1. विद्युत धारा (Electric Current)
- विद्युत धारा म्हणजे विद्युत प्रभाराचा प्रवाह.
- एकक: अँपिअर (A)
- दिशा: धनात्मक प्रभार वाहण्याची दिशा (पारंपरिक)
2. ओह्मचा नियम (Ohm’s Law)
- V = I × R
- V = विभवांतर, I = धारा, R = प्रतिरोध
- प्रतिरोध एकक: ओह्म (Ω)
3. प्रतिरोध (Resistance)
- R = ρ × (L / A)
- ρ = विशिष्ट प्रतिरोध
- मालिका जोडणी: R = R₁ + R₂ + R₃
- समांतर जोडणी: 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃
4. विद्युत शक्ति आणि ऊर्जा
- शक्ति P = V × I = I²R = V²/R
- ऊर्जा = P × t (एकक: किलोवॉट-अवर – kWh)
5. चुंबकत्व (Magnetism)
- चुंबकाला दोन ध्रुव: उत्तर (N) आणि दक्षिण (S)
- समान ध्रुव एकमेकांना दूर ढकलतात, विरुद्ध ध्रुव आकर्षित करतात
- पृथ्वी हा एक मोठा चुंबक आहे
6. विद्युतचुंबकीय प्रेरण (Electromagnetic Induction)
- फॅरेडेचा नियम: चुंबकीय प्रवाह बदलामुळे विद्युतधारा उत्पन्न होते
- लेन्झचा नियम: उत्पन्न झालेली धारा बदलास विरोध करते
- वापर: जनरेटर, ट्रान्सफॉर्मर
7. आधुनिक भौतिकी (Modern Physics)
- फोटोइलेक्ट्रिक प्रभाव: प्रकाशामुळे इलेक्ट्रॉन बाहेर पडणे (आईनस्टाईन)
- आण्विक ऊर्जा: E = mc²
- किरणोत्सर्ग: अल्फा, बीटा, गामा किरण
- अर्धसंवाहक: डायोड, ट्रान्झिस्टर
- लेझर: एकवर्णी, समांतर, तीव्र प्रकाश
8. महत्त्वाची सूत्रे
- V = IR
- P = VI
- E = mc²
- मालिका: Rₛ = R₁ + R₂
- समांतर: 1/Rₚ = 1/R₁ + 1/R₂
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
विद्युत धारेचे SI एकक काय आहे?
A) व्होल्ट
B) अँपिअर
C) ओह्म
D) वॉट
उत्तर: B) अँपिअर
स्पष्टीकरण: धारेचे एकक अँपिअर आहे.
प्रश्न २
ओह्मचा नियम कोणता आहे?
A) V = I / R
B) V = I × R
C) V = I + R
D) V = I – R
उत्तर: B) V = I × R
स्पष्टीकरण: विभवांतर = धारा × प्रतिरोध.
प्रश्न ३
प्रतिरोधाचे एकक काय आहे?
A) अँपिअर
B) व्होल्ट
C) ओह्म
D) वॉट
उत्तर: C) ओह्म
स्पष्टीकरण: प्रतिरोध एकक ओह्म (Ω).
प्रश्न ४
मालिका जोडणीत एकूण प्रतिरोध कसा असतो?
A) कमी
B) R = R₁ + R₂ + R₃
C) 1/R = 1/R₁ + 1/R₂
D) समान
उत्तर: B) R = R₁ + R₂ + R₃
स्पष्टीकरण: मालिकेत प्रतिरोध जोडले जातात.
प्रश्न ५
समांतर जोडणीत एकूण प्रतिरोध कसा असतो?
A) R = R₁ + R₂
B) 1/R = 1/R₁ + 1/R₂
C) R = R₁ × R₂
D) R = R₁ – R₂
उत्तर: B) 1/R = 1/R₁ + 1/R₂
स्पष्टीकरण: समांतर जोडणीत प्रतिरोध कमी होतो.
प्रश्न ६
विद्युत शक्तीचे सूत्र काय आहे?
A) P = V / I
B) P = V × I
C) P = V + I
D) P = V – I
उत्तर: B) P = V × I
स्पष्टीकरण: शक्ति = विभवांतर × धारा.
प्रश्न ७
विद्युत ऊर्जेचे घरगुती एकक काय आहे?
A) जूल
B) किलोवॉट-अवर (kWh)
C) वॉट
D) अँपिअर
उत्तर: B) किलोवॉट-अवर (kWh)
स्पष्टीकरण: घरगुती बिल kWh मध्ये मोजले जाते.
प्रश्न ८
चुंबकाचे दोन ध्रुव कोणते?
A) धन आणि ऋण
B) उत्तर आणि दक्षिण
C) पूर्व आणि पश्चिम
D) वर आणि खाली
उत्तर: B) उत्तर आणि दक्षिण
स्पष्टीकरण: चुंबकीय ध्रुव N आणि S.
प्रश्न ९
समान चुंबकीय ध्रुवांमध्ये काय होते?
A) आकर्षण
B) प्रतिकर्षण
C) काहीच नाही
D) विद्युतधारा
उत्तर: B) प्रतिकर्षण
स्पष्टीकरण: समान ध्रुव एकमेकांना दूर ढकलतात.
प्रश्न १०
फॅरेडेचा नियम कशाशी संबंधित आहे?
A) ओह्मचा नियम
B) विद्युतचुंबकीय प्रेरण
C) गुरुत्वाकर्षण
D) प्रकाश
उत्तर: B) विद्युतचुंबकीय प्रेरण
स्पष्टीकरण: फॅरेडेने विद्युतचुंबकीय प्रेरणाचा शोध लावला.
प्रश्न ११
लेन्झचा नियम काय सांगतो?
A) धारा वाढते
B) उत्पन्न झालेली धारा बदलास विरोध करते
C) प्रतिरोध कमी होतो
D) शक्ति वाढते
उत्तर: B) उत्पन्न झालेली धारा बदलास विरोध करते
स्पष्टीकरण: लेन्झचा नियम.
प्रश्न १२
जनरेटर कोणत्या तत्त्वावर आधारित आहे?
A) ओह्मचा नियम
B) विद्युतचुंबकीय प्रेरण
C) फोटोइलेक्ट्रिक प्रभाव
D) न्यूटनचा नियम
उत्तर: B) विद्युतचुंबकीय प्रेरण
स्पष्टीकरण: जनरेटर प्रेरणाच्या तत्त्वावर चालतो.
प्रश्न १३
E = mc² हे सूत्र कोणी मांडले?
A) न्यूटन
B) आईनस्टाईन
C) फॅरेडे
D) ओह्म
उत्तर: B) आईनस्टाईन
स्पष्टीकरण: वस्तुमान-ऊर्जा समतुल्यता.
प्रश्न १४
फोटोइलेक्ट्रिक प्रभावाचा शोध कोणी लावला?
A) न्यूटन
B) आईनस्टाईन (व्याख्या) / हर्ट्झ (शोध)
C) फॅरेडे
D) मॅक्सवेल
उत्तर: B) आईनस्टाईन (व्याख्या) / हर्ट्झ (शोध)
स्पष्टीकरण: आईनस्टाईनला यासाठी नोबेल मिळाले.
प्रश्न १५
अल्फा किरण कोणते असतात?
A) इलेक्ट्रॉन
B) हेलियम न्यूक्लिअस
C) विद्युतचुंबकीय तरंग
D) प्रोटॉन
उत्तर: B) हेलियम न्यूक्लिअस
स्पष्टीकरण: अल्फा कण = २ प्रोटॉन + २ न्युट्रॉन.
प्रश्न १६
बीटा किरण कोणते असतात?
A) हेलियम न्यूक्लिअस
B) इलेक्ट्रॉन
C) गामा किरण
D) न्युट्रॉन
उत्तर: B) इलेक्ट्रॉन
स्पष्टीकरण: बीटा कण म्हणजे इलेक्ट्रॉन.
प्रश्न १७
गामा किरण कोणत्या प्रकारचे असतात?
A) कण
B) विद्युतचुंबकीय तरंग
C) प्रोटॉन
D) न्युट्रॉन
उत्तर: B) विद्युतचुंबकीय तरंग
स्पष्टीकरण: गामा किरण उच्च ऊर्जा असलेले फोटॉन आहेत.
प्रश्न १८
ट्रान्सफॉर्मर कशासाठी वापरतात?
A) धारा बदलणे
B) विभवांतर वाढवणे किंवा कमी करणे
C) प्रतिरोध मोजणे
D) शक्ति नष्ट करणे
उत्तर: B) विभवांतर वाढवणे किंवा कमी करणे
स्पष्टीकरण: Step-up आणि Step-down ट्रान्सफॉर्मर.
प्रश्न १९
लेझर प्रकाशाचे वैशिष्ट्य काय आहे?
A) अनेक रंग
B) एकवर्णी, समांतर आणि तीव्र
C) फक्त मंद
D) फक्त प्रसरित
उत्तर: B) एकवर्णी, समांतर आणि तीव्र
स्पष्टीकरण: लेझरचे मुख्य गुणधर्म.
प्रश्न २०
अर्धसंवाहक कोणते उदाहरण आहे?
A) तांबे
B) सिलिकॉन, जर्मेनियम
C) लाकूड
D) काच
उत्तर: B) सिलिकॉन, जर्मेनियम
स्पष्टीकरण: अर्धसंवाहक पदार्थ.
प्रश्न २१
डायोड कशासाठी वापरतात?
A) धारा वाढवणे
B) दिष्टीकरण (Rectification)
C) प्रतिरोध वाढवणे
D) चुंबकत्व
उत्तर: B) दिष्टीकरण (Rectification)
स्पष्टीकरण: AC ला DC मध्ये रूपांतरित करतो.
प्रश्न २२
पृथ्वीचा चुंबकीय ध्रुव कोणता आहे?
A) भौगोलिक उत्तर ध्रुवाजवळ चुंबकीय दक्षिण ध्रुव
B) भौगोलिक उत्तर = चुंबकीय उत्तर
C) काहीच संबंध नाही
D) फक्त विषुववृत्तावर
उत्तर: A) भौगोलिक उत्तर ध्रुवाजवळ चुंबकीय दक्षिण ध्रुव
स्पष्टीकरण: होकायंत्राची सुई उत्तरेकडे दाखवते.
प्रश्न २३
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) V = IR | P = V / I
B) V = IR; P = VI; E = mc²
C) R = VI
D) P = IR
उत्तर: B) V = IR; P = VI; E = mc²
स्पष्टीकरण: सर्व सूत्रे योग्य आहेत.
प्रश्न २४
किरणोत्सर्गात सर्वाधिक भेदक क्षमता कोणाची?
A) अल्फा
B) बीटा
C) गामा
D) सर्व समान
उत्तर: C) गामा
स्पष्टीकरण: गामा किरण सर्वाधिक भेदक असतात.
प्रश्न २५
ट्रान्झिस्टर कशासाठी वापरतात?
A) फक्त दिष्टीकरण
B) प्रवर्धन (Amplification) आणि स्विचिंग
C) फक्त प्रतिरोध
D) फक्त चुंबक
उत्तर: B) प्रवर्धन (Amplification) आणि स्विचिंग
स्पष्टीकरण: ट्रान्झिस्टर आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक्सचा पाया आहे.
प्रश्न २६
ओह्मचा नियम कोणत्या पदार्थासाठी लागू होतो?
A) सर्व पदार्थ
B) ओह्मिक पदार्थ (रैखिक)
C) फक्त वायू
D) फक्त द्रव
उत्तर: B) ओह्मिक पदार्थ (रैखिक)
स्पष्टीकरण: काही पदार्थांसाठीच रैखिक संबंध असतो.
प्रश्न २७
विद्युतचुंबकीय प्रेरणाचा वापर कोणत्या उपकरणात होतो?
A) फक्त हिटर
B) जनरेटर आणि ट्रान्सफॉर्मर
C) फक्त बल्ब
D) फक्त बॅटरी
उत्तर: B) जनरेटर आणि ट्रान्सफॉर्मर
स्पष्टीकरण: दोन्ही प्रेरणाच्या तत्त्वावर आधारित.
प्रश्न २८
E = mc² नुसार वस्तुमानाचे काय होते?
A) नष्ट होते
B) ऊर्जेत रूपांतरित होते
C) वाढते
D) स्थिर राहते
उत्तर: B) ऊर्जेत रूपांतरित होते
स्पष्टीकरण: आण्विक ऊर्जेचा आधार.
प्रश्न २९
खालीलपैकी कोणते अर्धसंवाहक उपकरण आहे?
A) तांब्याचा तार
B) डायोड आणि ट्रान्झिस्टर
C) लाकडी दांडा
D) काचेचा बल्ब
उत्तर: B) डायोड आणि ट्रान्झिस्टर
स्पष्टीकरण: अर्धसंवाहक उपकरणे.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. V = IR
2. P = VI
3. E = mc²
4. फॅरेडे – विद्युतचुंबकीय प्रेरण
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- V = IR (ओह्मचा नियम)
- P = VI = I²R
- मालिका: Rₛ = R₁+R₂ | समांतर: 1/Rₚ = 1/R₁+1/R₂
- फॅरेडे – विद्युतचुंबकीय प्रेरण
- E = mc² (आईनस्टाईन)
- अल्फा = He न्यूक्लिअस, बीटा = इलेक्ट्रॉन, गामा = विद्युतचुंबकीय
- लेझर = एकवर्णी + समांतर + तीव्र
निष्कर्ष
विद्युत, चुंबकत्व आणि आधुनिक भौतिकी हे तंत्रज्ञानाच्या पायाभरणीचे विषय आहेत. सूत्रे आणि मूलभूत तत्त्वे पक्की केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये उष्णता, दाब आणि मिश्र प्रश्न घेता येतील.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: