भारतीय राज्यघटना | राज्य विधीमंडळ (विधानसभा व विधानपरिषद) – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 9)
1. Topic ची माहिती
या प्रश्नसंचामध्ये भारतीय राज्यघटनेतील राज्य विधीमंडळावर आधारित 30 महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. विधानसभा व विधानपरिषद ही राज्यांच्या विधायी व्यवस्थेची दोन सभागृहे आहेत. त्यांची रचना, सदस्य संख्या, कार्यकाळ, अधिकार, विशेषाधिकार तसेच कलम १६८ ते २१२ यांसारख्या तरतुदींचा अभ्यास येथे करता येईल. महाराष्ट्रासारख्या द्विसदनीय राज्यांचा विशेष संदर्भ देण्यात आला आहे. हे प्रश्न MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व परीक्षा, PSI, STI, ASO तसेच महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त ठरू शकतात.
2. Notes – राज्य विधीमंडळ (विधानसभा व विधानपरिषद)
राज्य विधीमंडळाची रचना:
- कलम १६८ – राज्यपाल + विधानसभा + विधानपरिषद (जर असेल तर)
- बहुतांश राज्ये एकसदनीय (फक्त विधानसभा)
- द्विसदनीय राज्ये: महाराष्ट्र, कर्नाटक, उत्तर प्रदेश, बिहार, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा
विधानसभा (Legislative Assembly):
- थेट निवडणूक, ५ वर्षे कार्यकाळ
- अध्यक्ष – स्पीकर
- अधिक शक्तिशाली (अर्थ विधेयक, अविश्वास प्रस्ताव)
- कमाल सदस्य संख्या – ५००, किमान – ६०
विधानपरिषद (Legislative Council):
- स्थायी सभागृह, ६ वर्षे कार्यकाळ
- १/३ सदस्य दर २ वर्षांनी निवृत्त
- सदस्य संख्या – विधानसभेच्या एकूण सदस्यांच्या १/३ पेक्षा जास्त नाही
- सभापती – Chairman
महत्त्वाची कलमे: १६८ (रचना), १७० (विधानसभा), १७१ (विधानपरिषद), १७४ (अधिवेशन), १९८ (अर्थ विधेयक), २१३ (अध्यादेश)
3. प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
राज्य विधीमंडळाची रचना कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १६८
B) कलम १७०
C) कलम १७१
D) कलम १७४
योग्य उत्तर: A) कलम १६८
स्पष्टीकरण: कलम १६८ नुसार राज्य विधीमंडळ = राज्यपाल + विधानसभा + विधानपरिषद (जर असेल तर).
प्रश्न २
भारतात सध्या किती राज्यांत विधानपरिषद आहे?
A) ४
B) ५
C) ६
D) ७
योग्य उत्तर: C) ६
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र, कर्नाटक, उत्तर प्रदेश, बिहार, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा या सहा राज्यांत विधानपरिषद आहे.
प्रश्न ३
विधानसभेचा सामान्य कार्यकाळ किती वर्षे असतो?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) स्थायी
योग्य उत्तर: B) ५ वर्षे
स्पष्टीकरण: विधानसभेचा सामान्य कार्यकाळ ५ वर्षे असतो.
प्रश्न ४
विधानपरिषदेचे सदस्य किती वर्षे पदावर राहतात?
A) ४ वर्षे
B) ५ वर्षे
C) ६ वर्षे
D) आजीवन
योग्य उत्तर: C) ६ वर्षे
स्पष्टीकरण: विधानपरिषद सदस्य ६ वर्षे पदावर राहतात आणि दर २ वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
प्रश्न ५
विधानपरिषदेची सदस्य संख्या विधानसभेच्या किती प्रमाणात असू शकते?
A) १/२
B) १/३
C) १/४
D) समान
योग्य उत्तर: B) १/३
स्पष्टीकरण: विधानपरिषदेची सदस्य संख्या विधानसभेच्या एकूण सदस्यांच्या १/३ पेक्षा जास्त असू शकत नाही.
प्रश्न ६
विधानसभेचा अध्यक्ष कोण असतो?
A) सभापती
B) स्पीकर
C) राज्यपाल
D) मुख्यमंत्री
योग्य उत्तर: B) स्पीकर
स्पष्टीकरण: विधानसभेचा अध्यक्ष स्पीकर असतो.
प्रश्न ७
अर्थ विधेयक राज्य विधीमंडळात कोणत्या सभागृहात प्रथम मांडता येते?
A) विधानपरिषद
B) विधानसभा
C) दोन्हीकडे
D) राज्यपालांकडे
योग्य उत्तर: B) विधानसभा
स्पष्टीकरण: अर्थ विधेयक फक्त विधानसभेतच प्रथम मांडता येते.
प्रश्न ८
विधानपरिषदेबाबत अर्थ विधेयकासाठी किती कालावधी असतो?
A) १४ दिवस
B) १ महिना
C) ३ महिने
D) ६ महिने
योग्य उत्तर: A) १४ दिवस
स्पष्टीकरण: विधानपरिषदेला अर्थ विधेयक १४ दिवसांत परत करावे लागते.
प्रश्न ९
खालील जोड्या जुळवा:
| सभागृह | वैशिष्ट्य |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) विधानसभा | 1) स्थायी, ६ वर्षे |
| b) विधानपरिषद | 2) थेट निवड, ५ वर्षे |
| c) स्पीकर | 3) विधानसभा |
| d) सभापती | 4) विधानपरिषद |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न १०
महाराष्ट्र विधानसभेची सदस्य संख्या किती आहे?
A) २८८
B) २९०
C) २८८ + १
D) ३००
योग्य उत्तर: A) २८८
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र विधानसभेत २८८ निवडून आलेले सदस्य आहेत.
प्रश्न ११
विधानपरिषद निर्माण किंवा रद्द कोण करू शकते?
A) राज्य सरकार
B) संसद
C) राज्यपाल
D) राष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) संसद
स्पष्टीकरण: कलम १६९ नुसार संसद एखाद्या राज्यात विधानपरिषद निर्माण किंवा रद्द करू शकते.
प्रश्न १२
विधानसभा विसर्जित कोण करू शकतो?
A) स्पीकर
B) राज्यपाल
C) मुख्यमंत्री
D) राष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) राज्यपाल
स्पष्टीकरण: राज्यपाल मुख्यमंत्र्यांच्या सल्ल्याने विधानसभा विसर्जित करू शकतात.
प्रश्न १३
अविश्वास प्रस्ताव कोणत्या सभागृहात मांडता येतो?
A) विधानपरिषद
B) विधानसभा
C) दोन्हीकडे
D) कुठेही नाही
योग्य उत्तर: B) विधानसभा
स्पष्टीकरण: अविश्वास प्रस्ताव फक्त विधानसभेतच मांडता येतो.
प्रश्न १४
विधानपरिषद सदस्य होण्यासाठी किमान वय किती असावे?
A) २५ वर्षे
B) ३० वर्षे
C) ३५ वर्षे
D) २१ वर्षे
योग्य उत्तर: B) ३० वर्षे
स्पष्टीकरण: विधानपरिषद सदस्यत्वासाठी किमान वय ३० वर्षे आहे.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) विधानसभा थेट निवडून येते
B) विधानपरिषद स्थायी सभागृह आहे
C) विधानपरिषद पूर्णपणे विसर्जित होते
D) विधानसभा अधिक शक्तिशाली आहे
योग्य उत्तर: C) विधानपरिषद पूर्णपणे विसर्जित होते
स्पष्टीकरण: विधानपरिषद कधीही पूर्णपणे विसर्जित होत नाही.
प्रश्न १६
विधानसभा सदस्य होण्यासाठी किमान वय किती?
A) २१ वर्षे
B) २५ वर्षे
C) ३० वर्षे
D) ३५ वर्षे
योग्य उत्तर: B) २५ वर्षे
स्पष्टीकरण: विधानसभा सदस्यत्वासाठी किमान वय २५ वर्षे आहे.
प्रश्न १७
महाराष्ट्र विधानपरिषदेची सदस्य संख्या किती आहे?
A) ७८
B) ७०
C) ९०
D) ६०
योग्य उत्तर: A) ७८
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र विधानपरिषदेत एकूण ७८ सदस्य आहेत.
प्रश्न १८
राज्य विधीमंडळाचे अधिवेशन बोवणे व स्थगित करणे कोणाच्या अधिकारात आहे?
A) स्पीकर
B) राज्यपाल
C) मुख्यमंत्री
D) सभापती
योग्य उत्तर: B) राज्यपाल
स्पष्टीकरण: कलम १७४ नुसार राज्यपाल विधीमंडळाचे अधिवेशन बोलावतात व स्थगित करतात.
प्रश्न १९
खालील जोड्या जुळवा:
| विषय | कलम |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) विधीमंडळ रचना | 1) १९८ |
| b) अर्थ विधेयक | 2) १६८ |
| c) अधिवेशन | 3) १७४ |
| d) अध्यादेश | 4) २१३ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २०
विधानपरिषद रद्द करण्यासाठी कोणती प्रक्रिया आहे?
A) फक्त राज्य सरकारचा निर्णय
B) विधानसभेचा ठराव + संसदेचा कायदा
C) फक्त राज्यपालांचा आदेश
D) जनमत संग्रह
योग्य उत्तर: B) विधानसभेचा ठराव + संसदेचा कायदा
स्पष्टीकरण: विधानसभा ठराव करते व त्यानंतर संसद कायदा करते (कलम १६९).
प्रश्न २१
विधानसभेची किमान सदस्य संख्या किती असू शकते?
A) ४०
B) ६०
C) ७०
D) १००
योग्य उत्तर: B) ६०
स्पष्टीकरण: विधानसभेची किमान सदस्य संख्या ६० आहे (काही अपवाद वगळता).
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते विधानसभेचे विशेष अधिकार आहे?
A) फक्त चर्चा
B) अविश्वास प्रस्ताव, अर्थ विधेयक, मंत्रीमंडळ पाडणे
C) फक्त प्रश्न विचारणे
D) फक्त नामनिर्देशन
योग्य उत्तर: B) अविश्वास प्रस्ताव, अर्थ विधेयक, मंत्रीमंडळ पाडणे
स्पष्टीकरण: विधानसभा अधिक शक्तिशाली आहे कारण ती मंत्रीमंडळाला उत्तरदायी ठेवते.
प्रश्न २३
विधानपरिषदेचे सदस्य कसे निवडले जातात?
A) फक्त थेट निवडणूक
B) अप्रत्यक्ष पद्धतीने (स्थानिक स्वराज्य, पदवीधर, शिक्षक इ.)
C) फक्त नामनिर्देशन
D) फक्त विधानसभेतून
योग्य उत्तर: B) अप्रत्यक्ष पद्धतीने (स्थानिक स्वराज्य, पदवीधर, शिक्षक इ.)
स्पष्टीकरण: विधानपरिषद सदस्य विविध निर्वाचक गणांमधून अप्रत्यक्ष पद्धतीने निवडले जातात.
प्रश्न २४
राज्यपालांना अध्यादेश काढण्याचा अधिकार कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १२३
B) कलम २१३
C) कलम ३५६
D) कलम १६३
योग्य उत्तर: B) कलम २१३
स्पष्टीकरण: विधीमंडळ सत्रात नसताना राज्यपाल अध्यादेश काढू शकतात.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
1. विधानसभा थेट निवडून येते
2. विधानपरिषद स्थायी सभागृह आहे
3. सर्व राज्यांत विधानपरिषद आहे
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: फक्त ६ राज्यांत विधानपरिषद आहे.
प्रश्न २६
विधानसभा स्पीकरची निवड कोण करतो?
A) राज्यपाल
B) विधानसभा सदस्य
C) मुख्यमंत्री
D) राष्ट्रपती
योग्य उत्तर: B) विधानसभा सदस्य
स्पष्टीकरण: स्पीकरची निवड विधानसभेच्या सदस्यांकडून होते.
प्रश्न २७
द्विसदनीय राज्य विधीमंडळ असलेले राज्य कोणते?
A) गुजरात
B) महाराष्ट्र
C) राजस्थान
D) मध्य प्रदेश
योग्य उत्तर: B) महाराष्ट्र
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र हे द्विसदनीय विधीमंडळ असलेले राज्य आहे.
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| सभागृह / पद | वैशिष्ट्य |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) विधानसभा | 1) ६ वर्षे, स्थायी |
| b) विधानपरिषद | 2) ५ वर्षे, थेट निवड |
| c) स्पीकर | 3) विधानसभा |
| d) सभापती | 4) विधानपरिषद |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
योग्य उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
स्पष्टीकरण: योग्य जुळवणी वरीलप्रमाणे आहे.
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) अर्थ विधेयक – विधानपरिषद प्रथम | विधानपरिषद – सर्व राज्यांत
B) अर्थ विधेयक – विधानसभा प्रथम; विधानपरिषद – फक्त ६ राज्ये; विधानसभा – ५ वर्षे; विधानपरिषद – स्थायी
C) विधानसभा – स्थायी
D) विधानपरिषद – थेट निवड
योग्य उत्तर: B) अर्थ विधेयक – विधानसभा प्रथम; विधानपरिषद – फक्त ६ राज्ये; विधानसभा – ५ वर्षे; विधानपरिषद – स्थायी
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. राज्य विधीमंडळ = राज्यपाल + विधानसभा + विधानपरिषद (जर असेल तर)
2. विधानसभा – थेट, ५ वर्षे, स्पीकर | विधानपरिषद – स्थायी, ६ वर्षे
3. अर्थ विधेयक – विधानसभा प्रथम, परिषद १४ दिवस
4. महाराष्ट्र, कर्नाटक, UP, बिहार, आंध्र, तेलंगणा – द्विसदनीय
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
योग्य उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत. विधानसभा अधिक शक्तिशाली सभागृह आहे.
4. पुनरावलोकन
- राज्य विधीमंडळ = राज्यपाल + विधानसभा + विधानपरिषद (कलम १६८)
- विधानसभा – थेट निवड, ५ वर्षे, स्पीकर, अधिक शक्तिशाली
- विधानपरिषद – स्थायी, ६ वर्षे, १/३ दर २ वर्षांनी निवृत्त
- फक्त ६ राज्यांत विधानपरिषद (महाराष्ट्र सहित)
- अर्थ विधेयक – विधानसभा प्रथम, परिषद १४ दिवस
- अविश्वास प्रस्ताव – फक्त विधानसभेत
- कलम १६९ – संसद विधानपरिषद निर्माण/रद्द करू शकते
5. संबंधित प्रश्नसंच
- संसद (लोकसभा व राज्यसभा) – 30 प्रश्न (भाग 8)
- राज्यपाल, मुख्यमंत्री व राज्य मंत्रीमंडळ – 30 प्रश्न (भाग 7)
- राष्ट्रपती, पंतप्रधान व केंद्रीय मंत्रीमंडळ – 30 प्रश्न (भाग 6)
- न्यायमंडळ (सर्वोच्च व उच्च न्यायालय) – येणारा भाग
- स्थानिक स्वराज्य संस्था – येणारा भाग
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: