अर्ज प्रक्रिया, वेळ मर्यादा आणि फी
1. माहिती मागण्याची प्रक्रिया (कलम ६)
- नागरिकाने जन माहिती अधिकारी (PIO) कडे अर्ज करावा.
- अर्ज लेखी स्वरूपात किंवा इलेक्ट्रॉनिक माध्यमातून करता येतो.
- अर्जामध्ये मागितलेली माहिती स्पष्टपणे लिहावी.
- अर्जदाराला कारण सांगण्याची गरज नाही.
2. अर्ज कुठे करावा?
- संबंधित सार्वजनिक प्राधिकरणाच्या जन माहिती अधिकाऱ्याकडे.
- जर योग्य अधिकारी माहित नसेल तर संबंधित विभागाकडे अर्ज करता येतो.
3. वेळ मर्यादा (कलम ७)
- सामान्य माहिती: ३० दिवस
- व्यक्तीच्या जीवनाशी किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित माहिती: ४८ तास
- PIO ने वेळेत उत्तर न दिल्यास माहिती नाकारली आहे असे मानले जाते.
4. फी (Fees)
- अर्ज फी: सामान्यतः ₹१० (BPL कार्डधारकांना सूट)
- माहिती पुरविल्याबद्दल अतिरिक्त फी (प्रत्येक पानासाठी, CD/DVD साठी वेगळी)
- BPL (Below Poverty Line) कार्डधारकांना अर्ज फी भरावी लागत नाही.
5. जन माहिती अधिकारी (PIO) ची जबाबदारी
- अर्ज स्वीकारणे
- माहिती उपलब्ध करून देणे
- माहिती नसल्यास योग्य अधिकाऱ्याकडे पाठवणे
- नाकारल्यास कारणे सांगणे
- अर्जदाराला मदत करणे (कलम ५ आणि ६)
6. सहाय्यक जन माहिती अधिकारी (APIO)
- कलम ५ नुसार नेमला जातो.
- अर्ज स्वीकारून PIO कडे पाठवतो.
7. तृतीय पक्ष माहिती (कलम ११)
- जर माहिती तृतीय पक्षाशी संबंधित असेल तर PIO तृतीय पक्षाला नोटीस देतो.
- तृतीय पक्षाला हरकतीची संधी दिली जाते.
8. माहिती नाकारल्यास
- PIO ने लेखी स्वरूपात कारणे सांगावीत.
- अर्जदाराला अपील करण्याचा अधिकार आहे (भाग ३ मध्ये तपशील).
9. महत्त्वाचे मुद्दे
- अर्जदाराला कारण सांगण्याची गरज नाही.
- माहिती देणे हा नियम, नाकारणे हा अपवाद.
- वेळेत उत्तर न मिळाल्यास अपील करता येते.
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
RTI अंतर्गत माहिती मागण्यासाठी अर्ज कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम ३
B) कलम ६
C) कलम ७
D) कलम ८
उत्तर: B) कलम ६
स्पष्टीकरण: कलम ६ मध्ये माहिती मागण्याची प्रक्रिया दिली आहे.
प्रश्न २
सामान्य माहिती किती दिवसांत द्यावी लागते?
A) १५ दिवस
B) ३० दिवस
C) ४५ दिवस
D) ६० दिवस
उत्तर: B) ३० दिवस
स्पष्टीकरण: कलम ७ नुसार सामान्य माहिती ३० दिवसांत द्यावी लागते.
प्रश्न ३
व्यक्तीच्या जीवनाशी संबंधित माहिती किती वेळेत द्यावी लागते?
A) २४ तास
B) ४८ तास
C) ७ दिवस
D) १५ दिवस
उत्तर: B) ४८ तास
स्पष्टीकरण: जीवनाशी किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित माहिती ४८ तासांत द्यावी लागते.
प्रश्न ४
RTI अर्ज फी सामान्यतः किती आहे?
A) ₹५
B) ₹१०
C) ₹२०
D) ₹५०
उत्तर: B) ₹१०
स्पष्टीकरण: सामान्य अर्ज फी ₹१० आहे.
प्रश्न ५
BPL कार्डधारकांना अर्ज फी भरावी लागते का?
A) होय
B) नाही
C) फक्त अर्धी
D) फक्त शहरी भागात
उत्तर: B) नाही
स्पष्टीकरण: BPL कार्डधारकांना अर्ज फी भरावी लागत नाही.
प्रश्न ६
जन माहिती अधिकारी (PIO) ची मुख्य जबाबदारी काय आहे?
A) फक्त अर्ज नाकारणे
B) माहिती उपलब्ध करून देणे
C) फक्त दंड आकारणे
D) फक्त अपील ऐकणे
उत्तर: B) माहिती उपलब्ध करून देणे
स्पष्टीकरण: PIO ची मुख्य जबाबदारी माहिती देणे आहे.
प्रश्न ७
अर्जदाराला माहिती मागताना कारण सांगावे लागते का?
A) होय
B) नाही
C) फक्त काही प्रकरणांत
D) फक्त सरकारी कर्मचाऱ्यांना
उत्तर: B) नाही
स्पष्टीकरण: अर्जदाराला कारण सांगण्याची गरज नाही.
प्रश्न ८
सहाय्यक जन माहिती अधिकारी (APIO) कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम ४
B) कलम ५
C) कलम ६
D) कलम ७
उत्तर: B) कलम ५
स्पष्टीकरण: APIO ची तरतूद कलम ५ मध्ये आहे.
प्रश्न ९
PIO ने वेळेत उत्तर न दिल्यास काय होते?
A) काहीच होत नाही
B) माहिती नाकारली आहे असे मानले जाते
C) अर्ज रद्द होतो
D) अर्जदाराला दंड होतो
उत्तर: B) माहिती नाकारली आहे असे मानले जाते
स्पष्टीकरण: वेळेत उत्तर न मिळाल्यास नाकारले आहे असे मानले जाते आणि अपील करता येते.
प्रश्न १०
तृतीय पक्ष माहितीबाबत कोणत्या कलमात तरतूद आहे?
A) कलम ८
B) कलम ११
C) कलम ७
D) कलम ६
उत्तर: B) कलम ११
स्पष्टीकरण: तृतीय पक्ष माहितीबाबत कलम ११ मध्ये तरतूद आहे.
प्रश्न ११
अर्ज कोणत्या स्वरूपात करता येतो?
A) फक्त कागदी
B) लेखी किंवा इलेक्ट्रॉनिक
C) फक्त तोंडी
D) फक्त पोस्टाने
उत्तर: B) लेखी किंवा इलेक्ट्रॉनिक
स्पष्टीकरण: अर्ज लेखी किंवा इलेक्ट्रॉनिक माध्यमातून करता येतो.
प्रश्न १२
PIO ने माहिती नाकारल्यास काय करावे लागते?
A) तोंडी सांगावे
B) लेखी स्वरूपात कारणे सांगावीत
C) काहीच सांगण्याची गरज नाही
D) फक्त दंड आकारावा
उत्तर: B) लेखी स्वरूपात कारणे सांगावीत
स्पष्टीकरण: नाकारल्यास लेखी कारणे देणे बंधनकारक आहे.
प्रश्न १३
माहिती पुरविल्याबद्दल अतिरिक्त फी कोण ठरवते?
A) अर्जदार
B) संबंधित सरकार / नियम
C) कोर्ट
D) पोलीस
उत्तर: B) संबंधित सरकार / नियम
स्पष्टीकरण: अतिरिक्त फी नियमांनुसार आकारली जाते.
प्रश्न १४
APIO ची मुख्य जबाबदारी काय आहे?
A) माहिती देणे
B) अर्ज स्वीकारून PIO कडे पाठवणे
C) दंड आकारणे
D) अपील ऐकणे
उत्तर: B) अर्ज स्वीकारून PIO कडे पाठवणे
स्पष्टीकरण: APIO अर्ज स्वीकारून योग्य PIO कडे पाठवतो.
प्रश्न १५
RTI अर्ज करताना अर्जदाराला काय लिहावे लागते?
A) संपूर्ण जीवनचरित्र
B) मागितलेली माहिती स्पष्टपणे
C) राजकीय मत
D) उत्पन्नाचा दाखला
उत्तर: B) मागितलेली माहिती स्पष्टपणे
स्पष्टीकरण: अर्जामध्ये मागितलेली माहिती स्पष्ट असावी.
प्रश्न १६
जर अर्ज चुकीच्या अधिकाऱ्याकडे गेला तर काय होते?
A) अर्ज रद्द होतो
B) PIO ने योग्य अधिकाऱ्याकडे पाठवावा
C) अर्जदाराला दंड होतो
D) काहीच होत नाही
उत्तर: B) PIO ने योग्य अधिकाऱ्याकडे पाठवावा
स्पष्टीकरण: PIO ने अर्ज योग्य ठिकाणी पाठवण्याची जबाबदारी आहे.
प्रश्न १७
४८ तासांची मर्यादा कोणत्या माहितीसाठी आहे?
A) सर्व माहिती
B) जीवनाशी किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित माहिती
C) फक्त आर्थिक माहिती
D) फक्त शिक्षणविषयक
उत्तर: B) जीवनाशी किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित माहिती
स्पष्टीकरण: जीवनाशी संबंधित माहिती ४८ तासांत द्यावी लागते.
प्रश्न १८
PIO ने अर्जदाराला मदत करावी का?
A) नाही
B) होय, कलम ५ आणि ६ नुसार
C) फक्त काही प्रकरणांत
D) फक्त पैसे दिल्यास
उत्तर: B) होय, कलम ५ आणि ६ नुसार
स्पष्टीकरण: PIO ने अर्जदाराला मदत करणे अपेक्षित आहे.
प्रश्न १९
माहिती नाकारण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
A) फक्त मंत्री
B) PIO (कायद्यातील तरतुदीनुसार)
C) कोणालाच नाही
D) फक्त मुख्यमंत्री
उत्तर: B) PIO (कायद्यातील तरतुदीनुसार)
स्पष्टीकरण: PIO कलम ८ आणि इतर तरतुदींनुसार माहिती नाकारू शकतो.
प्रश्न २०
RTI अर्ज फी भरण्याची पद्धत काय असू शकते?
A) फक्त रोख
B) रोख, कोर्ट फी स्टॅम्प, बँक ड्राफ्ट, ऑनलाइन
C) फक्त चेक
D) फक्त ऑनलाइन
उत्तर: B) रोख, कोर्ट फी स्टॅम्प, बँक ड्राफ्ट, ऑनलाइन
स्पष्टीकरण: विविध माध्यमांतून फी भरता येते.
प्रश्न २१
तृतीय पक्षाला नोटीस देण्याची जबाबदारी कोणाची?
A) अर्जदार
B) PIO
C) कोर्ट
D) पोलीस
उत्तर: B) PIO
स्पष्टीकरण: कलम ११ नुसार PIO तृतीय पक्षाला नोटीस देतो.
प्रश्न २२
माहिती देताना PIO ने काय लक्षात ठेवावे?
A) जास्तीत जास्त गोपनीयता
B) जास्तीत जास्त माहिती उघड करणे
C) फक्त नाकारणे
D) फक्त विलंब करणे
उत्तर: B) जास्तीत जास्त माहिती उघड करणे
स्पष्टीकरण: Maximum Disclosure हे तत्त्व आहे.
प्रश्न २३
अर्जदाराने अर्जामध्ये काय टाळावे?
A) स्पष्ट माहिती
B) अस्पष्ट आणि खूप व्यापक मागणी
C) नाव लिहिणे
D) पत्ता लिहिणे
उत्तर: B) अस्पष्ट आणि खूप व्यापक मागणी
स्पष्टीकरण: माहिती स्पष्ट आणि विशिष्ट असावी.
प्रश्न २४
PIO ने माहिती दिल्यानंतर अर्जदाराला काय मिळते?
A) फक्त तोंडी माहिती
B) मागितलेली माहिती (कागद/इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात)
C) फक्त नकार
D) फक्त दंड
उत्तर: B) मागितलेली माहिती (कागद/इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात)
स्पष्टीकरण: माहिती योग्य स्वरूपात दिली जाते.
प्रश्न २५
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) कलम ६ – वेळ मर्यादा | कलम ७ – अर्ज प्रक्रिया
B) कलम ६ – अर्ज प्रक्रिया; कलम ७ – वेळ मर्यादा; कलम ५ – APIO
C) कलम ११ – फी
D) कलम ७ – तृतीय पक्ष
उत्तर: B) कलम ६ – अर्ज प्रक्रिया; कलम ७ – वेळ मर्यादा; कलम ५ – APIO
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २६
RTI प्रक्रिया सुरू करण्यासाठी पहिले पाऊल काय?
A) कोर्टात जाणे
B) PIO कडे अर्ज करणे
C) मंत्र्यांना पत्र लिहिणे
D) वर्तमानपत्रात बातमी देणे
उत्तर: B) PIO कडे अर्ज करणे
स्पष्टीकरण: पहिले पाऊल म्हणजे PIO कडे अर्ज करणे.
प्रश्न २७
माहिती नाकारल्याचे कारण कोणत्या स्वरूपात द्यावे लागते?
A) तोंडी
B) लेखी
C) फक्त SMS
D) गरज नाही
उत्तर: B) लेखी
स्पष्टीकरण: नाकारल्यास लेखी कारणे देणे बंधनकारक आहे.
प्रश्न २८
BPL कार्डधारकांना कोणती सूट मिळते?
A) माहिती मिळत नाही
B) अर्ज फी भरावी लागत नाही
C) फक्त अर्धी माहिती
D) फक्त १५ दिवस
उत्तर: B) अर्ज फी भरावी लागत नाही
स्पष्टीकरण: BPL कार्डधारकांना अर्ज फी माफ आहे.
प्रश्न २९
PIO ने अर्ज स्वीकारल्यानंतर काय करावे?
A) थेट नाकारावे
B) तपासून माहिती द्यावी किंवा नाकारावी
C) अर्ज फेकून द्यावा
D) अर्जदाराला बोलावून घ्यावे
उत्तर: B) तपासून माहिती द्यावी किंवा नाकारावी
स्पष्टीकरण: PIO ने योग्य प्रक्रिया अनुसरावी.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. अर्ज प्रक्रिया – कलम ६
2. वेळ मर्यादा – ३० दिवस (सामान्य)
3. अर्ज फी – ₹१०
4. BPL ला फी माफ
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- अर्ज प्रक्रिया – कलम ६
- वेळ मर्यादा – ३० दिवस (सामान्य), ४८ तास (जीवन/स्वातंत्र्य)
- अर्ज फी – ₹१० (BPL ला माफ)
- PIO – माहिती देणे ही मुख्य जबाबदारी
- APIO – कलम ५
- तृतीय पक्ष – कलम ११
- कारण सांगण्याची गरज नाही
- नाकारल्यास लेखी कारणे आवश्यक
निष्कर्ष
अर्ज प्रक्रिया, वेळ मर्यादा आणि फी या बाबी RTI कायद्याच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. धडा वाचून प्रश्न सोडवल्यास प्रक्रिया स्पष्ट होईल आणि पुढील भाग (अपील व दंड) समजण्यास सोपे जाईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: