भारतीय राज्यघटना | आपत्कालीन तरतुदी, घटनादुरुस्ती व अवघड मिश्र प्रश्न – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 12)
1. Topic ची माहिती
या अंतिम प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेतील आपत्कालीन तरतुदी, घटनादुरुस्ती प्रक्रिया आणि संपूर्ण अभ्यासक्रमावर आधारित अवघड मिश्र प्रश्न दिले आहेत. कलम ३५२ (राष्ट्रीय आपत्काल), कलम ३५६ (राष्ट्रपती शासन), कलम ३६० (आर्थिक आपत्काल), कलम ३६८ (घटनादुरुस्ती) तसेच Basic Structure सिद्धांत यांचा सखोल अभ्यास येथे करता येईल. तसेच मागील सर्व भागांतील महत्त्वाच्या संकल्पनांवर तुलनात्मक व अवघड प्रश्न समाविष्ट केले आहेत. हे प्रश्न MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व परीक्षा, PSI, STI, ASO इत्यादी परीक्षांच्या अंतिम पुनरावृत्तीसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतात.
2. Notes – आपत्कालीन तरतुदी व घटनादुरुस्ती
आपत्कालीन तरतुदी (भाग १८):
- कलम ३५२ – राष्ट्रीय आपत्काल (युद्ध, बाह्य आक्रमण, सशस्त्र बंड)
- कलम ३५६ – राष्ट्रपती शासन (राज्यातील घटनात्मक यंत्रणा कोलमडल्यास)
- कलम ३६० – आर्थिक आपत्काल
- ४४वी घटनादुरुस्तीने महत्त्वाचे बदल (आंतरिक अशांतता → सशस्त्र बंड, मंजुरी कालावधी इ.)
घटनादुरुस्ती (कलम ३६८):
- साधा बहुमत, विशेष बहुमत, विशेष बहुमत + अर्ध्या राज्यांची मंजुरी असे तीन मार्ग
- Basic Structure सिद्धांत – केशवानंद भारती प्रकरण (१९७३)
- घटनादुरुस्तीने Basic Structure बदलता येत नाही
इतर महत्त्वाचे: कलम ३६५ (केंद्राच्या निर्देशांचे पालन न केल्यास), आपत्कालीन स्थितीत मूलभूत हक्कांचे निलंबन (कलम २० व २१ वगळता).
3. प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
राष्ट्रीय आपत्काल कोणत्या कलमांतर्गत घोषित केला जातो?
A) कलम ३५६
B) कलम ३५२
C) कलम ३६०
D) कलम ३६५
योग्य उत्तर: B) कलम ३५२
स्पष्टीकरण: कलम ३५२ नुसार युद्ध, बाह्य आक्रमण किंवा सशस्त्र बंड या कारणांवरून राष्ट्रीय आपत्काल घोषित करता येतो.
प्रश्न २
राष्ट्रपती शासन कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम ३५२
B) कलम ३५६
C) कलम ३६०
D) कलम ३६५
योग्य उत्तर: B) कलम ३५६
स्पष्टीकरण: राज्यातील घटनात्मक यंत्रणा कोलमडली असेल तर कलम ३५६ अंतर्गत राष्ट्रपती शासन लागू होते.
प्रश्न ३
आर्थिक आपत्काल कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम ३५२
B) कलम ३५६
C) कलम ३६०
D) कलम ३६८
योग्य उत्तर: C) कलम ३६०
स्पष्टीकरण: कलम ३६० नुसार आर्थिक आपत्काल घोषित करता येतो.
प्रश्न ४
घटनादुरुस्तीची तरतूद कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम ३५२
B) कलम ३६८
C) कलम ३५६
D) कलम ३६०
योग्य उत्तर: B) कलम ३६८
स्पष्टीकरण: कलम ३६८ मध्ये संविधानात दुरुस्ती करण्याची प्रक्रिया दिली आहे.
प्रश्न ५
Basic Structure सिद्धांत कोणत्या प्रकरणात मांडण्यात आला?
A) गोलकनाथ प्रकरण
B) केशवानंद भारती प्रकरण (१९७३)
C) मिनर्व्हा मिल्स प्रकरण
D) एस.आर. बोम्मई प्रकरण
योग्य उत्तर: B) केशवानंद भारती प्रकरण (१९७३)
स्पष्टीकरण: १९७३ मध्ये केशवानंद भारती प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने Basic Structure सिद्धांत मांडला.
प्रश्न ६
४४व्या घटनादुरुस्तीने राष्ट्रीय आपत्कालात कोणता महत्त्वाचा बदल केला?
A) “अंतर्गत अशांतता” ऐवजी “सशस्त्र बंड” शब्द वापरला
B) आपत्काल कायमचा केला
C) मूलभूत हक्क पूर्णपणे रद्द केले
D) राज्यसभेची मंजुरी काढून टाकली
योग्य उत्तर: A) “अंतर्गत अशांतता” ऐवजी “सशस्त्र बंड” शब्द वापरला
स्पष्टीकरण: ४४वी दुरुस्तीने “internal disturbance” ऐवजी “armed rebellion” हा शब्द टाकला.
प्रश्न ७
राष्ट्रीय आपत्काल घोषित केल्यानंतर संसदेच्या मंजुरीसाठी किती कालावधी असतो?
A) १ महिना
B) २ महिने
C) ६ महिने
D) १ वर्ष
योग्य उत्तर: A) १ महिना
स्पष्टीकरण: ४४वी दुरुस्तीनुसार १ महिन्याच्या आत संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या मंजुरीची आवश्यकता आहे.
प्रश्न ८
आपत्कालीन स्थितीत कोणते मूलभूत हक्क निलंबित होत नाहीत?
A) कलम १९
B) कलम २० व २१
C) कलम २५
D) कलम ३२
योग्य उत्तर: B) कलम २० व २१
स्पष्टीकरण: ४४वी दुरुस्तीनुसार कलम २० (गुन्ह्यांबाबत संरक्षण) व कलम २१ (जीवन व स्वातंत्र्य) निलंबित होत नाहीत.
प्रश्न ९
खालील जोड्या जुळवा:
| कलम | विषय |
| ---------------- | -------------------------- |
| a) ३५२ | 1) घटनादुरुस्ती |
| b) ३५६ | 2) राष्ट्रीय आपत्काल |
| c) ३६० | 3) राष्ट्रपती शासन |
| d) ३६८ | 4) आर्थिक आपत्काल |
A) a-2, b-3, c-4, d-1
B) a-1, b-2, c-3, d-4
C) a-2, b-1, c-4, d-3
D) a-4, b-3, c-1, d-2
योग्य उत्तर: A) a-2, b-3, c-4, d-1
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न १०
घटनादुरुस्तीसाठी सर्वात कठोर प्रक्रिया कोणती?
A) साधा बहुमत
B) विशेष बहुमत
C) विशेष बहुमत + अर्ध्या राज्यांच्या विधानसभांची मंजुरी
D) फक्त लोकसभेचे बहुमत
योग्य उत्तर: C) विशेष बहुमत + अर्ध्या राज्यांच्या विधानसभांची मंजुरी
स्पष्टीकरण: संघीय रचनेशी संबंधित तरतुदींसाठी ही प्रक्रिया लागू होते.
प्रश्न ११
एस.आर. बोम्मई प्रकरण कशाशी संबंधित आहे?
A) Basic Structure
B) राष्ट्रपती शासन (कलम ३५६) वापरावर मर्यादा
C) मूलभूत हक्क
D) घटनादुरुस्ती
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती शासन (कलम ३५६) वापरावर मर्यादा
स्पष्टीकरण: बोम्मई प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने कलम ३५६ च्या वापरावर महत्त्वाच्या मर्यादा घातल्या.
प्रश्न १२
राष्ट्रपती शासन जास्तीत जास्त किती काळ चालू ठेवता येते?
A) ६ महिने
B) १ वर्ष
C) ३ वर्षे
D) अनिश्चित
योग्य उत्तर: C) ३ वर्षे
स्पष्टीकरण: संसदेच्या मंजुरीने जास्तीत जास्त ३ वर्षे राष्ट्रपती शासन चालू ठेवता येते.
प्रश्न १३
Basic Structure मध्ये काय समाविष्ट आहे?
A) फक्त मूलभूत हक्क
B) घटनात्मक सर्वोच्चता, संघराज्य, धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही, स्वतंत्र न्यायपालिका इ.
C) फक्त प्रस्तावना
D) फक्त मार्गदर्शक तत्त्वे
योग्य उत्तर: B) घटनात्मक सर्वोच्चता, संघराज्य, धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही, स्वतंत्र न्यायपालिका इ.
स्पष्टीकरण: Basic Structure मध्ये संविधानाचे मूळ तत्वे येतात, जी बदलता येत नाहीत.
प्रश्न १४
कलम ३६५ कशाशी संबंधित आहे?
A) राष्ट्रीय आपत्काल
B) केंद्राच्या निर्देशांचे पालन न केल्यास
C) आर्थिक आपत्काल
D) घटनादुरुस्ती
योग्य उत्तर: B) केंद्राच्या निर्देशांचे पालन न केल्यास
स्पष्टीकरण: राज्याने केंद्राचे निर्देश पाळले नाही तर कलम ३६५ लागू होऊ शकते.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) राष्ट्रीय आपत्काल – कलम ३५२
B) राष्ट्रपती शासन – कलम ३५६
C) आर्थिक आपत्काल – कलम ३६८
D) घटनादुरुस्ती – कलम ३६८
योग्य उत्तर: C) आर्थिक आपत्काल – कलम ३६८
स्पष्टीकरण: आर्थिक आपत्काल कलम ३६० मध्ये आहे.
प्रश्न १६
घटनादुरुस्ती विधेयक कोणत्या सभागृहात प्रथम मांडता येते?
A) फक्त लोकसभा
B) फक्त राज्यसभा
C) कोणत्याही सभागृहात
D) फक्त संयुक्त बैठकीत
योग्य उत्तर: C) कोणत्याही सभागृहात
स्पष्टीकरण: घटनादुरुस्ती विधेयक लोकसभा किंवा राज्यसभा कोणत्याही सभागृहात मांडता येते.
प्रश्न १७
केशवानंद भारती प्रकरणानंतर घटनादुरुस्तीबाबत काय स्थिती आहे?
A) संपूर्ण संविधान बदलता येते
B) Basic Structure बदलता येत नाही
C) फक्त मूलभूत हक्क बदलता येत नाहीत
D) घटनादुरुस्ती बंद झाली
योग्य उत्तर: B) Basic Structure बदलता येत नाही
स्पष्टीकरण: संसद संविधान बदलू शकते पण Basic Structure बदलू शकत नाही.
प्रश्न १८
राष्ट्रीय आपत्काल लागू असताना लोकसभेचा कार्यकाळ किती वाढवता येतो?
A) ६ महिने
B) १ वर्ष (एकावेळी)
C) २ वर्षे
D) वाढवता येत नाही
योग्य उत्तर: B) १ वर्ष (एकावेळी)
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय आपत्काल सुरू असताना लोकसभेचा कार्यकाळ एकावेळी १ वर्ष वाढवता येतो.
प्रश्न १९
खालील जोड्या जुळवा:
| प्रकरण | विषय |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) केशवानंद भारती | 1) कलम ३५६ मर्यादा |
| b) एस.आर. बोम्मई | 2) Basic Structure |
| c) मिनर्व्हा मिल्स | 3) मूलभूत हक्क व DPSP संतुलन |
| d) गोलकनाथ | 4) मूलभूत हक्क दुरुस्ती |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २०
आपत्कालीन तरतुदी कोणत्या भागांत आहेत?
A) भाग १६
B) भाग १८
C) भाग २०
D) भाग २१
योग्य उत्तर: B) भाग १८
स्पष्टीकरण: आपत्कालीन तरतुदी भाग १८ मध्ये (कलम ३५२ ते ३६०) आहेत.
प्रश्न २१
खालीलपैकी कोणते Basic Structure चे भाग मानले जाते?
A) फक्त कर प्रणाली
B) धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही, संघराज्य, स्वतंत्र न्यायपालिका
C) फक्त भाषा धोरण
D) फक्त आरक्षण
योग्य उत्तर: B) धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही, संघराज्य, स्वतंत्र न्यायपालिका
स्पष्टीकरण: ही सर्व तत्वे Basic Structure मध्ये समाविष्ट मानली जातात.
प्रश्न २२
राष्ट्रपती शासन लागू असताना राज्याचे कायदे कोण बनवते?
A) राज्य विधानसभा
B) संसद / राष्ट्रपती
C) उच्च न्यायालय
D) मुख्यमंत्री
योग्य उत्तर: B) संसद / राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती शासन लागू असताना संसद किंवा राष्ट्रपती राज्यासाठी कायदे करू शकतात.
प्रश्न २३
घटनादुरुस्ती विधेयकासाठी राष्ट्रपतींना किती वेळेत मान्यता द्यावी लागते?
A) १ महिना
B) ६ महिने
C) कोणतीही कालमर्यादा नाही (बंधनकारक मान्यता)
D) १४ दिवस
योग्य उत्तर: C) कोणतीही कालमर्यादा नाही (बंधनकारक मान्यता)
स्पष्टीकरण: घटनादुरुस्ती विधेयकास राष्ट्रपतींनी मान्यता देणे बंधनकारक आहे, वीटो नाही.
प्रश्न २४
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
1. कलम ३५२ – राष्ट्रीय आपत्काल
2. कलम ३५६ – राष्ट्रपती शासन
3. कलम ३६० – आर्थिक आपत्काल
4. कलम ३६८ – घटनादुरुस्ती
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व कलमे योग्य आहेत.
प्रश्न २५
४२व्या घटनादुरुस्तीला काय म्हटले जाते?
A) लघु संविधान
B) Mini Constitution
C) दोन्ही A व B
D) मूलभूत दुरुस्ती
योग्य उत्तर: C) दोन्ही A व B
स्पष्टीकरण: ४२व्या घटनादुरुस्तीला “Mini Constitution” किंवा लघु संविधान म्हटले जाते.
प्रश्न २६
राष्ट्रीय आपत्काल कोणत्या आधारावर घोषित करता येतो (सध्या)?
A) युद्ध, बाह्य आक्रमण, सशस्त्र बंड
B) फक्त युद्ध
C) आर्थिक संकट
D) नैसर्गिक आपत्ती
योग्य उत्तर: A) युद्ध, बाह्य आक्रमण, सशस्त्र बंड
स्पष्टीकरण: ४४वी दुरुस्तीनंतर ही तीन कारणे आहेत.
प्रश्न २७
खालीलपैकी कोणते मिश्र विधान योग्य आहे?
A) प्रस्तावना – भाग ३ | मूल Structure – बदलता येते
B) प्रस्तावना – संविधानाची ओळख; Basic Structure – बदलता येत नाही; कलम ३२ – आत्मा
C) DPSP – न्याय्य
D) मूलभूत कर्तव्ये – १९५० पासून
योग्य उत्तर: B) प्रस्तावना – संविधानाची ओळख; Basic Structure – बदलता येत नाही; कलम ३२ – आत्मा
स्पष्टीकरण: योग्य विधान आहे.
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| विषय | संबंधित |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) राष्ट्रीय आपत्काल| 1) बोम्मई प्रकरण |
| b) राष्ट्रपती शासन | 2) कलम ३५२ |
| c) Basic Structure | 3) केशवानंद भारती |
| d) घटनादुरुस्ती | 4) कलम ३६८ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) कलम ३५२ – आर्थिक | Basic Structure – बदलता येते
B) कलम ३५२ – राष्ट्रीय आपत्काल; ३५६ – राष्ट्रपती शासन; ३६० – आर्थिक; ३६८ – दुरुस्ती; Basic Structure – अटल
C) ४४वी दुरुस्ती – Mini Constitution
D) कलम ३२ – निलंबित होते नेहमी
योग्य उत्तर: B) कलम ३५२ – राष्ट्रीय आपत्काल; ३५६ – राष्ट्रपती शासन; ३६० – आर्थिक; ३६८ – दुरुस्ती; Basic Structure – अटल
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. कलम ३५२ – राष्ट्रीय, ३५६ – राष्ट्रपती शासन, ३६० – आर्थिक आपत्काल
2. कलम ३६८ – घटनादुरुस्ती, Basic Structure – केशवानंद भारती
3. ४४वी दुरुस्ती – महत्त्वाचे बदल, कलम २०-२१ निलंबित नाहीत
4. आपत्कालीन तरतुदी भाग १८, संघराज्य व लोकशाहीचे रक्षण
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत. हा भाग संपूर्ण राज्यघटना अभ्यासक्रमाचा सारांश आहे.
4. पुनरावलोकन
- कलम ३५२ – राष्ट्रीय आपत्काल (युद्ध, आक्रमण, सशस्त्र बंड)
- कलम ३५६ – राष्ट्रपती शासन (जास्तीत जास्त ३ वर्षे)
- कलम ३६० – आर्थिक आपत्काल
- कलम ३६८ – घटनादुरुस्ती प्रक्रिया
- Basic Structure – केशवानंद भारती (१९७३), बदलता येत नाही
- ४४वी दुरुस्ती – महत्त्वाचे बदल (सशस्त्र बंड, कलम २०-२१ संरक्षण)
- एस.आर. बोम्मई – कलम ३५६ वापरावर मर्यादा
5. संबंधित प्रश्नसंच
- स्थानिक स्वराज्य संस्था – 30 प्रश्न (भाग 11)
- न्यायमंडळ – 30 प्रश्न (भाग 10)
- संसद व राज्य विधीमंडळ – भाग 8 व 9
- केंद्र-राज्य संबंध – भाग 5
- मूलभूत हक्क, कर्तव्ये व DPSP – भाग 3 व 4
- संपूर्ण राज्यघटना मालिका (भाग 1 ते 12)
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: