धडा: महागाई, बेरोजगारी, मौद्रिक व वित्तीय धोरण
1. महागाई (Inflation) म्हणजे काय?
महागाई म्हणजे वस्तू व सेवांच्या किमतीत सतत आणि सामान्य वाढ होणे. पैशाची क्रयशक्ती कमी होते.
2. महागाईचे प्रमुख प्रकार:
- मागणी-प्रेरित महागाई (Demand-Pull Inflation): मागणी जास्त, पुरवठा कमी.
- खर्च-प्रेरित महागाई (Cost-Push Inflation): उत्पादन खर्च वाढल्यामुळे किमती वाढणे.
- दाबलेली महागाई (Repressed Inflation): सरकारी नियंत्रणामुळे किमती न वाढणे.
- मध्यम, उच्च आणि अतिमहागाई (Hyperinflation)
3. महागाई मोजण्याचे निर्देशांक:
- CPI (Consumer Price Index): ग्राहक किंमत निर्देशांक – सर्वात जास्त वापरला जातो.
- WPI (Wholesale Price Index): घाऊक किंमत निर्देशांक.
- GDP Deflator
4. महागाईचे परिणाम:
- क्रयशक्ती कमी होते.
- बचत कमी होते.
- कर्जदारांना फायदा, कर्ज देणाऱ्यांना तोटा.
- निर्यातीवर विपरीत परिणाम.
5. बेरोजगारी (Unemployment) म्हणजे काय?
काम करू इच्छिणारी आणि सक्षम असलेली व्यक्ती काम शोधत असूनही काम मिळत नसणे.
6. बेरोजगारीचे प्रकार:
- संरचनात्मक बेरोजगारी (Structural): कौशल्य आणि मागणीत तफावत.
- चक्रीय बेरोजगारी (Cyclical): मंदीमुळे.
- घर्षणात्मक बेरोजगारी (Frictional): नोकरी बदलताना तात्पुरती.
- छुपी बेरोजगारी (Disguised): जास्त लोक काम करतात पण उत्पादकता कमी (शेतीत जास्त).
- हंगामी बेरोजगारी (Seasonal)
7. मौद्रिक धोरण (Monetary Policy):
- RBI द्वारे राबवले जाते.
- उद्दिष्ट: किंमत स्थिरता + आर्थिक वृद्धी.
- साधने:
- रेपो रेट (Repo Rate)
- रिव्हर्स रेपो रेट
- CRR (Cash Reserve Ratio)
- SLR (Statutory Liquidity Ratio)
- खुले बाजार ऑपरेशन (OMO)
8. वित्तीय धोरण (Fiscal Policy):
- सरकारद्वारे राबवले जाते.
- साधने: कर, सरकारी खर्च, अनुदान, सार्वजनिक ऋण.
- विस्तारवादी (Expansionary) आणि संकोचवादी (Contractionary) धोरण.
9. मौद्रिक vs वित्तीय धोरण:
- मौद्रिक → RBI, पैसा आणि व्याजदर नियंत्रण.
- वित्तीय → सरकार, कर आणि खर्च नियंत्रण.
10. महत्त्वाचे लक्ष्य:
- महागाई लक्ष्य (Inflation Targeting): RBI चे सध्याचे लक्ष्य 4% (±2%).
- MPC (Monetary Policy Committee) रेपो रेट ठरवते.
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
महागाई म्हणजे काय?
A) किमतीत घट
B) किमतीत सतत आणि सामान्य वाढ
C) फक्त एका वस्तूच्या किमतीत वाढ
D) बचत वाढणे
उत्तर: B) किमतीत सतत आणि सामान्य वाढ
स्पष्टीकरण: महागाई म्हणजे वस्तू व सेवांच्या किमतीत सतत वाढ होणे.
प्रश्न २
मागणी-प्रेरित महागाई कशामुळे होते?
A) उत्पादन खर्च वाढ
B) मागणी जास्त असणे
C) पुरवठा जास्त असणे
D) सरकारी नियंत्रण
उत्तर: B) मागणी जास्त असणे
स्पष्टीकरण: Demand-Pull Inflation मागणी जास्त असताना होते.
प्रश्न ३
खर्च-प्रेरित महागाई कशामुळे होते?
A) मागणी जास्त
B) उत्पादन खर्च वाढणे
C) बचत जास्त
D) निर्यात जास्त
उत्तर: B) उत्पादन खर्च वाढणे
स्पष्टीकरण: Cost-Push Inflation उत्पादन खर्च वाढल्यामुळे होते.
प्रश्न ४
भारतात महागाई मोजण्यासाठी सर्वात जास्त वापरला जाणारा निर्देशांक कोणता?
A) WPI
B) CPI
C) GDP Deflator
D) IIP
उत्तर: B) CPI
स्पष्टीकरण: CPI (Consumer Price Index) सर्वात जास्त वापरला जातो.
प्रश्न ५
WPI चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) Wholesale Price Index
B) Wide Price Index
C) World Price Index
D) Weighted Price Index
उत्तर: A) Wholesale Price Index
स्पष्टीकरण: WPI म्हणजे Wholesale Price Index.
प्रश्न ६
छुपी बेरोजगारी (Disguised Unemployment) कोणत्या क्षेत्रात जास्त आढळते?
A) उद्योग
B) शेती
C) सेवा
D) IT
उत्तर: B) शेती
स्पष्टीकरण: छुपी बेरोजगारी शेती क्षेत्रात जास्त आढळते.
प्रश्न ७
संरचनात्मक बेरोजगारी कशामुळे होते?
A) मंदी
B) कौशल्य आणि मागणीत तफावत
C) हंगाम
D) नोकरी बदल
उत्तर: B) कौशल्य आणि मागणीत तफावत
स्पष्टीकरण: Structural Unemployment कौशल्याच्या अभावामुळे होते.
प्रश्न ८
मौद्रिक धोरण कोण राबवते?
A) सरकार
B) RBI
C) वित्त आयोग
D) NITI Aayog
उत्तर: B) RBI
स्पष्टीकरण: मौद्रिक धोरण RBI राबवते.
प्रश्न ९
वित्तीय धोरण कोण राबवते?
A) RBI
B) सरकार
C) SEBI
D) NABARD
उत्तर: B) सरकार
स्पष्टीकरण: वित्तीय धोरण सरकार राबवते.
प्रश्न १०
रेपो रेट म्हणजे काय?
A) RBI बँकांकडून घेत असलेला व्याजदर
B) बँका RBI कडून कर्ज घेतानाचा व्याजदर
C) बचत खात्याचा व्याजदर
D) कर्ज खात्याचा व्याजदर
उत्तर: B) बँका RBI कडून कर्ज घेतानाचा व्याजदर
स्पष्टीकरण: Repo Rate हा बँकांना RBI कडून अल्पकालीन कर्ज मिळण्याचा दर आहे.
प्रश्न ११
CRR चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) Cash Reserve Ratio
B) Credit Reserve Ratio
C) Current Reserve Ratio
D) Central Reserve Ratio
उत्तर: A) Cash Reserve Ratio
स्पष्टीकरण: CRR म्हणजे Cash Reserve Ratio.
प्रश्न १२
SLR चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) Statutory Liquidity Ratio
B) Standard Liquidity Ratio
C) State Liquidity Ratio
D) Secure Liquidity Ratio
उत्तर: A) Statutory Liquidity Ratio
स्पष्टीकरण: SLR म्हणजे Statutory Liquidity Ratio.
प्रश्न १३
RBI चे महागाई लक्ष्य सध्या किती आहे?
A) 2%
B) 4% (±2%)
C) 6%
D) 5%
उत्तर: B) 4% (±2%)
स्पष्टीकरण: RBI चे महागाई लक्ष्य 4% आहे, ज्यात ±2% ची सूट आहे.
प्रश्न १४
Monetary Policy Committee (MPC) कशासाठी आहे?
A) कर ठरवण्यासाठी
B) रेपो रेट ठरवण्यासाठी
C) बजेट तयार करण्यासाठी
D) निर्यात वाढवण्यासाठी
उत्तर: B) रेपो रेट ठरवण्यासाठी
स्पष्टीकरण: MPC रेपो रेट ठरवते.
प्रश्न १५
विस्तारवादी मौद्रिक धोरण कधी वापरले जाते?
A) महागाई जास्त असताना
B) मंदी आणि बेरोजगारी जास्त असताना
C) अर्थव्यवस्था अतिगरम असताना
D) निर्यात जास्त असताना
उत्तर: B) मंदी आणि बेरोजगारी जास्त असताना
स्पष्टीकरण: विस्तारवादी धोरण मागणी वाढवण्यासाठी वापरले जाते.
प्रश्न १६
संकोचवादी मौद्रिक धोरण कधी वापरले जाते?
A) मंदी असताना
B) महागाई जास्त असताना
C) बेरोजगारी जास्त असताना
D) बचत कमी असताना
उत्तर: B) महागाई जास्त असताना
स्पष्टीकरण: संकोचवादी धोरण महागाई नियंत्रणासाठी वापरले जाते.
प्रश्न १७
घर्षणात्मक बेरोजगारी म्हणजे काय?
A) कौशल्याच्या अभावामुळे
B) नोकरी बदलताना होणारी तात्पुरती बेरोजगारी
C) मंदीमुळे
D) हंगामामुळे
उत्तर: B) नोकरी बदलताना होणारी तात्पुरती बेरोजगारी
स्पष्टीकरण: Frictional Unemployment तात्पुरती असते.
प्रश्न १८
चक्रीय बेरोजगारी कशामुळे होते?
A) कौशल्य अभाव
B) आर्थिक मंदी
C) हंगाम
D) नोकरी बदल
उत्तर: B) आर्थिक मंदी
स्पष्टीकरण: Cyclical Unemployment मंदीमुळे होते.
प्रश्न १९
मौद्रिक धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
A) फक्त वृद्धी
B) किंमत स्थिरता आणि आर्थिक वृद्धी
C) फक्त रोजगार
D) फक्त निर्यात
उत्तर: B) किंमत स्थिरता आणि आर्थिक वृद्धी
स्पष्टीकरण: RBI चे दुहेरी उद्दिष्ट आहे – किंमत स्थिरता + वृद्धी.
प्रश्न २०
खुले बाजार ऑपरेशन (OMO) कशासाठी वापरले जाते?
A) कर गोळा करण्यासाठी
B) बाजारातील पैशांची तरलता नियंत्रित करण्यासाठी
C) निर्यात वाढवण्यासाठी
D) रोजगार निर्मितीसाठी
उत्तर: B) बाजारातील पैशांची तरलता नियंत्रित करण्यासाठी
स्पष्टीकरण: OMO द्वारे RBI तरलता नियंत्रित करते.
प्रश्न २१
वित्तीय धोरणाचे मुख्य साधन कोणते आहे?
A) रेपो रेट
B) कर आणि सरकारी खर्च
C) CRR
D) SLR
उत्तर: B) कर आणि सरकारी खर्च
स्पष्टीकरण: वित्तीय धोरण कर आणि खर्चाद्वारे राबवले जाते.
प्रश्न २२
महागाई वाढली की RBI सामान्यतः काय करते?
A) रेपो रेट कमी करते
B) रेपो रेट वाढवते
C) CRR कमी करते
D) पैसा छापते
उत्तर: B) रेपो रेट वाढवते
स्पष्टीकरण: महागाई नियंत्रणासाठी रेपो रेट वाढवला जातो.
प्रश्न २३
हंगामी बेरोजगारी कोणत्या क्षेत्रात जास्त आढळते?
A) IT
B) शेती आणि पर्यटन
C) बँकिंग
D) शिक्षण
उत्तर: B) शेती आणि पर्यटन
स्पष्टीकरण: Seasonal Unemployment शेती आणि पर्यटनात जास्त असते.
प्रश्न २४
खालीलपैकी कोणते मौद्रिक धोरणाचे साधन आहे?
A) आयकर
B) रेपो रेट
C) सरकारी खर्च
D) अनुदान
उत्तर: B) रेपो रेट
स्पष्टीकरण: रेपो रेट हे मौद्रिक धोरणाचे साधन आहे.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते वित्तीय धोरणाचे साधन आहे?
A) CRR
B) सरकारी खर्च
C) रेपो रेट
D) SLR
उत्तर: B) सरकारी खर्च
स्पष्टीकरण: सरकारी खर्च हे वित्तीय धोरणाचे साधन आहे.
प्रश्न २६
Jobless Growth म्हणजे काय?
A) रोजगार वाढून वृद्धी न होणे
B) वृद्धी होऊनही रोजगार न वाढणे
C) महागाई वाढणे
D) बचत वाढणे
उत्तर: B) वृद्धी होऊनही रोजगार न वाढणे
स्पष्टीकरण: Jobless Growth मध्ये GDP वाढते पण रोजगार वाढत नाही.
प्रश्न २७
MPC मध्ये किती सदस्य असतात?
A) 4
B) 6
C) 8
D) 10
उत्तर: B) 6
स्पष्टीकरण: Monetary Policy Committee मध्ये 6 सदस्य असतात.
प्रश्न २८
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) मौद्रिक धोरण – सरकार | वित्तीय धोरण – RBI
B) मौद्रिक धोरण – RBI; वित्तीय धोरण – सरकार; CPI – महागाई
C) रेपो रेट – वित्तीय धोरण
D) CRR – सरकार
उत्तर: B) मौद्रिक धोरण – RBI; वित्तीय धोरण – सरकार; CPI – महागाई
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २९
महागाई आणि बेरोजगारी यांच्यातील संबंध कोणता सिद्धांत सांगतो?
A) केन्स सिद्धांत
B) फिलिप्स वक्र (Phillips Curve)
C) अॅडम स्मिथ
D) मॅलथस
उत्तर: B) फिलिप्स वक्र (Phillips Curve)
स्पष्टीकरण: Phillips Curve महागाई आणि बेरोजगारीतील व्यस्त संबंध दर्शवतो.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. CPI – महागाई मोजण्यासाठी
2. रेपो रेट – RBI ठरवते
3. छुपी बेरोजगारी – शेतीत जास्त
4. महागाई लक्ष्य – 4% (±2%)
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- महागाई = किमतीत सतत वाढ
- CPI = सर्वात महत्त्वाचा निर्देशांक
- छुपी बेरोजगारी = शेतीत जास्त
- मौद्रिक धोरण = RBI (रेपो, CRR, SLR)
- वित्तीय धोरण = सरकार (कर + खर्च)
- महागाई लक्ष्य = 4% (±2%)
- MPC = 6 सदस्य
- Phillips Curve = महागाई ↔ बेरोजगारी
निष्कर्ष
महागाई, बेरोजगारी आणि धोरणे यांचा अभ्यास करताना प्रकार, साधने आणि परिणाम समजून घेणे आवश्यक आहे. धडा वाचून प्रश्न सोडवल्यास संकल्पना पक्क्या होतील आणि MPSC परीक्षेत चांगले गुण मिळू शकतात.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: