सार्वजनिक वित्त (Public Finance)
1. सार्वजनिक वित्त म्हणजे काय?
सार्वजनिक वित्त म्हणजे सरकारच्या उत्पन्नाची आणि खर्चाची व्यवस्था. यात सरकार कसे पैसे गोळा करते आणि कसे खर्च करते याचा अभ्यास केला जातो.
2. सार्वजनिक वित्तचे मुख्य घटक:
- सार्वजनिक उत्पन्न (Public Revenue)
- सार्वजनिक खर्च (Public Expenditure)
- सार्वजनिक ऋण (Public Debt)
- वित्तीय प्रशासन (Financial Administration)
3. बजेट (Budget):
- सरकारच्या अपेक्षित उत्पन्नाची आणि खर्चाची वार्षिक योजना.
- भारतात अर्थसंकल्प सामान्यतः 1 फेब्रुवारीला सादर केला जातो.
- बजेट दोन भागांत विभागले जाते:
- महसूल बजेट (Revenue Budget)
- भांडवली बजेट (Capital Budget)
4. महसूल उत्पन्न आणि भांडवली उत्पन्न:
- महसूल उत्पन्न: कर, शुल्क, दंड, व्याज इ. (परत न करावयाचे)
- भांडवली उत्पन्न: कर्ज, मालमत्ता विक्री, वसुली इ.
5. करांचे प्रकार:
- प्रत्यक्ष कर (Direct Tax): आयकर, कॉर्पोरेट कर (भार थेट व्यक्ती/कंपनीवर)
- अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax): GST, सीमा शुल्क (भार दुसऱ्यावर टाकता येतो)
6. GST (वस्तू व सेवा कर):
- 1 जुलै 2017 पासून लागू.
- एक देश, एक कर ही संकल्पना.
- CGST, SGST, IGST असे प्रकार.
7. महत्वाच्या तुटी (Deficits):
- राजकोषीय तूट (Fiscal Deficit): एकूण खर्च – एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळता)
- महसूल तूट (Revenue Deficit): महसूल खर्च – महसूल उत्पन्न
- प्राथमिक तूट (Primary Deficit): राजकोषीय तूट – व्याज देयके
8. सार्वजनिक खर्च:
- विकसनशील खर्च (Development Expenditure)
- अविकसनशील खर्च (Non-Development Expenditure)
- योजना खर्च आणि नियोजनातीर खर्च
9. वित्त आयोग (Finance Commission):
- राज्यघटनेच्या कलम 280 अंतर्गत.
- केंद्र आणि राज्ये यांच्यातील कर वाटप ठरवतो.
- प्रत्येक 5 वर्षांनी नेमला जातो.
- सध्या 16वा वित्त आयोग कार्यरत आहे.
10. FRBM कायदा:
- Fiscal Responsibility and Budget Management Act, 2003.
- राजकोषीय शिस्त पाळण्यासाठी.
- राजकोषीय तूट नियंत्रित करण्याचे लक्ष्य.
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
सार्वजनिक वित्त कशाचा अभ्यास करते?
A) फक्त खासगी कंपन्यांचा
B) सरकारच्या उत्पन्न आणि खर्चाचा
C) फक्त बँकांचा
D) फक्त शेअर बाजाराचा
उत्तर: B) सरकारच्या उत्पन्न आणि खर्चाचा
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक वित्त म्हणजे सरकारच्या उत्पन्नाची आणि खर्चाची व्यवस्था.
प्रश्न २
भारतात अर्थसंकल्प सामान्यतः कोणत्या महिन्यात सादर केला जातो?
A) मार्च
B) फेब्रुवारी
C) एप्रिल
D) जानेवारी
उत्तर: B) फेब्रुवारी
स्पष्टीकरण: सामान्यतः 1 फेब्रुवारीला अर्थसंकल्प सादर केला जातो.
प्रश्न ३
बजेटचे दोन मुख्य भाग कोणते आहेत?
A) प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष
B) महसूल बजेट आणि भांडवली बजेट
C) योजना आणि नियोजनातीर
D) केंद्र आणि राज्य
उत्तर: B) महसूल बजेट आणि भांडवली बजेट
स्पष्टीकरण: बजेट महसूल आणि भांडवली अशा दोन भागांत विभागले जाते.
प्रश्न ४
खालीलपैकी कोणते महसूल उत्पन्न आहे?
A) कर्ज
B) आयकर
C) मालमत्ता विक्री
D) वसुली
उत्तर: B) आयकर
स्पष्टीकरण: कर हे महसूल उत्पन्नात येतात. कर्ज हे भांडवली उत्पन्न आहे.
प्रश्न ५
प्रत्यक्ष कर कोणता आहे?
A) GST
B) आयकर
C) सीमा शुल्क
D) उत्पादन शुल्क
उत्तर: B) आयकर
स्पष्टीकरण: आयकर हा प्रत्यक्ष कर आहे. GST अप्रत्यक्ष कर आहे.
प्रश्न ६
अप्रत्यक्ष कर कोणता आहे?
A) कॉर्पोरेट कर
B) आयकर
C) GST
D) संपत्ती कर
उत्तर: C) GST
स्पष्टीकरण: GST हा अप्रत्यक्ष कर आहे.
प्रश्न ७
GST कधी लागू झाला?
A) 1 जानेवारी 2017
B) 1 जुलै 2017
C) 1 एप्रिल 2017
D) 1 ऑक्टोबर 2017
उत्तर: B) 1 जुलै 2017
स्पष्टीकरण: GST 1 जुलै 2017 पासून लागू झाला.
प्रश्न ८
राजकोषीय तूट (Fiscal Deficit) म्हणजे काय?
A) महसूल खर्च – महसूल उत्पन्न
B) एकूण खर्च – एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळता)
C) फक्त व्याज देयके
D) फक्त भांडवली खर्च
उत्तर: B) एकूण खर्च – एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळता)
स्पष्टीकरण: राजकोषीय तूट ही सर्वात महत्त्वाची तूट मानली जाते.
प्रश्न ९
महसूल तूट (Revenue Deficit) म्हणजे काय?
A) एकूण खर्च – एकूण उत्पन्न
B) महसूल खर्च – महसूल उत्पन्न
C) राजकोषीय तूट – व्याज
D) भांडवली खर्च – भांडवली उत्पन्न
उत्तर: B) महसूल खर्च – महसूल उत्पन्न
स्पष्टीकरण: महसूल तूट महसूल खात्यातील तुटी दर्शवते.
प्रश्न १०
प्राथमिक तूट (Primary Deficit) कशी काढतात?
A) राजकोषीय तूट + व्याज
B) राजकोषीय तूट – व्याज देयके
C) महसूल तूट – व्याज
D) एकूण तूट – कर
उत्तर: B) राजकोषीय तूट – व्याज देयके
स्पष्टीकरण: प्राथमिक तूट = राजकोषीय तूट – व्याज देयके.
प्रश्न ११
वित्त आयोग कोणत्या कलमांतर्गत नेमला जातो?
A) कलम 280
B) कलम 365
C) कलम 356
D) कलम 370
उत्तर: A) कलम 280
स्पष्टीकरण: वित्त आयोग राज्यघटनेच्या कलम 280 अंतर्गत नेमला जातो.
प्रश्न १२
वित्त आयोग किती वर्षांनी नेमला जातो?
A) 3 वर्षे
B) 5 वर्षे
C) 6 वर्षे
D) 10 वर्षे
उत्तर: B) 5 वर्षे
स्पष्टीकरण: वित्त आयोग प्रत्येक 5 वर्षांनी नेमला जातो.
प्रश्न १३
FRBM कायदा कोणत्या वर्षी आला?
A) 2000
B) 2003
C) 2005
D) 2010
उत्तर: B) 2003
स्पष्टीकरण: Fiscal Responsibility and Budget Management Act 2003 मध्ये आला.
प्रश्न १४
FRBM कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
A) कर वाढवणे
B) राजकोषीय शिस्त पाळणे
C) खर्च वाढवणे
D) कर्ज वाढवणे
उत्तर: B) राजकोषीय शिस्त पाळणे
स्पष्टीकरण: FRBM कायदा राजकोषीय तूट नियंत्रित करण्यासाठी आहे.
प्रश्न १५
GST चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) General Sales Tax
B) Goods and Services Tax
C) Government Service Tax
D) General Service Tax
उत्तर: B) Goods and Services Tax
स्पष्टीकरण: GST म्हणजे Goods and Services Tax.
प्रश्न १६
CGST आणि SGST कशात लागू होतात?
A) आंतरराज्यीय व्यापार
B) राज्यांतर्गत व्यापार
C) फक्त आयात
D) फक्त निर्यात
उत्तर: B) राज्यांतर्गत व्यापार
स्पष्टीकरण: राज्यांतर्गत व्यवहारात CGST + SGST लागतात.
प्रश्न १७
IGST कशात लागू होतो?
A) राज्यांतर्गत व्यापार
B) आंतरराज्यीय व्यापार
C) फक्त सेवा
D) फक्त वस्तू
उत्तर: B) आंतरराज्यीय व्यापार
स्पष्टीकरण: आंतरराज्यीय व्यवहारात IGST लागू होतो.
प्रश्न १८
सार्वजनिक खर्चामध्ये “विकसनशील खर्च” म्हणजे काय?
A) फक्त पगार
B) विकास कामांसाठीचा खर्च
C) फक्त व्याज
D) फक्त संरक्षण
उत्तर: B) विकास कामांसाठीचा खर्च
स्पष्टीकरण: विकसनशील खर्च म्हणजे विकास कामांसाठी केला जाणारा खर्च.
प्रश्न १९
खालीलपैकी कोणते भांडवली उत्पन्न आहे?
A) आयकर
B) कर्ज
C) जीएसटी
D) सीमा शुल्क
उत्तर: B) कर्ज
स्पष्टीकरण: कर्ज हे भांडवली उत्पन्नात येते.
प्रश्न २०
वित्त आयोगाचे मुख्य कार्य काय आहे?
A) अर्थसंकल्प तयार करणे
B) केंद्र-राज्य कर वाटप ठरवणे
C) कर गोळा करणे
D) खर्च नियंत्रित करणे
उत्तर: B) केंद्र-राज्य कर वाटप ठरवणे
स्पष्टीकरण: वित्त आयोग केंद्र आणि राज्ये यांच्यातील कर वाटप ठरवतो.
प्रश्न २१
राजकोषीय तूट जास्त असणे कशाचे लक्षण आहे?
A) आर्थिक शिस्त
B) सरकारी कर्ज वाढणे
C) बचत वाढणे
D) निर्यात वाढणे
उत्तर: B) सरकारी कर्ज वाढणे
स्पष्टीकरण: राजकोषीय तूट जास्त असेल तर सरकारला जास्त कर्ज काढावे लागते.
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते प्रत्यक्ष कर आहे?
A) GST
B) कॉर्पोरेट कर
C) सीमा शुल्क
D) उत्पादन शुल्क
उत्तर: B) कॉर्पोरेट कर
स्पष्टीकरण: कॉर्पोरेट कर हा प्रत्यक्ष कर आहे.
प्रश्न २३
अर्थसंकल्पाचा “शून्य आधारित बजेट” म्हणजे काय?
A) खर्च शून्य ठेवणे
B) प्रत्येक खर्चाचे नव्याने समर्थन करणे
C) फक्त नवीन योजना
D) फक्त जुने खर्च
उत्तर: B) प्रत्येक खर्चाचे नव्याने समर्थन करणे
स्पष्टीकरण: Zero Based Budgeting मध्ये प्रत्येक खर्चाला नव्याने समर्थन द्यावे लागते.
प्रश्न २४
भारतात सर्वाधिक महसूल कोणत्या करातून मिळतो?
A) आयकर
B) कॉर्पोरेट कर आणि GST
C) सीमा शुल्क
D) संपत्ती कर
उत्तर: B) कॉर्पोरेट कर आणि GST
स्पष्टीकरण: कॉर्पोरेट कर आणि GST हे प्रमुख महसूल स्रोत आहेत.
प्रश्न २५
सार्वजनिक ऋण कशासाठी काढले जाते?
A) फक्त पगार देण्यासाठी
B) तूट भरून काढण्यासाठी आणि विकास कामांसाठी
C) फक्त व्याज देण्यासाठी
D) फक्त संरक्षणासाठी
उत्तर: B) तूट भरून काढण्यासाठी आणि विकास कामांसाठी
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक ऋण तूट आणि विकास कामांसाठी काढले जाते.
प्रश्न २६
खालीलपैकी कोणते जोडी योग्य आहे?
A) राजकोषीय तूट – महसूल खर्च – महसूल उत्पन्न
B) महसूल तूट – महसूल खर्च – महसूल उत्पन्न
C) प्राथमिक तूट – एकूण खर्च – उत्पन्न
D) राजकोषीय तूट – फक्त व्याज
उत्तर: B) महसूल तूट – महसूल खर्च – महसूल उत्पन्न
स्पष्टीकरण: महसूल तुटीचे सूत्र योग्य आहे.
प्रश्न २७
GST परिषद कोणत्या घटनेशी संबंधित आहे?
A) 101वी घटनादुरुस्ती
B) 42वी घटनादुरुस्ती
C) 73वी घटनादुरुस्ती
D) 86वी घटनादुरुस्ती
उत्तर: A) 101वी घटनादुरुस्ती
स्पष्टीकरण: GST 101व्या घटनादुरुस्तीने लागू करण्यात आला.
प्रश्न २८
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) आयकर – अप्रत्यक्ष कर | GST – प्रत्यक्ष कर
B) आयकर – प्रत्यक्ष कर; GST – अप्रत्यक्ष कर; वित्त आयोग – कलम 280
C) FRBM – 2010
D) राजकोषीय तूट – महसूल तूट
उत्तर: B) आयकर – प्रत्यक्ष कर; GST – अप्रत्यक्ष कर; वित्त आयोग – कलम 280
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २९
राजकोषीय तुटीचे प्रमाण GDP च्या किती टक्के ठेवण्याचे लक्ष्य FRBM मध्ये आहे?
A) 1%
B) 3%
C) 5%
D) 6%
उत्तर: B) 3%
स्पष्टीकरण: FRBM नुसार राजकोषीय तूट GDP च्या 3% पर्यंत मर्यादित ठेवण्याचे लक्ष्य आहे.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. राजकोषीय तूट = एकूण खर्च – एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळता)
2. वित्त आयोग – कलम 280
3. GST – 1 जुलै 2017
4. FRBM कायदा – 2003
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- सार्वजनिक वित्त = सरकारचे उत्पन्न + खर्च
- बजेट = महसूल + भांडवली
- प्रत्यक्ष कर = आयकर, कॉर्पोरेट कर
- अप्रत्यक्ष कर = GST
- राजकोषीय तूट = एकूण खर्च – एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळता)
- वित्त आयोग = कलम 280, दर 5 वर्षांनी
- FRBM कायदा = 2003
- GST = 1 जुलै 2017, 101वी घटनादुरुस्ती
निष्कर्ष
सार्वजनिक वित्त हा अर्थशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. बजेट, कर, तुटी आणि वित्त आयोग या संकल्पना पक्क्या केल्यास MPSC परीक्षेत चांगले गुण मिळू शकतात. धडा वाचून प्रश्न सोडवल्यास संकल्पना अधिक स्पष्ट होतील.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: