1. उष्णता (Heat) आणि तापमान (Temperature)
- उष्णता: ऊर्जा हस्तांतरणाचे रूप (एकक: Joule / Calorie)
- तापमान: वस्तूच्या गरम-थंडपणाचे माप (एकक: °C, K, °F)
- संबंध: K = °C + 273
- उष्णता क्षमता (Heat Capacity) आणि विशिष्ट उष्णता (Specific Heat)
2. उष्णतेचे हस्तांतरण
- संवहन (Conduction): घन पदार्थात (उदा. लोखंड)
- संवहन (Convection): द्रव व वायूमध्ये
- किरणोत्सर्ग (Radiation): माध्यमाची गरज नाही (सूर्यप्रकाश)
3. स्थित्यंतर (Change of State)
- द्रवण (Melting), बाष्पीभवन (Vaporization), संघनन, गोठणे
- सुप्त उष्णता (Latent Heat)
- बाष्पीभवनामुळे थंडावा
4. दाब (Pressure)
- सूत्र: P = F / A
- एकक: Pascal (Pa) = N/m²
- द्रव दाब: P = ρgh
- वातावरणीय दाब: 1 atm ≈ 10⁵ Pa
5. घनता (Density) आणि आपेक्षिक घनता
- घनता = द्रव्यमान / घनफळ (ρ = m / V)
- एकक: kg/m³
- आपेक्षिक घनता = पदार्थाची घनता / पाण्याची घनता
6. आर्किमिडीज तत्त्व
- द्रवात बुडालेल्या वस्तूवर ऊर्ध्वगामी उत्थापक बल लागू होते.
- उत्थापक बल = विस्थापित द्रवाचे वजन
- त्यामुळे वस्तू तरंगते किंवा बुडते.
7. पास्कलचा नियम
- बंद द्रवावर लावलेला दाब सर्व दिशांना समान प्रमाणात प्रसारित होतो.
- वापर: हायड्रॉलिक लिफ्ट, ब्रेक
8. महत्त्वाची सूत्रे
- P = F/A
- P = ρgh
- ρ = m/V
- K = °C + 273
- Q = mcΔT (उष्णता)
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
तापमानाचे SI एकक काय आहे?
A) सेल्सिअस
B) केल्विन
C) फॅरनहाइट
D) जूल
उत्तर: B) केल्विन
स्पष्टीकरण: SI एकक केल्विन (K) आहे.
प्रश्न २
°C ला केल्विनमध्ये रूपांतरित करण्याचे सूत्र काय?
A) K = °C – 273
B) K = °C + 273
C) K = °C × 273
D) K = °C / 273
उत्तर: B) K = °C + 273
स्पष्टीकरण: 0°C = 273 K.
प्रश्न ३
उष्णतेचे हस्तांतरण कोणत्या पद्धतींनी होते?
A) फक्त संवहन
B) संवहन, संवहन (Convection) आणि किरणोत्सर्ग
C) फक्त किरणोत्सर्ग
D) फक्त परावर्तन
उत्तर: B) संवहन, संवहन (Convection) आणि किरणोत्सर्ग
स्पष्टीकरण: तीनही पद्धती आहेत.
प्रश्न ४
सूर्यापासून पृथ्वीवर उष्णता कोणत्या पद्धतीने येते?
A) संवहन
B) संवहन (Convection)
C) किरणोत्सर्ग (Radiation)
D) वाहन
उत्तर: C) किरणोत्सर्ग (Radiation)
स्पष्टीकरण: अवकाशात माध्यम नसल्याने किरणोत्सर्गाने.
प्रश्न ५
दाबाचे SI एकक काय आहे?
A) Newton
B) Pascal
C) Joule
D) Watt
उत्तर: B) Pascal
स्पष्टीकरण: 1 Pascal = 1 N/m².
प्रश्न ६
दाबाचे सूत्र काय आहे?
A) P = F × A
B) P = F / A
C) P = F + A
D) P = F – A
उत्तर: B) P = F / A
स्पष्टीकरण: दाब = बल / क्षेत्रफळ.
प्रश्न ७
द्रव दाबाचे सूत्र काय आहे?
A) P = mgh
B) P = ρgh
C) P = F/A
D) P = mv
उत्तर: B) P = ρgh
स्पष्टीकरण: घनता × गुरुत्व प्रवेग × खोली.
प्रश्न ८
घनतेचे सूत्र काय आहे?
A) ρ = m × V
B) ρ = m / V
C) ρ = V / m
D) ρ = m + V
उत्तर: B) ρ = m / V
स्पष्टीकरण: घनता = द्रव्यमान / घनफळ.
प्रश्न ९
आर्किमिडीज तत्त्व काय सांगते?
A) दाब वाढतो
B) उत्थापक बल = विस्थापित द्रवाचे वजन
C) घनता कमी होते
D) तापमान वाढते
उत्तर: B) उत्थापक बल = विस्थापित द्रवाचे वजन
स्पष्टीकरण: आर्किमिडीज तत्त्व.
प्रश्न १०
पास्कलचा नियम कशासाठी वापरला जातो?
A) आरसा
B) हायड्रॉलिक लिफ्ट आणि ब्रेक
C) लेन्स
D) जनरेटर
उत्तर: B) हायड्रॉलिक लिफ्ट आणि ब्रेक
स्पष्टीकरण: दाब प्रसारणाच्या तत्त्वावर आधारित.
प्रश्न ११
बाष्पीभवन कशामुळे थंडावा देते?
A) उष्णता शोषून घेते
B) उष्णता बाहेर टाकते
C) दाब वाढवते
D) घनता वाढवते
उत्तर: A) उष्णता शोषून घेते
स्पष्टीकरण: बाष्पीभवनासाठी उष्णता लागते.
प्रश्न १२
विशिष्ट उष्णता म्हणजे काय?
A) एकूण उष्णता
B) 1 kg पदार्थ 1°C ने गरम करण्यासाठी लागणारी उष्णता
C) फक्त तापमान
D) फक्त दाब
उत्तर: B) 1 kg पदार्थ 1°C ने गरम करण्यासाठी लागणारी उष्णता
स्पष्टीकरण: Specific Heat ची व्याख्या.
प्रश्न १३
पाण्याची घनता जास्त कोणत्या तापमानाला असते?
A) 0°C
B) 4°C
C) 100°C
D) –4°C
उत्तर: B) 4°C
स्पष्टीकरण: पाण्याची कमाल घनता 4°C ला असते.
प्रश्न १४
वस्तू द्रवात तरंगते तेव्हा काय असते?
A) घनता जास्त
B) उत्थापक बल ≥ वस्तूचे वजन
C) दाब शून्य
D) तापमान जास्त
उत्तर: B) उत्थापक बल ≥ वस्तूचे वजन
स्पष्टीकरण: आर्किमिडीज तत्त्वानुसार.
प्रश्न १५
उष्णतेचे SI एकक काय आहे?
A) Calorie
B) Joule
C) Watt
D) Pascal
उत्तर: B) Joule
स्पष्टीकरण: उष्णता ही ऊर्जा असल्याने Joule.
प्रश्न १६
संवहन (Conduction) कोणत्या पदार्थात जास्त होते?
A) वायू
B) द्रव
C) धातू (घन)
D) निर्वात
उत्तर: C) धातू (घन)
स्पष्टीकरण: धातू चांगले उष्णता संवाहक आहेत.
प्रश्न १७
वातावरणीय दाब अंदाजे किती असतो?
A) 10³ Pa
B) 10⁵ Pa
C) 10⁷ Pa
D) 10 Pa
उत्तर: B) 10⁵ Pa
स्पष्टीकरण: 1 atm ≈ 1.01 × 10⁵ Pa.
प्रश्न १८
खालीलपैकी कोणते सूत्र योग्य आहे?
A) Q = m / cΔT
B) Q = mcΔT
C) Q = m + c + ΔT
D) Q = m × c / ΔT
उत्तर: B) Q = mcΔT
स्पष्टीकरण: उष्णता = द्रव्यमान × विशिष्ट उष्णता × तापमान बदल.
प्रश्न १९
हायड्रॉलिक ब्रेक कोणत्या तत्त्वावर आधारित आहे?
A) आर्किमिडीज
B) पास्कलचा नियम
C) न्यूटनचा नियम
D) ओह्मचा नियम
उत्तर: B) पास्कलचा नियम
स्पष्टीकरण: दाब प्रसारणाच्या तत्त्वावर.
प्रश्न २०
वस्तू बुडते तेव्हा काय असते?
A) घनता कमी
B) वस्तूची घनता > द्रवाची घनता
C) उत्थापक बल जास्त
D) तापमान कमी
उत्तर: B) वस्तूची घनता > द्रवाची घनता
स्पष्टीकरण: घनता जास्त असल्यास बुडते.
प्रश्न २१
सुप्त उष्णता म्हणजे काय?
A) तापमान वाढविणारी उष्णता
B) स्थित्यंतरासाठी लागणारी उष्णता (तापमान न वाढता)
C) फक्त प्रकाश
D) फक्त ध्वनी
उत्तर: B) स्थित्यंतरासाठी लागणारी उष्णता (तापमान न वाढता)
स्पष्टीकरण: Latent Heat.
प्रश्न २२
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) दाब – Joule | घनता – Pascal
B) दाब – Pascal; घनता – kg/m³; उष्णता – Joule
C) तापमान – Newton
D) उत्थापक बल – Watt
उत्तर: B) दाब – Pascal; घनता – kg/m³; उष्णता – Joule
स्पष्टीकरण: सर्व एकके योग्य आहेत.
प्रश्न २३
पाण्याचे बाष्पीभवन कोणत्या तापमानाला सुरू होते?
A) फक्त 100°C
B) कोणत्याही तापमानाला (सतह वर)
C) फक्त 0°C
D) फक्त 4°C
उत्तर: B) कोणत्याही तापमानाला (सतह वर)
स्पष्टीकरण: बाष्पीभवन सर्व तापमानांना होते.
प्रश्न २४
द्रव दाब कशावर अवलंबून असतो?
A) फक्त पृष्ठभागावर
B) घनता, गुरुत्व प्रवेग आणि खोली
C) फक्त आकार
D) फक्त रंग
उत्तर: B) घनता, गुरुत्व प्रवेग आणि खोली
स्पष्टीकरण: P = ρgh.
प्रश्न २५
आपेक्षिक घनता म्हणजे काय?
A) फक्त घनता
B) पदार्थाची घनता / पाण्याची घनता
C) द्रव्यमान × घनफळ
D) दाब / क्षेत्रफळ
उत्तर: B) पदार्थाची घनता / पाण्याची घनता
स्पष्टीकरण: आपेक्षिक घनता निर्बंधक असते.
प्रश्न २६
उष्णता संवहन (Convection) कोणते उदाहरण आहे?
A) लोखंडी सळई गरम होणे
B) पाण्याची गरम हवा वर जाणे
C) सूर्यप्रकाश
D) आरसा
उत्तर: B) पाण्याची गरम हवा वर जाणे
स्पष्टीकरण: द्रव/वायूमधील संवहन.
प्रश्न २७
खालीलपैकी कोणते तत्त्व हायड्रॉलिक प्रणालीत वापरले जाते?
A) आर्किमिडीज
B) पास्कल
C) न्यूटन
D) बर्नोली
उत्तर: B) पास्कल
स्पष्टीकरण: पास्कलचा नियम.
प्रश्न २८
जर क्षेत्रफळ कमी केले तर दाबाचे काय होते?
A) कमी होतो
B) वाढतो
C) समान राहतो
D) शून्य होतो
उत्तर: B) वाढतो
स्पष्टीकरण: P = F/A → A कमी तर P जास्त.
प्रश्न २९
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. P = F/A
2. P = ρgh
3. ρ = m/V
4. K = °C + 273
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व सूत्रे योग्य आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी सर्वात योग्य विधान कोणते?
A) उष्णता आणि तापमान एकच आहे
B) उष्णता ऊर्जा आहे, तापमान माप आहे
C) दाब आणि बल एकच आहे
D) घनता आणि द्रव्यमान एकच आहे
उत्तर: B) उष्णता ऊर्जा आहे, तापमान माप आहे
स्पष्टीकरण: उष्णता आणि तापमान वेगळ्या संकल्पना आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- तापमान SI एकक = केल्विन (K = °C + 273)
- दाब = F/A (Pascal)
- द्रव दाब = ρgh
- घनता = m/V
- आर्किमिडीज तत्त्व = उत्थापक बल
- पास्कलचा नियम = हायड्रॉलिक प्रणाली
- उष्णता हस्तांतरण = संवहन, संवहन, किरणोत्सर्ग
- Q = mcΔT
निष्कर्ष
उष्णता, दाब आणि घनता या संकल्पना दैनंदिन जीवनाशी आणि तंत्रज्ञानाशी जवळून संबंधित आहेत. या भागासह भौतिकशास्त्र मालिका पूर्ण होते. सर्व ५ भागांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास MPSC सामान्य विज्ञान विभागात चांगले गुण मिळू शकतात.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: