भारतीय राज्यघटना | केंद्र व राज्य संबंध – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 5)
1. Topic ची माहिती
या प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेतील केंद्र व राज्य संबंधांवर आधारित 30 महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. केंद्र-राज्य संबंध हे भारतीय संघराज्य व्यवस्थेचे गाभा आहेत. यामध्ये कायदेविषयक, प्रशासकीय आणि आर्थिक संबंधांचा समावेश होतो. ७वी अनुसूची, समवर्ती सूची, राष्ट्रपती शासन, वित्त आयोग, GST परिषद यांसारख्या महत्त्वाच्या बाबींचा अभ्यास येथे करता येईल. हे प्रश्न MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व परीक्षा, PSI, STI, ASO तसेच महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरू शकतात. प्रत्येक प्रश्नासोबत योग्य उत्तर व सविस्तर स्पष्टीकरण दिले असल्याने विद्यार्थ्यांना संकल्पना अधिक स्पष्ट होतील.
2. Notes – केंद्र व राज्य संबंध
केंद्र-राज्य संबंधांचे तीन प्रमुख प्रकार:
- कायदेविषयक संबंध (कलम २४५–२५५) → ७वी अनुसूची (केंद्र सूची, राज्य सूची, समवर्ती सूची)
- प्रशासकीय संबंध (कलम २५६–२६३) → केंद्राचे निर्देश, अखिल भारतीय सेवा, राष्ट्रपती शासन
- आर्थिक संबंध (कलम २६८–२९३) → कर विभागणी, अनुदाने, वित्त आयोग, GST
महत्त्वाची कलमे:
- कलम २४६ – तीन सूचींची अधिकार विभागणी
- कलम २४८ – Residual Powers (केंद्रकडे)
- कलम २४९ – राज्यसभेच्या ठरावाने राज्य सूचीवर केंद्र कायदा
- कलम २५४ – समवर्ती सूचीतील विरोधाभास (केंद्र कायदा प्रभावी)
- कलम ३५६ – राष्ट्रपती शासन
- कलम २८० – वित्त आयोग
- कलम २६३ – आंतरराज्यीय परिषद
- कलम २७९-A – GST परिषद
ठळक वैशिष्ट्य: भारत Quasi-federal आहे. सामान्य स्थितीत संघात्मक, आपत्कालीन स्थितीत एकात्मक बनते. मजबूत केंद्र हे भारतीय संघराज्याचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
3. प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
भारतीय राज्यघटनेत केंद्र व राज्य यांच्यातील कायदेविषयक अधिकारांची विभागणी कोणत्या अनुसूचीत केली आहे?
A) ६वी अनुसूची
B) ७वी अनुसूची
C) ८वी अनुसूची
D) ९वी अनुसूची
योग्य उत्तर: B) ७वी अनुसूची
स्पष्टीकरण: ७वी अनुसूचीमध्ये केंद्र सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची अशी त्रिसूत्री विभागणी करण्यात आली आहे.
प्रश्न २
समवर्ती सूचीतील विषयावर केंद्र व राज्य दोघांनी कायदा केल्यास विरोधाभास झाल्यास कोणाचा कायदा प्रभावी ठरतो?
A) राज्याचा
B) केंद्राचा
C) दोन्ही रद्द होतात
D) राष्ट्रपती ठरवतात
योग्य उत्तर: B) केंद्राचा
स्पष्टीकरण: कलम २५४ नुसार समवर्ती सूचीतील विरोधाभासात संसदेचा कायदा राज्य कायद्यावर अधिमान्य ठरतो.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| सूची | उदाहरणीय विषय |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) केंद्र सूची | 1) पोलीस, सार्वजनिक आरोग्य |
| b) राज्य सूची | 2) संरक्षण, परराष्ट्र |
| c) समवर्ती सूची | 3) फौजदारी कायदा, विवाह |
A) a-2, b-1, c-3
B) a-1, b-2, c-3
C) a-2, b-3, c-1
D) a-3, b-1, c-2
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3
स्पष्टीकरण: संरक्षण व परराष्ट्र केंद्र सूचीत, पोलीस व आरोग्य राज्य सूचीत, तर फौजदारी कायदा व विवाह समवर्ती सूचीत येतात.
प्रश्न ४
राष्ट्रपती शासन कोणत्या कलमांतर्गत लागू केले जाते?
A) कलम ३५२
B) कलम ३५६
C) कलम ३६०
D) कलम ३६५
योग्य उत्तर: B) कलम ३५६
स्पष्टीकरण: राज्यातील घटनात्मक यंत्रणा कोलमडली असेल तर कलम ३५६ अंतर्गत राष्ट्रपती शासन लागू होते.
प्रश्न ५
वित्त आयोगाची तरतूद कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम २८०
B) कलम २८१
C) कलम २६३
D) कलम २६९
योग्य उत्तर: A) कलम २८०
स्पष्टीकरण: कलम २८० नुसार राष्ट्रपती दर पाच वर्षांनी वित्त आयोगाची नियुक्ती करतात.
प्रश्न ६
Residual Powers (उरलेले विषय) कोणाकडे आहेत?
A) राज्यांकडे
B) केंद्रकडे
C) दोघांकडे समान
D) सर्वोच्च न्यायालयाकडे
योग्य उत्तर: B) केंद्रकडे
स्पष्टीकरण: कलम २४८ नुसार Residual Powers केंद्र सरकारकडे आहेत.
प्रश्न ७
अखिल भारतीय सेवा (IAS, IPS) कोणत्या कलमाशी संबंधित आहेत?
A) कलम ३१२
B) कलम ३१५
C) कलम ३२०
D) कलम ३०८
योग्य उत्तर: A) कलम ३१२
स्पष्टीकरण: कलम ३१२ नुसार संसद अखिल भारतीय सेवा निर्माण करू शकते.
प्रश्न ८
GST परिषदेची तरतूद कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम २७९-A
B) कलम २८०
C) कलम २६९-A
D) कलम २७०
योग्य उत्तर: A) कलम २७९-A
स्पष्टीकरण: १०१व्या घटनादुरुस्तीने कलम २७९-A जोडून GST परिषद स्थापन करण्यात आली.
प्रश्न ९
केंद्राने राज्यांना निर्देश देण्याचा अधिकार कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम २५६ व २५७
B) कलम २४५
C) कलम २४६
D) कलम २५४
योग्य उत्तर: A) कलम २५६ व २५७
स्पष्टीकरण: कलम २५६ व २५७ नुसार राज्ये केंद्राच्या निर्देशांचे पालन करतील.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते आर्थिक संबंधांशी संबंधित नाही?
A) वित्त आयोग
B) GST परिषद
C) आंतरराज्यीय परिषद
D) कर विभागणी
योग्य उत्तर: C) आंतरराज्यीय परिषद
स्पष्टीकरण: आंतरराज्यीय परिषद (कलम २६३) प्रशासकीय समन्वयाशी संबंधित आहे.
प्रश्न ११
राष्ट्रपती शासनाचा जास्तीत जास्त कालावधी किती असू शकतो?
A) ६ महिने
B) १ वर्ष
C) ३ वर्षे
D) अनिश्चित
योग्य उत्तर: C) ३ वर्षे
स्पष्टीकरण: पहिले सहा महिने व नंतर संसदेच्या मंजुरीने जास्तीत जास्त तीन वर्षे.
प्रश्न १२
राज्य सूचीतील विषयावर केंद्र कधी कायदा करू शकते?
A) कधीही नाही
B) राज्यसभेने २/३ बहुमताने ठराव केल्यास
C) फक्त युद्धकाळात
D) फक्त राष्ट्रपती आदेशाने
योग्य उत्तर: B) राज्यसभेने २/३ बहुमताने ठराव केल्यास
स्पष्टीकरण: कलम २४९ नुसार राज्यसभा ठराव करून केंद्राला राज्य सूचीवर कायदा करण्याची मुभा देऊ शकते.
प्रश्न १३
आंतरराज्यीय परिषदेची तरतूद कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम २६३
B) कलम २६२
C) कलम २८०
D) कलम ३१२
योग्य उत्तर: A) कलम २६३
स्पष्टीकरण: कलम २६३ नुसार राष्ट्रपती आंतरराज्यीय परिषद स्थापन करू शकतात.
प्रश्न १४
खालीलपैकी कोणते Quasi-federal वैशिष्ट्य दर्शवते?
A) दोन स्तरांचे शासन
B) मजबूत केंद्र व आपत्कालीन तरतुदी
C) अधिकार विभागणी
D) स्वतंत्र न्यायपालिका
योग्य उत्तर: B) मजबूत केंद्र व आपत्कालीन तरतुदी
स्पष्टीकरण: संघात्मक रचना असूनही मजबूत केंद्र हे एकात्मक वैशिष्ट्य आहे.
प्रश्न १५
आंतरराज्यीय नदी जल विवाद कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम २६२
B) कलम २६३
C) कलम २८०
D) कलम २५३
योग्य उत्तर: A) कलम २६२
स्पष्टीकरण: कलम २६२ नुसार संसद आंतरराज्यीय नदी जल विवादांसाठी कायदा करू शकते.
प्रश्न १६
खालील जोड्या जुळवा:
| कलम | विषय |
| ---------------- | -------------------------- |
| a) २४६ | 1) Residual Powers |
| b) २४८ | 2) तीन सूची |
| c) २५४ | 3) समवर्ती सूची विरोधाभास |
| d) ३५६ | 4) राष्ट्रपती शासन |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न १७
वित्त आयोगाचे मुख्य कार्य काय आहे?
A) कर आकारणी
B) केंद्र-राज्य कर विभागणी व अनुदाने शिफारस
C) अर्थसंकल्प तयार करणे
D) RBI चे नियमन
योग्य उत्तर: B) केंद्र-राज्य कर विभागणी व अनुदाने शिफारस
स्पष्टीकरण: वित्त आयोग करांच्या निव्वळ उत्पन्नाची विभागणी व अनुदानांबाबत शिफारशी करतो.
प्रश्न १८
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. भारत “Union of States” आहे.
2. राज्ये एकतर्फी वेगळे होऊ शकत नाहीत.
3. भारत पूर्ण फेडरेशन आहे.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: कलम १ मध्ये “Union of States” म्हटले असून राज्ये वेगळे होऊ शकत नाहीत.
प्रश्न १९
कलम ३६५ कशाशी संबंधित आहे?
A) राष्ट्रपती शासन
B) केंद्राच्या निर्देशांचे पालन न केल्यास
C) आर्थिक आपत्काल
D) राष्ट्रीय आपत्काल
योग्य उत्तर: B) केंद्राच्या निर्देशांचे पालन न केल्यास
स्पष्टीकरण: राज्याने केंद्राचे निर्देश पाळले नाही तर कलम ३६५ लागू होऊ शकते.
प्रश्न २०
GST हा कोणत्या सूचीत येतो?
A) केंद्र सूची
B) राज्य सूची
C) समवर्ती सूची
D) Residual
योग्य उत्तर: C) समवर्ती सूची
स्पष्टीकरण: १०१व्या घटनादुरुस्तीनंतर GST समवर्ती सूचीत आणण्यात आला.
प्रश्न २१
राज्यपालांची नियुक्ती कोण करते?
A) मुख्यमंत्री
B) राष्ट्रपती
C) पंतप्रधान
D) विधानसभा
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राज्यपाल केंद्राचा प्रतिनिधी असून राष्ट्रपतींनी नियुक्त केले जातात.
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते प्रशासकीय संबंधांशी संबंधित आहे?
A) ७वी अनुसूची
B) कलम २५६ ते २६३
C) वित्त आयोग
D) कर विभागणी
योग्य उत्तर: B) कलम २५६ ते २६३
स्पष्टीकरण: प्रशासकीय संबंध कलम २५६ ते २६३ मध्ये आहेत.
प्रश्न २३
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) केंद्र सूची – संसद कायदा करते
B) राज्य सूची – राज्य विधीमंडळ कायदा करते
C) Residual Powers – राज्यांकडे
D) Residual Powers – केंद्रकडे
योग्य उत्तर: C) Residual Powers – राज्यांकडे
स्पष्टीकरण: Residual Powers कलम २४८ नुसार केंद्रकडे आहेत.
प्रश्न २४
राष्ट्रपती शासन लागू झाल्यास राज्याची कार्यपालिका कोणाकडे जाते?
A) मुख्यमंत्री
B) राज्यपाल / राष्ट्रपती
C) विधानसभा स्पीकर
D) उच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: B) राज्यपाल / राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती शासन लागू झाल्यास राज्याची सत्ता राज्यपालांमार्फत राष्ट्रपतींकडे जाते.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते एकात्मक वैशिष्ट्य आहे?
A) दोन स्तरांचे शासन
B) एक संविधान व एक नागरिकता
C) अधिकार विभागणी
D) स्वतंत्र न्यायपालिका
योग्य उत्तर: B) एक संविधान व एक नागरिकता
स्पष्टीकरण: एक संविधान आणि एक नागरिकता ही एकात्मक वैशिष्ट्ये आहेत.
प्रश्न २६
वित्त आयोग किती वर्षांनी नियुक्त केला जातो?
A) दर ३ वर्षांनी
B) दर ५ वर्षांनी
C) दर ६ वर्षांनी
D) दर १० वर्षांनी
योग्य उत्तर: B) दर ५ वर्षांनी
स्पष्टीकरण: कलम २८० नुसार राष्ट्रपती दर पाच वर्षांनी वित्त आयोगाची नियुक्ती करतात.
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. समवर्ती सूचीत केंद्र कायदा प्रभावी ठरतो.
2. Residual Powers केंद्रकडे आहेत.
3. राज्ये स्वतंत्र संविधान बनवू शकतात.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: भारतात एकच संविधान असून राज्ये स्वतंत्र संविधान बनवू शकत नाहीत.
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| संबंध प्रकार | संबंधित कलमे |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) कायदेविषयक | 1) २५६–२६३ |
| b) प्रशासकीय | 2) २४५–२५५ |
| c) आर्थिक | 3) २६८–२९३ |
A) a-2, b-1, c-3
B) a-1, b-2, c-3
C) a-2, b-3, c-1
D) a-3, b-1, c-2
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3
स्पष्टीकरण: कायदेविषयक २४५–२५५, प्रशासकीय २५६–२६३, आर्थिक २६८–२९३.
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) Residual Powers – राज्य | राष्ट्रपती शासन – ३५२
B) Residual Powers – केंद्र; राष्ट्रपती शासन – ३५६; वित्त आयोग – २८०; GST परिषद – २७९-A
C) ७वी अनुसूची – मूलभूत हक्क
D) कलम २४९ – Residual Powers
योग्य उत्तर: B) Residual Powers – केंद्र; राष्ट्रपती शासन – ३५६; वित्त आयोग – २८०; GST परिषद – २७९-A
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. ७वी अनुसूची – कायदेविषयक विभागणी
2. Residual Powers व मजबूत केंद्र – एकात्मक वैशिष्ट्ये
3. कलम ३५६ – राष्ट्रपती शासन | कलम २८० – वित्त आयोग
4. भारत Quasi-federal आहे
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत. भारत संघात्मक असूनही एकात्मक झुकाव असलेले Quasi-federal राज्य आहे.
4. पुनरावलोकन
- केंद्र-राज्य संबंध तीन प्रकारचे: कायदेविषयक, प्रशासकीय व आर्थिक.
- ७वी अनुसूची – केंद्र, राज्य व समवर्ती सूची.
- Residual Powers व मजबूत केंद्र – एकात्मक वैशिष्ट्ये.
- कलम ३५६ – राष्ट्रपती शासन | कलम २८० – वित्त आयोग.
- कलम २७९-A – GST परिषद | कलम २६३ – आंतरराज्यीय परिषद.
- भारत Quasi-federal (संघात्मक + एकात्मक झुकाव) आहे.
- समवर्ती सूचीतील विरोधाभासात केंद्राचा कायदा प्रभावी ठरतो.
5. संबंधित प्रश्नसंच
- मूलभूत हक्क – 30 प्रश्न (भाग 3)
- मूलभूत कर्तव्ये व मार्गदर्शक तत्त्वे – 30 प्रश्न (भाग 4)
- घटनेची ठळक वैशिष्ट्ये व संघराज्य – 30 प्रश्न (भाग 2)
- राष्ट्रपती, पंतप्रधान व मंत्रीमंडळ – येणारा भाग
- राज्यपाल व मुख्यमंत्री – येणारा भाग
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: