भारतीय राज्यघटना | राष्ट्रपती, पंतप्रधान व केंद्रीय मंत्रीमंडळ – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 6)
1. Topic ची माहिती
या प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेतील केंद्रीय कार्यपालिकेवर आधारित 30 महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. राष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि केंद्रीय मंत्रीमंडळ हे भारतीय संसदीय व्यवस्थेचे महत्त्वाचे अवयव आहेत. राष्ट्रपतींची निवड, अधिकार व कर्तव्ये, पंतप्रधानांची नियुक्ती, मंत्रीमंडळाचे सामूहिक उत्तरदायित्व, तसेच कलम ५२ ते ७८ यांसारख्या तरतुदींचा अभ्यास येथे करता येईल. हे प्रश्न MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व परीक्षा, PSI, STI, ASO तसेच महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरू शकतात. प्रत्येक प्रश्नासोबत योग्य उत्तर व सविस्तर स्पष्टीकरण दिले असल्याने विद्यार्थ्यांना संकल्पना स्पष्ट होतील.
2. Notes – राष्ट्रपती, पंतप्रधान व केंद्रीय मंत्रीमंडळ
राष्ट्रपती:
- कलम ५२ ते ७८ – राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपती
- अप्रत्यक्ष निवडणूक (Electoral College – लोकसभा + राज्यसभा + विधानसभा सदस्य)
- पाच वर्षे कार्यकाळ, पुनर्निवडणूक शक्य
- महाभियोगानेच पदच्युत (कलम ६१)
- नाममात्र प्रमुख, वास्तविक सत्ता पंतप्रधान व मंत्रीमंडळाकडे
पंतप्रधान व मंत्रीमंडळ:
- कलम ७४ – राष्ट्रपतींना मंत्रीमंडळाचा सल्ला बंधनकारक
- कलम ७५ – पंतप्रधानांची नियुक्ती, सामूहिक उत्तरदायित्व
- पंतप्रधान – वास्तविक कार्यकारी प्रमुख
- मंत्रीमंडळ – लोकसभेला सामूहिकरीत्या उत्तरदायी
- Cabinet = मंत्रीमंडळातील वरिष्ठ मंत्री
महत्त्वाची कलमे: ५२ (राष्ट्रपती), ५४ (निवड), ६१ (महाभियोग), ७४ (मंत्रीमंडळ सल्ला), ७५ (नियुक्ती व उत्तरदायित्व), ७८ (पंतप्रधानांची कर्तव्ये)
3. प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
भारतीय राष्ट्रपतींची निवड कशी होते?
A) थेट जनतेकडून
B) अप्रत्यक्ष पद्धतीने (Electoral College)
C) संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी
D) सर्वोच्च न्यायालयाकडून
योग्य उत्तर: B) अप्रत्यक्ष पद्धतीने (Electoral College)
स्पष्टीकरण: लोकसभा, राज्यसभा व राज्यांच्या विधानसभा सदस्यांचा समावेश असलेल्या Electoral College कडून निवड होते.
प्रश्न २
राष्ट्रपतींचा कार्यकाळ किती वर्षे असतो?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) आजीवन
योग्य उत्तर: B) ५ वर्षे
स्पष्टीकरण: कलम ५६ नुसार राष्ट्रपतींचा कार्यकाळ ५ वर्षे असतो. पुनर्निवडणूक शक्य आहे.
प्रश्न ३
राष्ट्रपतींना पदच्युत करण्याची पद्धत कोणती?
A) संसदेचा साधा ठराव
B) महाभियोग (Impeachment)
C) सर्वोच्च न्यायालयाचा आदेश
D) जनमत संग्रह
योग्य उत्तर: B) महाभियोग (Impeachment)
स्पष्टीकरण: कलम ६१ नुसार घटनाभंगासाठी महाभियोगाची तरतूद आहे.
प्रश्न ४
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
A) राष्ट्रपती वास्तविक कार्यकारी प्रमुख आहेत
B) पंतप्रधान नाममात्र प्रमुख आहेत
C) राष्ट्रपती नाममात्र प्रमुख, पंतप्रधान वास्तविक प्रमुख
D) दोन्ही समान अधिकार असतात
योग्य उत्तर: C) राष्ट्रपती नाममात्र प्रमुख, पंतप्रधान वास्तविक प्रमुख
स्पष्टीकरण: भारतात संसदीय प्रणाली असल्याने वास्तविक सत्ता पंतप्रधान व मंत्रीमंडळाकडे असते.
प्रश्न ५
कलम ७४ कशाशी संबंधित आहे?
A) राष्ट्रपतींची निवड
B) राष्ट्रपतींना मंत्रीमंडळाचा सल्ला
C) महाभियोग
D) उपराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपतींना मंत्रीमंडळाचा सल्ला
स्पष्टीकरण: कलम ७४ नुसार राष्ट्रपतींना मंत्रीमंडळाचा सल्ला बंधनकारक आहे (४२व्या व ४४व्या दुरुस्तीनंतर).
प्रश्न ६
पंतप्रधानांची नियुक्ती कोण करते?
A) लोकसभा स्पीकर
B) राष्ट्रपती
C) सर्वोच्च न्यायालय
D) राज्यसभा सभापती
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: कलम ७५ नुसार राष्ट्रपती पंतप्रधानांची नियुक्ती करतात.
प्रश्न ७
केंद्रीय मंत्रीमंडळ कोणाला सामूहिकरीत्या उत्तरदायी असते?
A) राष्ट्रपतींना
B) लोकसभेला
C) राज्यसभेला
D) सर्वोच्च न्यायालयाला
योग्य उत्तर: B) लोकसभेला
स्पष्टीकरण: कलम ७५(३) नुसार मंत्रीमंडळ लोकसभेला सामूहिकरीत्या उत्तरदायी असते.
प्रश्न ८
राष्ट्रपतींना राजीनामा कोणाला द्यावा लागतो?
A) पंतप्रधान
B) उपराष्ट्रपती
C) लोकसभा स्पीकर
D) मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: B) उपराष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: कलम ५६ नुसार राष्ट्रपती उपराष्ट्रपतींना राजीनामा देतात.
प्रश्न ९
खालील जोड्या जुळवा:
| पद | संबंधित कलम |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) राष्ट्रपती | 1) ६३ |
| b) उपराष्ट्रपती | 2) ५२ |
| c) पंतप्रधान | 3) ७४ व ७५ |
| d) महाभियोग | 4) ६१ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न १०
उपराष्ट्रपतींची निवड कशी होते?
A) थेट जनतेकडून
B) संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांकडून
C) फक्त लोकसभेतून
D) राज्य विधानसभांकडून
योग्य उत्तर: B) संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांकडून
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींची निवड संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांकडून अप्रत्यक्ष पद्धतीने होते.
प्रश्न ११
राष्ट्रपतींनी एखादा विधेयक परत पाठवल्यास संसद पुन्हा मंजूर केल्यास राष्ट्रपतींना काय करावे लागते?
A) पुन्हा परत पाठवू शकतात
B) स्वीकृती द्यावी लागते
C) रद्द करू शकतात
D) जनमत संग्रह घ्यावा लागतो
योग्य उत्तर: B) स्वीकृती द्यावी लागते
स्पष्टीकरण: संसद पुन्हा मंजूर करून पाठवल्यास राष्ट्रपतींना मान्यता द्यावी लागते (Suspensive Veto).
प्रश्न १२
खालीलपैकी कोणते राष्ट्रपतींचे आपत्कालीन अधिकार आहे?
A) फक्त विधेयक मंजुरी
B) राष्ट्रीय, राज्य व आर्थिक आपत्काल घोषित करणे
C) फक्त युद्ध घोषणा
D) फक्त कर आकारणी
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रीय, राज्य व आर्थिक आपत्काल घोषित करणे
स्पष्टीकरण: कलम ३५२, ३५६ व ३६० अंतर्गत राष्ट्रपती आपत्काल घोषित करू शकतात.
प्रश्न १३
पंतप्रधानांचे मुख्य कर्तव्य कोणते?
A) फक्त संसदेत भाषण
B) मंत्रीमंडळाचे नेतृत्व व राष्ट्रपतींना माहिती देणे
C) फक्त निवडणूक लढवणे
D) फक्त परराष्ट्र दौरे
योग्य उत्तर: B) मंत्रीमंडळाचे नेतृत्व व राष्ट्रपतींना माहिती देणे
स्पष्टीकरण: कलम ७८ नुसार पंतप्रधानांनी मंत्रीमंडळाचे निर्णय राष्ट्रपतींना कळवणे बंधनकारक आहे.
प्रश्न १४
मंत्रीमंडळाचे सामूहिक उत्तरदायित्व म्हणजे काय?
A) प्रत्येक मंत्री स्वतंत्रपणे उत्तरदायी
B) सर्व मंत्री मिळून लोकसभेला उत्तरदायी
C) फक्त पंतप्रधान उत्तरदायी
D) राष्ट्रपतींना उत्तरदायी
योग्य उत्तर: B) सर्व मंत्री मिळून लोकसभेला उत्तरदायी
स्पष्टीकरण: एका मंत्र्याच्या चुकीसाठी संपूर्ण मंत्रीमंडळाला राजीनामा द्यावा लागू शकतो.
प्रश्न १५
राष्ट्रपती पद रिक्त झाल्यास कोण कार्यवाहक राष्ट्रपती होतात?
A) पंतप्रधान
B) उपराष्ट्रपती
C) लोकसभा स्पीकर
D) मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: B) उपराष्ट्रपती
स्पष्टीकरण: कलम ६५ नुसार उपराष्ट्रपती कार्यवाहक राष्ट्रपती होतात.
प्रश्न १६
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) राष्ट्रपतींची पुनर्निवडणूक शक्य आहे
B) महाभियोग प्रक्रिया अत्यंत कठीण आहे
C) राष्ट्रपती थेट जनतेकडून निवडले जातात
D) राष्ट्रपती संसदेचा अविभाज्य भाग आहेत
योग्य उत्तर: C) राष्ट्रपती थेट जनतेकडून निवडले जातात
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींची निवड अप्रत्यक्ष पद्धतीने होते.
प्रश्न १७
कॅबिनेट म्हणजे काय?
A) संपूर्ण मंत्रीमंडळ
B) मंत्रीमंडळातील वरिष्ठ व महत्त्वाचे मंत्री
C) फक्त पंतप्रधान
D) राज्यमंत्री
योग्य उत्तर: B) मंत्रीमंडळातील वरिष्ठ व महत्त्वाचे मंत्री
स्पष्टीकरण: Cabinet हा मंत्रीमंडळाचा गाभा असून महत्त्वाचे निर्णय येथेच घेतले जातात.
प्रश्न १८
राष्ट्रपतींना संसदेचे अधिवेशन बोलावण्याचा व स्थगित करण्याचा अधिकार आहे का?
A) नाही
B) होय
C) फक्त लोकसभेचे
D) फक्त राज्यसभेचे
योग्य उत्तर: B) होय
स्पष्टीकरण: कलम ८५ नुसार राष्ट्रपती संसदेचे अधिवेशन बोलावतात, स्थगित करतात व लोकसभा विसर्जित करू शकतात.
प्रश्न १९
खालील जोड्या जुळवा:
| अधिकार / कर्तव्य | संबंधित व्यक्ती / संस्था |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) सामूहिक उत्तरदायित्व | 1) राष्ट्रपती |
| b) नाममात्र प्रमुख | 2) मंत्रीमंडळ |
| c) वास्तविक प्रमुख | 3) पंतप्रधान |
| d) महाभियोग | 4) राष्ट्रपती |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २०
पंतप्रधानांनी राजीनामा दिल्यास काय होते?
A) फक्त पंतप्रधान जातात
B) संपूर्ण मंत्रीमंडळ राजीनामा देते
C) राष्ट्रपती राजीनामा देतात
D) लोकसभा विसर्जित होतेच
योग्य उत्तर: B) संपूर्ण मंत्रीमंडळ राजीनामा देते
स्पष्टीकरण: सामूहिक उत्तरदायित्वाच्या तत्त्वानुसार पंतप्रधानांचा राजीनामा म्हणजे संपूर्ण मंत्रीमंडळाचा राजीनामा.
प्रश्न २१
राष्ट्रपतींची शपथ कोण देतो?
A) पंतप्रधान
B) सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
C) लोकसभा स्पीकर
D) उपराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींना मुख्य न्यायाधीश शपथ देतात.
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते राष्ट्रपतींचे विधायी अधिकार आहे?
A) फक्त युद्ध घोषणा
B) अध्यादेश काढणे (कलम १२३)
C) फक्त कर माफी
D) फक्त नियुक्त्या
योग्य उत्तर: B) अध्यादेश काढणे (कलम १२३)
स्पष्टीकरण: संसद सत्रात नसताना राष्ट्रपती अध्यादेश काढू शकतात.
प्रश्न २३
मंत्र्यांची नियुक्ती कोण करते?
A) पंतप्रधान थेट
B) राष्ट्रपती, पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने
C) लोकसभा
D) राज्यसभा
योग्य उत्तर: B) राष्ट्रपती, पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने
स्पष्टीकरण: कलम ७५ नुसार राष्ट्रपती पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने मंत्र्यांची नियुक्ती करतात.
प्रश्न २४
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
1. राष्ट्रपती संसदेचा भाग आहेत.
2. पंतप्रधान लोकसभेचे सदस्य असणे आवश्यक आहे.
3. मंत्री संसदेचे सदस्य नसतील तर ६ महिन्यांत सदस्य व्हावे लागते.
A) फक्त १ आणि ३
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि २
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: A) फक्त १ आणि ३
स्पष्टीकरण: पंतप्रधान राज्यसभेचेही सदस्य असू शकतात. मंत्री ६ महिन्यांत संसद सदस्य व्हावे लागते.
प्रश्न २५
राष्ट्रपतींना किती प्रकारचे Veto अधिकार आहेत?
A) १
B) २
C) ३
D) ४
योग्य उत्तर: C) ३
स्पष्टीकरण: Absolute Veto, Suspensive Veto आणि Pocket Veto असे तीन प्रकार आहेत.
प्रश्न २६
कलम ७८ कशाशी संबंधित आहे?
A) राष्ट्रपतींची निवड
B) पंतप्रधानांची कर्तव्ये (राष्ट्रपतींना माहिती देणे)
C) महाभियोग
D) उपराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) पंतप्रधानांची कर्तव्ये (राष्ट्रपतींना माहिती देणे)
स्पष्टीकरण: कलम ७८ नुसार पंतप्रधानांनी मंत्रीमंडळाचे निर्णय राष्ट्रपतींना कळवणे बंधनकारक आहे.
प्रश्न २७
खालीलपैकी कोणते चुकीचे आहे?
A) राष्ट्रपती नाममात्र प्रमुख
B) पंतप्रधान वास्तविक प्रमुख
C) मंत्रीमंडळ राष्ट्रपतींना उत्तरदायी
D) मंत्रीमंडळ लोकसभेला उत्तरदायी
योग्य उत्तर: C) मंत्रीमंडळ राष्ट्रपतींना उत्तरदायी
स्पष्टीकरण: मंत्रीमंडळ लोकसभेला सामूहिकरीत्या उत्तरदायी असते, राष्ट्रपतींना नाही.
प्रश्न २८
राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत कोणाच्या मतांना महत्त्व असते?
A) फक्त लोकसभा
B) लोकसभा + राज्यसभा + विधानसभा सदस्य
C) फक्त राज्यसभा
D) फक्त विधानसभा
योग्य उत्तर: B) लोकसभा + राज्यसभा + विधानसभा सदस्य
स्पष्टीकरण: Electoral College मध्ये संसदेच्या दोन्ही सभागृहे व राज्यांच्या विधानसभांचा समावेश असतो.
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) महाभियोग – कलम ५२ | सामूहिक उत्तरदायित्व – कलम ६१
B) महाभियोग – कलम ६१; सामूहिक उत्तरदायित्व – कलम ७५; राष्ट्रपती निवड – कलम ५४; सल्ला – कलम ७४
C) पंतप्रधान – थेट निवड
D) राष्ट्रपती – थेट निवड
योग्य उत्तर: B) महाभियोग – कलम ६१; सामूहिक उत्तरदायित्व – कलम ७५; राष्ट्रपती निवड – कलम ५४; सल्ला – कलम ७४
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. राष्ट्रपती – नाममात्र प्रमुख, अप्रत्यक्ष निवड, ५ वर्षे, महाभियोग
2. पंतप्रधान – वास्तविक प्रमुख, राष्ट्रपतींनी नियुक्त
3. मंत्रीमंडळ – लोकसभेला सामूहिक उत्तरदायी
4. कलम ७४ – सल्ला बंधनकारक | कलम ७८ – पंतप्रधानांची कर्तव्ये
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत. भारतीय संसदीय प्रणालीनुसार राष्ट्रपती नाममात्र व पंतप्रधान वास्तविक प्रमुख आहेत.
4. पुनरावलोकन
- राष्ट्रपती – नाममात्र प्रमुख, अप्रत्यक्ष निवड, ५ वर्षे, महाभियोग (कलम ६१)
- पंतप्रधान – वास्तविक कार्यकारी प्रमुख, राष्ट्रपतींनी नियुक्त
- मंत्रीमंडळ – लोकसभेला सामूहिक उत्तरदायी (कलम ७५)
- कलम ७४ – मंत्रीमंडळाचा सल्ला राष्ट्रपतींना बंधनकारक
- कलम ७८ – पंतप्रधानांनी राष्ट्रपतींना माहिती देणे
- अध्यादेश – कलम १२३ | आपत्कालीन अधिकार – ३५२, ३५६, ३६०
- उपराष्ट्रपती – कार्यवाहक राष्ट्रपती होतात
5. संबंधित प्रश्नसंच
- केंद्र व राज्य संबंध – 30 प्रश्न (भाग 5)
- मूलभूत हक्क – 30 प्रश्न (भाग 3)
- घटनेची ठळक वैशिष्ट्ये – 30 प्रश्न (भाग 2)
- राज्यपाल, मुख्यमंत्री व राज्य मंत्रीमंडळ – येणारा भाग
- संसद (लोकसभा व राज्यसभा) – येणारा भाग
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: