s आहे.
प्रश्न ३
ध्वनी कोणत्या प्रकारचा तरंग आहे?
A) विद्युतचुंबकीय
B) यांत्रिक आणि अनुदैर्ध्य
C) अनुप्रस्थ
D) फक्त विद्युत
उत्तर: B) यांत्रिक आणि अनुदैर्ध्य
स्पष्टीकरण: ध्वनीला माध्यमाची गरज असते आणि तो अनुदैर्ध्य आहे.
प्रश्न ४
प्रकाश कोणत्या प्रकारचा तरंग आहे?
A) यांत्रिक
B) विद्युतचुंबकीय आणि अनुप्रस्थ
C) अनुदैर्ध्य
D) फक्त यांत्रिक
उत्तर: B) विद्युतचुंबकीय आणि अनुप्रस्थ
स्पष्टीकरण: प्रकाशाला माध्यमाची गरज नाही.
प्रश्न ५
निर्वातात ध्वनी प्रवास करतो का?
A) होय
B) नाही
C) फक्त काही वेळा
D) फक्त उच्च कंप्रतेवर
उत्तर: B) नाही
स्पष्टीकरण: ध्वनीला माध्यमाची गरज असते.
प्रश्न ६
पांढरा प्रकाश सात रंगांत विभागण्याची क्रिया काय म्हणतात?
A) परावर्तन
B) अपवर्तन
C) विच्छेदन (Dispersion)
D) विवर्तन
उत्तर: C) विच्छेदन (Dispersion)
स्पष्टीकरण: प्रिझममधून जाताना विच्छेदन होते.
प्रश्न ७
समतल आरशातील प्रतिबिंब कसे असते?
A) प्रत्यक्ष, उलटे
B) आभासी, उभे, समान आकार
C) प्रत्यक्ष, लहान
D) आभासी, उलटे
उत्तर: B) आभासी, उभे, समान आकार
स्पष्टीकरण: समतल आरशाचे वैशिष्ट्य.
प्रश्न ८
वाहनांच्या साइड मिररमध्ये कोणता आरसा वापरतात?
A) अवतल
B) बहिर्वक्र (Convex)
C) समतल
D) पॅराबॉलिक
उत्तर: B) बहिर्वक्र (Convex)
स्पष्टीकरण: बहिर्वक्र आरसा व्यापक दृश्य देतो.
प्रश्न ९
दाढीचा आरसा म्हणून कोणता आरसा वापरतात?
A) बहिर्वक्र
B) अवतल (Concave)
C) समतल
D) दंडगोलाकार
उत्तर: B) अवतल (Concave)
स्पष्टीकरण: अवतल आरसा मोठे प्रतिबिंब देतो.
प्रश्न १०
बहिर्वक्र लेन्स कशासाठी वापरतात?
A) अपसारी
B) अभिसारी (Converging)
C) फक्त परावर्तन
D) फक्त विच्छेदन
उत्तर: B) अभिसारी (Converging)
स्पष्टीकरण: बहिर्वक्र लेन्स किरण एकत्र करतो.
प्रश्न ११
अवतल लेन्स कशासाठी वापरतात?
A) अभिसारी
B) अपसारी (Diverging)
C) फक्त आरसा
D) फक्त प्रिझम
उत्तर: B) अपसारी (Diverging)
स्पष्टीकरण: अवतल लेन्स किरण पसरवतो.
प्रश्न १२
ध्वनीची तीव्रता (Loudness) कशावर अवलंबून असते?
A) कंप्रता
B) आयाम (Amplitude)
C) तरंगलांबी
D) वेग
उत्तर: B) आयाम (Amplitude)
स्पष्टीकरण: आयाम जास्त = आवाज जास्त.
प्रश्न १३
ध्वनीची पिच (Pitch) कशावर अवलंबून असते?
A) आयाम
B) कंप्रता (Frequency)
C) वेग
D) घनता
उत्तर: B) कंप्रता (Frequency)
स्पष्टीकरण: कंप्रता जास्त = पिच जास्त (तीक्ष्ण आवाज).
प्रश्न १४
परावर्तनाचा नियम काय सांगतो?
A) आपतन कोन > परावर्तन कोन
B) आपतन कोन = परावर्तन कोन
C) आपतन कोन < परावर्तन कोन
D) कोन शून्य
उत्तर: B) आपतन कोन = परावर्तन कोन
स्पष्टीकरण: परावर्तनाचा मूलभूत नियम.
प्रश्न १५
अपवर्तन कधी होते?
A) एकाच माध्यमात
B) एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जाताना
C) फक्त आरशात
D) फक्त निर्वातात
उत्तर: B) एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जाताना
स्पष्टीकरण: वेग बदलामुळे दिशा बदलते.
प्रश्न १६
मानवी डोळ्यात कोणता लेन्स असतो?
A) अवतल
B) बहिर्वक्र
C) समतल
D) दंडगोलाकार
उत्तर: B) बहिर्वक्र
स्पष्टीकरण: डोळ्यातील लेन्स बहिर्वक्र असतो.
प्रश्न १७
खालीलपैकी कोणता तरंग यांत्रिक आहे?
A) प्रकाश
B) रेडिओ लहरी
C) ध्वनी
D) एक्स-रे
उत्तर: C) ध्वनी
स्पष्टीकरण: ध्वनीला माध्यमाची गरज असते.
प्रश्न १८
खालीलपैकी कोणता तरंग विद्युतचुंबकीय आहे?
A) ध्वनी
B) पाण्याची लाट
C) प्रकाश
D) दोरीवरील तरंग
उत्तर: C) प्रकाश
स्पष्टीकरण: प्रकाश विद्युतचुंबकीय तरंग आहे.
प्रश्न १९
v = f × λ या सूत्रात f म्हणजे काय?
A) वेग
B) कंप्रता
C) तरंगलांबी
D) आयाम
उत्तर: B) कंप्रता
स्पष्टीकरण: f = frequency.
प्रश्न २०
इंद्रधनुष्य कशामुळे तयार होते?
A) फक्त परावर्तन
B) विच्छेदन + परावर्तन + अपवर्तन
C) फक्त विवर्तन
D) फक्त व्यतिकरण
उत्तर: B) विच्छेदन + परावर्तन + अपवर्तन
स्पष्टीकरण: पाण्याच्या थेंबांतून प्रकाश जाताना होते.
प्रश्न २१
ध्वनीचा वेग सर्वाधिक कोणत्या माध्यमात असतो?
A) हवा
B) पाणी
C) स्टील / घन पदार्थ
D) निर्वात
उत्तर: C) स्टील / घन पदार्थ
स्पष्टीकरण: घन पदार्थात ध्वनीचा वेग सर्वाधिक असतो.
प्रश्न २२
आभासी प्रतिबिंब कोणत्या आरशात नेहमी मिळते?
A) अवतल
B) बहिर्वक्र
C) दोन्ही
D) कोणत्याच नाही
उत्तर: B) बहिर्वक्र
स्पष्टीकरण: बहिर्वक्र आरशात नेहमी आभासी प्रतिबिंब.
प्रश्न २३
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) ध्वनी – विद्युतचुंबकीय | प्रकाश – यांत्रिक
B) ध्वनी – यांत्रिक व अनुदैर्ध्य; प्रकाश – विद्युतचुंबकीय व अनुप्रस्थ
C) दोन्ही यांत्रिक
D) दोन्ही अनुदैर्ध्य
उत्तर: B) ध्वनी – यांत्रिक व अनुदैर्ध्य; प्रकाश – विद्युतचुंबकीय व अनुप्रस्थ
स्पष्टीकरण: योग्य तुलना.
प्रश्न २४
कंप्रता वाढली की तरंगलांबीचे काय होते?
A) वाढते
B) कमी होते
C) समान राहते
D) शून्य होते
उत्तर: B) कमी होते
स्पष्टीकरण: v = fλ (वेग स्थिर असेल तर).
प्रश्न २५
मानवी कानांना ऐकू येणारी कंप्रता श्रेणी किती आहे?
A) 2 Hz – 20 Hz
B) 20 Hz – 20,000 Hz
C) 20,000 Hz – 2,00,000 Hz
D) 1 Hz – 10 Hz
उत्तर: B) 20 Hz – 20,000 Hz
स्पष्टीकरण: श्रवणीय श्रेणी.
प्रश्न २६
अल्ट्रासाउंड म्हणजे काय?
A) 20 Hz पेक्षा कमी
B) 20,000 Hz पेक्षा जास्त
C) फक्त प्रकाश
D) फक्त रेडिओ
उत्तर: B) 20,000 Hz पेक्षा जास्त
स्पष्टीकरण: श्रवणीय श्रेणीबाहेरील उच्च कंप्रता.
प्रश्न २७
प्रिझमचा वापर कशासाठी करतात?
A) फक्त परावर्तन
B) प्रकाशाचे विच्छेदन
C) फक्त ध्वनी
D) फक्त आरसा
उत्तर: B) प्रकाशाचे विच्छेदन
स्पष्टीकरण: प्रिझम पांढरा प्रकाश विभागतो.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते सूत्र योग्य आहे?
A) v = f / λ
B) v = f × λ
C) v = f + λ
D) v = f – λ
उत्तर: B) v = f × λ
स्पष्टीकरण: तरंगाचा वेग = कंप्रता × तरंगलांबी.
प्रश्न २९
दोरीवरील तरंग कोणत्या प्रकारचा आहे?
A) अनुदैर्ध्य
B) अनुप्रस्थ
C) विद्युतचुंबकीय
D) ध्वनी
उत्तर: B) अनुप्रस्थ
स्पष्टीकरण: कंपन तरंगाला लंब असते.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. प्रकाशाचा वेग – 3 × 10⁸ m/s
2. ध्वनी – यांत्रिक तरंग
3. बहिर्वक्र आरसा – साइड मिरर
4. विच्छेदन – सात रंग
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- प्रकाश = 3 × 10⁸ m/s, विद्युतचुंबकीय, अनुप्रस्थ
- ध्वनी = ≈343 m/s, यांत्रिक, अनुदैर्ध्य
- निर्वातात ध्वनी जात नाही
- बहिर्वक्र आरसा = साइड मिरर
- अवतल आरसा = दाढीचा आरसा / हेडलाईट
- v = f × λ
- श्रवणीय श्रेणी = 20 Hz – 20 kHz
निष्कर्ष
प्रकाश, ध्वनी आणि तरंग या संकल्पना दैनंदिन जीवनाशी आणि तंत्रज्ञानाशी जवळून संबंधित आहेत. मूलभूत गुणधर्म आणि फरक पक्के केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये विद्युत, चुंबकत्व आणि आधुनिक भौतिकी पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: